Cách theo dõi tiến bộ hữu ích nhất cho cha mẹ là ghi hai ba dòng mỗi ngày về đúng những mục tiêu con đang tập, quay một video ngắn mỗi tuần hoặc mỗi tháng trong cùng một tình huống, rồi so con của hôm nay với chính con của vài tuần trước, không so với bé nào khác. Tiến bộ ở trẻ nhỏ thường hiện ra qua những thay đổi rất nhỏ, chỉ nhìn thấy khi có ghi chép để đặt cạnh nhau.
Không ghi thì ký ức của cha mẹ dễ bị cảm xúc kéo đi: ngày vui thấy con giỏi hẳn, ngày mệt thấy con như chẳng học được gì. Bài này đưa ra một cách ghi gọn, đủ dùng cho buổi xem lại kế hoạch và cho cả những lần đi khám.
Ghi chép để làm gì
Ghi chép không phải để chấm điểm con, cũng không phải để chứng minh nơi can thiệp đúng hay sai. Nó có ba công dụng rất thực tế. Thứ nhất, giúp cha mẹ nhìn thấy những thay đổi nhỏ mà mắt thường bỏ qua, như con chờ lâu hơn một chút trước khi khóc, con quay lại khi được gọi tên ở chỗ ồn hơn trước. Những thay đổi ấy là thật, nhưng nếu không ghi, sau một tháng sẽ không ai nhớ.
Thứ hai, ghi chép giúp người dạy biết con làm gì ở nhà, nơi họ không có mặt. Một bé có thể làm được ở lớp mà ở nhà chưa làm, hoặc ngược lại; chỉ cha mẹ mới mang được thông tin đó đến. Thứ ba, khi đi khám định kỳ, bác sĩ thường hỏi những câu như "dạo này con có gì mới", "có mất kỹ năng nào không". Một cuốn sổ mỏng hoặc vài trang ghi trong điện thoại giúp bạn trả lời chính xác thay vì đoán.
Cũng nên nói thẳng: ghi chép có thể thành gánh nặng nếu quá cầu kỳ. Một cuốn sổ đẹp với mười cột bỏ dở sau một tuần không giúp gì. Cách ghi dưới đây được giữ ở mức tối thiểu để cha mẹ đi làm vẫn theo được, và ai trong nhà cũng ghi được.
Trước khi bắt đầu, thống nhất một chỗ ghi chung cho cả nhà: một cuốn sổ đặt cố định trên nóc tủ lạnh, hoặc một nhóm nhắn tin chỉ có bố, mẹ và người trông con. Ghi rải rác ở nhiều nơi là cách nhanh nhất để thất lạc đúng dòng mà bạn cần tìm lại khi đi khám.
Ghi gì: một dòng bốn ý
Mỗi lần ghi chỉ cần một dòng với bốn ý. Bảng dưới là vài dòng mẫu của nhà bé Khoa, ba tuổi, đang tập đòi đồ bằng từ và đáp khi được gọi tên.
| Ngày, lúc nào | Tình huống | Con làm gì | Người lớn giúp đến đâu |
|---|---|---|---|
| Thứ hai, bữa tối | Mẹ cầm cốc nước ngang mặt | Nhìn mẹ, nói "nư" | Mẹ chờ, không cần nói mẫu |
| Thứ tư, đi dạo | Bố gọi tên khi con chạy trước | Quay lại ở lần gọi thứ hai | Bố gọi to hơn, vỗ tay |
| Thứ sáu, giờ chơi | Bà giữ hộp xe | Kéo tay bà, chưa nói | Bà nói mẫu "mở", con nhại "ở" |
| Chủ nhật, bữa trưa | Mẹ cầm bánh | Nói "bánh" ngay | Không cần giúp |
Cột cuối là cột hay bị bỏ nhưng lại quan trọng nhất. Tiến bộ thường không phải từ "không làm" sang "làm được", mà từ "làm được khi có nhiều giúp đỡ" sang "làm được khi ít giúp đỡ hơn". Nhìn cột này qua vài tuần, bạn sẽ thấy rõ con đang đi tới đâu.
Không cần ghi mọi mục tiêu mỗi ngày. Mỗi ngày chọn một hai tình huống đã định, ghi đúng chúng. Cuối tuần lướt qua, đánh dấu những dòng có thay đổi so với tuần trước. Vậy là đủ dùng cho cả một giai đoạn can thiệp.
Quay video ngắn cho đúng
Video cho thấy những điều lời kể khó tả: nét mặt, ánh mắt, nhịp con đáp lại. Để video dùng được khi so sánh, quay theo cách sau:
- Chọn một hai tình huống cố định, ví dụ bữa ăn tối và năm phút chơi xếp hình với mẹ.
- Quay vào cùng một khung thời gian, ở cùng chỗ, mỗi tuần hoặc mỗi tháng một lần.
- Mỗi đoạn chỉ một đến ba phút. Dài hơn sẽ không ai xem lại.
- Đặt điện thoại cố định ở góc thấy cả mặt con và người lớn, đừng cầm tay chạy theo con.
- Không bắt con diễn lại cho có video đẹp. Quay đúng như một ngày bình thường.
- Đặt tên tệp theo ngày và tình huống, cất vào một thư mục riêng, sao lưu sang nơi khác.
Video là hình ảnh riêng tư của con. Chỉ chia sẻ với người dạy và bác sĩ, không đăng lên nhóm mạng xã hội để hỏi ý kiến người lạ, kể cả khi che mặt. Khi con lớn lên, con có quyền với những hình ảnh ấy.
Nếu có nhiều video, đừng xem hết một lượt. Mỗi tháng chỉ cần đặt video đầu tháng cạnh video cuối tháng của cùng một tình huống, xem không tiếng một lần để nhìn ánh mắt và cử chỉ, rồi xem có tiếng một lần để nghe âm thanh con phát ra.
Những thay đổi nhỏ đáng ghi lại
Khi đọc lại ghi chép, đừng chỉ tìm kỹ năng mới. Có năm kiểu thay đổi khác cũng là tiến bộ thật:
- Ít giúp đỡ hơn: trước phải nói mẫu, giờ chỉ cần chờ là con làm.
- Ở nhiều chỗ hơn: trước chỉ làm ở lớp, giờ làm cả ở nhà, ở nhà bà.
- Với nhiều người hơn: trước chỉ với mẹ, giờ với cả bố, với cô nhà trẻ.
- Nhanh hơn, đều hơn: trước lúc làm lúc không, giờ hầu như lần nào cũng làm.
- Dịu nhanh hơn: cơn khó chịu vẫn có, nhưng ngắn hơn, con dịu lại sớm hơn.
- Chủ động hơn: con tự tìm người lớn để chơi, để đòi, không đợi được hỏi.
Những thay đổi này thường chậm và không đều. Có tuần tiến, có tuần đứng yên, có tuần có vẻ lùi vì con ốm hay nhà có chuyện. Nhìn theo tháng sẽ thấy rõ hơn nhìn theo ngày. Khi ghi, hãy viết đúng những gì thấy, kể cả ngày con làm kém, vì ghi chép chỉ có giá trị khi trung thực. Một dòng "hôm nay con cáu cả buổi tối, không chịu chơi gì" giúp người dạy hiểu con nhiều hơn mười dòng toàn tin vui được chọn lọc.
So với chính con, và trả lời khi người khác so sánh
Mỗi trẻ có nhịp riêng, có điểm mạnh riêng. So con với bé học cùng lớp hay con của đồng nghiệp chỉ mang lại hai thứ: lo lắng khi con chậm hơn, hoặc chủ quan khi con nhanh hơn. Cả hai đều không giúp quyết định việc tiếp theo. Câu hỏi có ích duy nhất là: so với chính con một tháng trước, ba tháng trước, con đã làm được gì thêm, cần ít giúp hơn ở việc gì.
Khó nhất là khi người khác so sánh hộ. Ông bà, họ hàng, đôi khi cả phụ huynh khác ở phòng chờ: "Thằng bé nhà kia vào sau mà nói nhiều rồi đấy". Bạn không cần giải thích dài. Một câu bình tĩnh là đủ: "Mỗi bé một khác bà ạ. So với tháng trước thì cháu đã chờ được lượt, nhà mình mừng lắm." Câu trả lời đưa câu chuyện về chính con, không tranh luận.
Bạn cũng có thể nhẹ nhàng đề nghị nơi can thiệp không công khai so sánh trẻ, như dán bảng ai đạt bao nhiêu mục tiêu hay khen bé này trước mặt bé khác để thúc. Cách làm ấy có thể khiến cha mẹ lo và khiến trẻ lớn hơn một chút cảm thấy mình thua kém. Một nơi tôn trọng trẻ sẽ kể với từng gia đình về tiến bộ của riêng con họ, trong buổi trao đổi riêng, không phải trên bảng chung hay trong nhóm nhắn tin của cả lớp.
Đưa ghi chép vào buổi xem lại kế hoạch
Trước buổi xem lại vài ngày, dành nửa tiếng đọc lại ghi chép của cả giai đoạn. Với mỗi mục tiêu, viết một dòng tóm tắt: lúc đầu con làm thế nào, giờ con làm thế nào, cần giúp đến đâu. Chọn hai video, một đầu giai đoạn và một gần đây, cùng tình huống, để đưa người dạy xem cạnh nhau.
Trong buổi xem lại, đặt ghi chép của gia đình cạnh ghi chép của người dạy. Chỗ nào hai bên thấy giống nhau, đó là tiến bộ vững. Chỗ nào khác nhau, ví dụ ở lớp con làm tốt mà ở nhà chưa, đó là gợi ý cho mục tiêu giai đoạn tới. Một câu nên dùng: "Ở nhà con vẫn cần mẹ nói mẫu mới đòi được, cô xem mình có nên tập thêm việc này ở nhà không ạ?"
Cuối buổi, xin ghi lại ngắn gọn những mục tiêu mới để thay cột "tình huống" trong sổ của bạn. Sổ ghi chép vì thế luôn đi theo đúng kế hoạch, không bị lệch sang ghi những thứ không còn tập nữa.
Khi ghi chép cho thấy cần đưa con đi khám
Một lợi ích ít người nghĩ tới của ghi chép là nó giúp nhận ra sớm những thay đổi cần bác sĩ chuyên khoa xem. Đưa con đi khám nhi phát triển, thần kinh hoặc tai mũi họng khi ghi chép cho thấy:
- Một kỹ năng con đã làm đều đặn nay mất đi, nhiều tuần không thấy lại.
- Những cơn ngây người, nhìn trống rỗng, giật mình lặp lại, nhất là khi xuất hiện thành cơn.
- Con ngày càng ít phản ứng với tiếng gọi, tiếng động, trong khi trước đó vẫn quay lại.
- Giấc ngủ, ăn uống xấu đi rõ rệt nhiều tuần liền, hoặc con sụt cân.
- Con tự làm đau mình nhiều hơn trước, số lần tăng lên theo tuần.
Mang theo sổ và video khi đi khám. Với những thay đổi này, đừng đợi đến buổi xem lại kế hoạch hay lần tái khám đã hẹn. Nếu con có cơn co giật kéo dài, khó thở hay không tỉnh lại như bình thường, đưa con đến cơ sở cấp cứu gần nhất ngay, ghi chép để sau.
Câu hỏi thường gặp
Ghi chép mỗi ngày mất nhiều thời gian không?
Nếu chỉ ghi một hai dòng theo đúng mục tiêu đang tập thì mất vài phút mỗi tối. Ngày bận có thể ghi bằng tin nhắn thoại rồi chép lại vào cuối tuần.
Nên ghi bằng sổ giấy hay bằng điện thoại?
Cách nào cả nhà dùng được thì dùng cách đó. Nhiều gia đình ghi nhanh trong điện thoại cho tiện, cuối tháng chép những dòng quan trọng vào một trang tóm tắt để mang theo khi đi khám.
Một tháng không thấy tiến bộ gì có đáng lo không?
Một tháng đứng yên có thể do con ốm, đổi nếp sinh hoạt hoặc mục tiêu chưa vừa tầm. Hãy mang ghi chép đến trao đổi với người dạy; nếu con mất kỹ năng đã có thì đưa con đi khám sớm.
Có nên chia sẻ video của con lên nhóm phụ huynh để hỏi không?
Không nên, vì đó là hình ảnh riêng tư của con và người lạ không có đủ thông tin để nhận xét. Hãy dành video cho người dạy và bác sĩ trực tiếp theo dõi con.
Làm sao để không so con với bạn cùng lớp?
Đặt câu hỏi so với chính con mấy tháng trước mỗi khi thấy mình đang so sánh. Ghi chép giúp việc này dễ hơn, vì bạn có sẵn bằng chứng về con đường riêng của con.
Ai trong nhà nên giữ việc ghi chép?
Người ở với con nhiều nhất nên ghi chính, nhưng ai thấy điều mới cũng nên nhắn vào một chỗ chung. Như vậy ghi chép không bỏ sót những gì con làm khi ở với ông bà hay người trông trẻ.