Khi vợ chồng không cùng ý về việc can thiệp cho con, đừng tranh luận xem ai đúng; hãy tách cuộc nói chuyện thành ba câu hỏi nhỏ: mỗi người đang lo điều gì, mỗi người đã thấy gì ở con, và một bước thử nào cả hai chấp nhận được trong một hai tháng tới. Phần lớn bất đồng không nằm ở chỗ thương con nhiều hay ít, mà ở chỗ hai người nhìn thấy con ở những thời điểm khác nhau và sợ những điều khác nhau.
Bài này đi qua những kiểu bất đồng hay gặp nhất, lý do đằng sau mỗi kiểu, cách mở lời không thành cãi vã, câu nói mẫu cho từng tình huống, và lúc nào nên mời một người thứ ba có chuyên môn ngồi cùng.
Những kiểu bất đồng hay gặp và điều thật sự nằm phía sau
Đọc bảng dưới đây, nhiều cặp vợ chồng nhận ra họ không cãi nhau về con, mà về nỗi sợ của chính mình.
| Câu hay nghe | Nỗi lo thường nằm phía sau | Cách mở lời |
|---|---|---|
| "Con trai nói muộn, đợi thêm là nói." | Sợ con bị gắn nhãn, sợ nghe kết luận xấu, đôi khi nhớ lại chính mình hồi nhỏ | Hỏi về nỗi lo, không hỏi về đúng sai |
| "Đi can thiệp tốn tiền lắm." | Áp lực tài chính, lo không duy trì được lâu | Cùng xem chi phí cụ thể và các lựa chọn khác nhau |
| "Em lo quá, đọc mạng nhiều quá." | Thấy vợ hoặc chồng hoảng, muốn kéo lại cho bình tĩnh | Thừa nhận mình lo, đưa ra quan sát cụ thể |
| "Phải cho con học ngay, học thật nhiều." | Sợ lỡ mất thời gian quý của con | Thống nhất một mức vừa sức trước, tăng sau |
| "Nhà nội không ai như thế." | Ngại họ hàng, sợ bị đổ lỗi | Nói rõ đây không phải lỗi của ai |
Khi gọi được tên nỗi lo, cuộc nói chuyện đổi hướng. Người chồng sợ tiền thì cần một bảng chi phí, không cần thêm bài báo về tự kỷ. Người vợ sợ lỡ thời gian thì cần một mốc thời gian cụ thể, không cần nghe "em cứ lo xa". Đáp đúng nỗi lo của người kia là cách nhanh nhất để hai người xích lại gần.
Một buổi nói chuyện có thứ tự, không thành cãi nhau
Chọn lúc con đã ngủ, không ai đói hay vừa đi làm về, và dành khoảng nửa tiếng. Đi theo thứ tự dưới đây:
- Mỗi người nói một điều mình thấy ở con, không kèm kết luận. Ví dụ "Hôm qua anh gọi tên ba lần con không quay lại" thay vì "Con bị tự kỷ rồi." Quan sát cụ thể khó cãi hơn nhận định.
- Mỗi người nói một nỗi lo lớn nhất. Người kia chỉ nghe, nhắc lại bằng lời của mình, chưa phản bác. "Ý em là em sợ nếu đợi thêm thì con sẽ khó theo kịp, đúng không?"
- Tìm điểm chung. Gần như luôn có: cả hai đều muốn con vui, muốn con nói được, muốn con đi học cùng các bạn. Nói thành lời điểm chung ấy.
- Đề xuất một bước thử có thời hạn. Không phải "cho con đi can thiệp mãi", mà "đưa con đi đánh giá ở một nơi chuyên khoa trong tháng này, rồi cùng nghe bác sĩ nói".
- Chia việc rõ ràng. Ai đặt lịch, ai xin nghỉ đi cùng, ai hỏi chi phí. Ghi lại để khỏi quên.
- Hẹn ngày xem lại. Sau bốn đến tám tuần, cùng ngồi xem con đã khác gì so với chính con lúc trước, rồi quyết bước tiếp.
Nếu giữa chừng giọng ai đó to lên, dừng lại, hẹn hôm sau. Một cuộc nói chuyện bỏ dở còn tốt hơn một trận cãi nhau để lại vết. Đừng bàn chuyện này trước mặt con, kể cả khi bạn nghĩ con chưa hiểu; trẻ nhỏ cảm nhận rất rõ không khí căng thẳng trong nhà.
Câu nói mẫu cho từng tình huống khó
Những câu dưới đây không phải để thắng, mà để người kia muốn ngồi lại nói tiếp:
- Khi chồng cho rằng con chỉ nói muộn: "Có thể anh đúng. Mình đưa con đi khám một lần cho cả hai cùng yên tâm. Nếu bác sĩ bảo con ổn, em sẽ thôi lo."
- Khi vợ quá lo: "Anh thấy em mất ngủ mấy hôm nay. Anh không muốn em gánh một mình. Mình cùng đọc phiếu của bác sĩ, rồi anh đi cùng em buổi tới."
- Khi bất đồng về tiền: "Mình liệt kê chi phí mỗi tháng của ba cách, rồi chọn cách nhà mình theo được ít nhất một năm."
- Khi một người muốn con học dày: "Mình bắt đầu với số buổi cô đề nghị, sau một tháng hỏi cô xem con có mệt không rồi mới tăng."
- Khi họ hàng chen vào: "Chuyện của con, hai vợ chồng mình quyết. Em mong anh đứng cùng em khi bà nói."
Để ý một điều: những câu trên đều bắt đầu bằng thừa nhận người kia. Khi người ta thấy mình được nghe, họ dễ lùi một bước hơn nhiều so với khi bị chứng minh là sai.
Khi chỉ một người đưa con đi, người kia đứng ngoài
Ở nhiều nhà, mẹ là người đưa con đi khám, đi can thiệp, nói chuyện với cô; bố chỉ nghe kể lại buổi tối. Dần dần, mẹ hiểu con theo một kiểu, bố hiểu theo kiểu khác, và mỗi lần bàn chuyện là lệch nhau. Người đứng ngoài không phải vì không thương con, mà vì không có chỗ để bước vào.
Cách gỡ là tạo ra những chỗ để người kia bước vào. Rủ bố đi cùng ít nhất một buổi can thiệp mỗi tháng, ngồi quan sát qua cửa kính hoặc xin cô cho tham gia mười phút cuối. Nhờ cô giáo hướng dẫn bố một trò chơi cụ thể để làm với con mỗi tối. Gửi bố một đoạn video ngắn mỗi khi con làm được điều gì mới. Khi bố tự tay làm và tự mắt thấy con tiến bộ, nhiều cuộc tranh luận tự biến mất.
Ngược lại cũng đúng: nếu bố là người lo chính, nên dành cho mẹ một chỗ trong hành trình ấy. Không ai nên là người duy nhất biết hết về con. Ngoài chuyện công bằng, đó còn là cách để con có hai người lớn hiểu mình, phòng khi một người ốm hay phải đi xa.
Những điều nên tránh khi đang bất đồng
Lôi họ hàng vào phe mình. Gọi bà ngoại sang để thuyết phục chồng, hay kể với nhà nội để ép vợ, thường biến chuyện của hai người thành chuyện của hai họ. Giữ cuộc bàn bạc trong phạm vi vợ chồng, cùng lắm có thêm một chuyên gia.
Dùng con làm bằng chứng trước mặt con. Gọi tên con liên tục để chứng minh con không quay lại, hay bắt con làm thử bài tập trước mặt người kia, làm con căng thẳng và không cho thấy đúng khả năng của con.
Tự quyết rồi báo sau. Lén đăng ký trung tâm, lén đóng tiền, dù với ý tốt, làm người kia thấy bị gạt ra và càng phản đối. Hãy đồng ý về bước thử trước, rồi mới làm.
Nhắc lại lỗi cũ. "Hồi đó anh cho con xem điện thoại suốt" là câu đóng cửa mọi cuộc nói chuyện. Không ai có thể sửa quá khứ, và khó khăn phát triển của con không do một thói quen ấy gây ra.
Chốt một kế hoạch chung trên một trang giấy
Sau khi đã nói chuyện được với nhau, hãy viết kế hoạch ra, ngắn gọn trong một trang và dán ở chỗ cả hai cùng thấy. Viết ra giúp tránh cảnh mỗi người nhớ một kiểu, và lần sau bàn lại thì có cái để nhìn vào. Một trang kế hoạch thường gồm:
- Mục tiêu ba tháng tới, nói bằng việc con làm được. Ví dụ con chỉ tay để đòi đồ, con quay lại khi được gọi tên ở nhà, con ngồi chơi cùng bố mẹ được năm phút. Không ghi những mục tiêu kiểu "con phải nói được câu dài".
- Con đi đâu, mấy buổi mỗi tuần. Ghi rõ nơi can thiệp, giờ giấc, ai đưa, ai đón, ai thay khi một người bận.
- Ở nhà làm gì. Một hai trò chơi cô hướng dẫn, ai làm vào buổi nào. Ba điều cả nhà cùng giữ, như không cho xem điện thoại khi ăn.
- Mức chi mỗi tháng nhà mình chấp nhận. Một con số cả hai đồng ý, kèm phần để dành cho khám định kỳ.
- Ngày ngồi lại xem xét. Ghi sẵn một ngày cụ thể, khoảng sáu đến tám tuần sau, để cùng nhìn lại con đã khác gì so với chính con lúc bắt đầu.
Kế hoạch này không phải hợp đồng. Khi tình hình thay đổi, hai người sửa nó cùng nhau. Điều quan trọng là mọi thay đổi đều được bàn chung, không ai tự gạch xoá một mình.
Khi nào nên mời người thứ ba và khi nào đưa con đi khám
Nếu sau vài lần nói chuyện hai người vẫn không gặp nhau, hãy nhờ người có chuyên môn. Một buổi gặp bác sĩ nhi phát triển hoặc chuyên viên đã đánh giá con, có mặt cả bố lẫn mẹ, thường giúp nhiều hơn mọi lời thuyết phục. Bác sĩ trả lời được những câu mà vợ chồng không trả lời được cho nhau, và không bên nào thấy mình thua. Nếu bất đồng đã lan sang nhiều chuyện khác trong hôn nhân, một buổi tư vấn gia đình với chuyên gia tâm lý cũng đáng cân nhắc.
Còn về phía con, đừng để bất đồng kéo dài làm chậm việc đi khám. Những dấu hiệu sau đây cần đưa con đến chuyên khoa nhi phát triển, tâm bệnh nhi hoặc phục hồi chức năng sớm, dù nhà chưa thống nhất xong chuyện can thiệp: con khoảng mười tám tháng chưa nói được từ nào và không chỉ tay để đòi; con hai tuổi chưa ghép được hai từ; con không quay lại khi được gọi tên trong khi vẫn nghe được tiếng động khác; con mất đi kỹ năng đã có; con ít nhìn mắt và ít để ý đến người xung quanh. Đi khám không có nghĩa là đã chấp nhận một kết luận nào, mà chỉ là để cả nhà có thông tin chính xác mà quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Chồng nhất quyết không cho con đi khám thì có nên tự đưa con đi không?
Nên cố thuyết phục bằng một bước nhỏ trước, ví dụ chỉ khám để yên tâm, không cam kết can thiệp. Nếu con có những dấu hiệu rõ và việc chờ đợi kéo dài nhiều tháng, đưa con đi khám là quyền của cả bố lẫn mẹ. Sau đó hãy mời chồng cùng nghe kết quả trực tiếp từ bác sĩ.
Làm sao để bố hiểu con hơn khi bố đi làm cả ngày?
Tạo những chỗ nhỏ để bố tham gia: một buổi đưa con đi học mỗi tuần, một trò chơi cô hướng dẫn để bố làm mỗi tối, vài đoạn video ngắn khi con làm được điều mới. Bố hiểu con qua việc tự tay làm nhanh hơn qua lời kể.
Vợ chồng có nên cãi nhau trước mặt con không?
Không nên, kể cả khi con còn nhỏ hoặc chưa nói được. Trẻ cảm nhận được giọng nói căng thẳng và không khí nặng nề, có thể khó ngủ và dễ khó chịu hơn. Hãy hẹn nhau nói chuyện khi con đã ngủ hoặc đang ở với người khác.
Nếu ông bà đứng về phía một người thì xử lý thế nào?
Hai vợ chồng nên thống nhất với nhau trước rồi mới cùng nói với ông bà. Người con ruột của ông bà nên là người mở lời, giọng nhẹ nhàng, cảm ơn sự quan tâm rồi nói rõ quyết định của hai vợ chồng. Ông bà thường dễ nghe con đẻ của mình hơn.
Bất đồng kéo dài có ảnh hưởng tới việc hỗ trợ con không?
Có. Khi bố mẹ làm theo hai cách khác nhau, con khó hiểu điều người lớn mong đợi, và những gì con học ở trung tâm khó được luyện tiếp ở nhà. Một kế hoạch đơn giản mà cả hai cùng làm thường giúp con hơn một kế hoạch hay mà chỉ một người theo.
Có nên đọc cùng nhau tài liệu về tự kỷ để hiểu như nhau không?
Có thể, nhưng nên chọn ít tài liệu và chọn nguồn do bác sĩ hay trung tâm đang theo con giới thiệu. Đọc quá nhiều nguồn khác nhau dễ làm mỗi người bám vào một ý và càng cãi nhau. Nghe chung một buổi tư vấn thường hiệu quả hơn đọc.