Để dạy trẻ cần hỗ trợ đặc biệt tự phục vụ, hãy chọn một việc, chia nó thành những bước thật nhỏ, giúp con đủ để con làm xong, rồi rút dần sự giúp đỡ từ bước cuối ngược lên đầu, và luyện vào đúng lúc việc ấy diễn ra trong ngày. Trẻ học kỹ năng sinh hoạt tốt nhất khi được làm đi làm lại trong nếp quen, không phải trong một buổi "học kỹ năng" tách riêng.
Bài này đi qua cách chọn việc dạy trước, cách chia bước với ví dụ rửa tay và đi giày, các mức giúp đỡ từ nhiều đến ít, cách dùng tranh minh hoạ trình tự, những lỗi cha mẹ và ông bà hay mắc, và lúc nào nên hỏi chuyên viên hoạt động trị liệu hay bác sĩ.
Chọn việc nào dạy trước
Nhiều cha mẹ muốn dạy con mọi thứ cùng lúc: tự ăn, tự mặc, tự đi vệ sinh, tự cất đồ. Con thường quá tải và cha mẹ thì nản. Tốt hơn là chọn một hoặc hai việc, dạy đến khi con làm khá vững rồi mới thêm việc mới. Chọn việc theo ba câu hỏi: việc nào diễn ra nhiều lần trong ngày, để con có nhiều cơ hội luyện; việc nào con đã làm được một phần, để con dễ thành công; và việc nào nếu con tự làm được thì cả nhà nhẹ nhõm nhất.
Với nhiều trẻ khoảng hai đến bốn tuổi, rửa tay trước khi ăn, tự cầm thìa xúc, tự cởi giày dép khi về nhà, cất cốc vào chậu sau khi uống là những việc khởi đầu tốt. Cởi thường dễ hơn mặc, nên dạy cởi giày trước, đi giày sau. Với trẻ lớn hơn, có thể là tự lấy nước uống, tự xếp cặp sách, tự gấp khăn. Đừng chọn theo tuổi trên giấy hay theo con nhà hàng xóm, mà theo những gì con bạn đang gần làm được.
Khi đã chọn, nói với cả nhà để mọi người cùng dạy theo một cách. Nếu mẹ để con tự cởi giày mà bà vẫn cởi hộ, con sẽ chờ bà.
Chia một việc thành từng bước: ví dụ rửa tay
Người lớn rửa tay trong vài giây nên quên mất rằng việc ấy gồm nhiều bước. Với trẻ đang học, mỗi bước là một việc riêng. Một cách chia gợi ý:
- Đi tới chậu rửa, đứng lên bục kê chân.
- Vặn vòi nước.
- Đưa hai tay vào dưới vòi cho ướt.
- Lấy xà phòng, một lần bơm hoặc một lần xoa bánh xà phòng.
- Xoa hai lòng bàn tay vào nhau, xoa mu bàn tay, trong lúc người lớn đếm chậm đến mười hoặc hát một câu quen.
- Đưa tay vào dưới vòi tráng sạch.
- Vặn tắt vòi.
- Lau tay vào khăn treo sẵn ngang tầm con.
Tám bước nghe nhiều, nhưng chia nhỏ giúp bạn thấy con đang vướng ở đâu. Có trẻ làm tốt mọi bước trừ vặn vòi vì tay chưa đủ lực, khi ấy chỉ cần giúp đúng bước ấy. Có trẻ không chịu xoa xà phòng vì không thích cảm giác trơn trên tay; lúc đó thử loại xà phòng khác, hoặc bắt đầu bằng xoa nhẹ một giây rồi tăng dần. Với đi giày, cách chia tương tự: ngồi xuống ghế thấp, cầm giày lên, mở quai dán, xỏ mũi chân vào, kéo gót, dán quai. Ghi các bước ra giấy, dán gần chỗ làm việc ấy để cả nhà dạy cùng một thứ tự.
Các mức giúp đỡ, từ nhiều đến ít
Giúp quá nhiều thì con không học, giúp quá ít thì con thất bại và bỏ cuộc. Cách làm quen thuộc là bắt đầu ở mức con cần, rồi lùi dần từng nấc khi con làm được.
| Mức giúp | Người lớn làm gì | Ví dụ khi con cởi giày |
|---|---|---|
| Cầm tay làm cùng | Đặt tay mình lên tay con, cùng làm cả động tác | Tay mẹ ôm tay con, cùng kéo quai dán ra |
| Đỡ một phần | Chạm nhẹ vào khuỷu tay hoặc cổ tay để gợi động tác | Mẹ chạm vào khuỷu tay, con tự kéo quai |
| Làm mẫu | Người lớn làm trước, con làm theo | Mẹ kéo quai giày của mình, con nhìn rồi làm theo |
| Chỉ hoặc nhìn | Chỉ tay vào chỗ cần làm, không chạm | Mẹ chỉ vào quai giày |
| Nhắc bằng lời ngắn | Một hai từ | "Quai giày." |
| Tự làm | Người lớn đứng gần, không nói gì, khen khi xong | Con tự cởi, mẹ cười và nói "Con tự cởi giày rồi." |
Một mẹo nhiều chuyên viên dùng là dạy ngược từ bước cuối: người lớn giúp mọi bước trừ bước cuối cùng, để con tự làm bước ấy và được cảm giác "xong rồi". Khi con vững bước cuối, cho con tự làm hai bước cuối, rồi ba bước. Như vậy lần nào con cũng là người hoàn thành việc, thay vì lần nào cũng bỏ dở giữa chừng.
Dùng tranh và nếp quen để con tự nhớ thứ tự
Tranh trình tự. Chụp ảnh chính con làm từng bước, in nhỏ, dán theo hàng ngang gần chậu rửa hoặc chỗ để giày. Nhiều trẻ hiểu hình ảnh nhanh hơn lời nói. Khi con quên, bạn chỉ vào tranh thay vì nhắc bằng lời.
Cùng một chỗ, cùng một thời điểm. Giày luôn cởi ở cùng một chỗ, khăn luôn treo cùng một móc, rửa tay luôn trước bữa ăn. Nếp cố định giúp con đoán được việc tiếp theo và tự làm mà không cần ai nhắc.
Đồ dùng vừa tầm. Bục kê chân, móc treo thấp, giày quai dán thay vì dây buộc, cốc có quai, thìa cán to. Thay đổi môi trường nhiều khi giúp hơn cả trăm lần nhắc. Hãy ngồi xuống ngang tầm con, nhìn quanh chỗ con thường làm việc ấy, và tự hỏi có thứ gì đang làm khó con mà người lớn không để ý.
Một câu nói cố định. Mỗi việc gắn với một câu ngắn giống nhau mỗi lần, như "Về nhà, cởi giày". Nói nhiều kiểu khác nhau làm con khó hiểu điều người lớn mong đợi.
Một tháng luyện một việc: chuyện của bé Na
Bé Na ba tuổi rưỡi, đi can thiệp ba buổi mỗi tuần. Mẹ Thu chọn dạy Na tự cởi giày và đặt lên kệ khi về nhà, vì việc ấy diễn ra ít nhất hai lần mỗi ngày và Na đã biết kéo quai dán khi được giúp. Mẹ chia thành bốn bước: ngồi xuống ghế đẩu cạnh cửa, kéo quai, rút chân ra, đặt giày lên kệ thấp. Mẹ chụp ảnh Na làm từng bước, dán ngang tầm mắt Na ở cạnh kệ.
Tuần đầu, mẹ cầm tay Na làm cả bốn bước, chỉ để Na tự đặt giày lên kệ, rồi khen ngay "Na cất giày rồi." Tuần thứ hai, mẹ chỉ chạm nhẹ vào khuỷu tay khi Na kéo quai. Tuần thứ ba, mẹ chỉ vào tranh khi Na quên. Có hai buổi Na mệt sau giờ học, ngồi bệt xuống sàn khóc; hôm ấy mẹ giúp nhiều hơn, không ép. Bà ngoại được dặn dùng đúng câu "Về nhà, cởi giày" và chờ năm giây trước khi giúp.
Hết tháng, phần lớn các ngày Na tự cởi và cất giày khi mẹ chỉ nói một câu. Mẹ Thu không so với ai, chỉ ghi vào sổ: tháng trước Na cần cầm tay, tháng này Na tự làm. Tháng sau, mẹ chọn việc mới là tự cất cốc vào chậu sau khi uống nước, và giữ nguyên nếp cởi giày để Na không quên.
Những lỗi hay gặp khi dạy con tự làm
Phần lớn lỗi không do thiếu kiên nhẫn, mà do thói quen thương con của người lớn:
- Làm hộ vì vội. Buổi sáng gấp, mẹ xỏ giày cho con cho nhanh. Không sao nếu thỉnh thoảng, nhưng nếu ngày nào cũng vậy, hãy dạy kỹ năng ấy vào lúc không vội, như buổi chiều đi chơi.
- Nhắc quá nhiều. Liên tục nói "nhanh lên, kéo đi, không phải thế" làm con căng thẳng và chờ lời nhắc mới làm. Nói ít, chờ lâu hơn một chút.
- Sửa lại ngay trước mặt con. Con tự gấp khăn lệch, người lớn gấp lại ngay. Con hiểu rằng mình làm không bao giờ đủ. Chấp nhận kết quả chưa đẹp trong giai đoạn học.
- Đổi cách dạy liên tục. Hôm nay mẹ dạy kiểu này, mai bà dạy kiểu khác. Thống nhất các bước trong nhà.
- Chỉ khen khi hoàn hảo. Khen cố gắng và từng bước nhỏ: "Con tự vặn vòi rồi."
- So với anh chị hay trẻ khác. Con chỉ cần tiến bộ so với chính con tuần trước.
Có những ngày con không làm được việc hôm qua đã làm được, vì mệt, vì ốm, vì lạ chỗ. Đó là chuyện bình thường. Hạ mức giúp lên một nấc trong ngày ấy, hôm sau thử lại.
Khi nào nên hỏi chuyên viên hoặc bác sĩ
Có những khó khăn trong sinh hoạt không chỉ là chuyện chưa được dạy. Nếu con rất khó cầm nắm đồ vật nhỏ, hay làm rơi, cầm thìa rất vụng so với chính con trước đó, hoặc có vẻ yếu tay, nên hỏi chuyên viên hoạt động trị liệu hoặc bác sĩ phục hồi chức năng để được đánh giá vận động tinh. Nếu con phản ứng quá mạnh với nước, xà phòng, chất liệu quần áo, tiếng máy sấy, có thể con nhạy cảm về giác quan và cần được hướng dẫn cách giúp con làm quen từ từ.
Hãy đưa con đi khám chuyên khoa nhi phát triển hoặc phục hồi chức năng sớm nếu con mất đi những kỹ năng sinh hoạt đã có, như trước tự ăn được nay không chịu cầm thìa nữa; nếu con có vẻ đau khi cử động; nếu con ăn rất ít, nghẹn, sặc thường xuyên; hoặc nếu chuyện đi vệ sinh có những thay đổi kéo dài như táo bón nặng, đau khi đi. Những điều này cần bác sĩ xem, không nên chỉ cố dạy thêm ở nhà.
Khi đi, mang theo vài đoạn video ngắn quay con đang làm việc ấy ở nhà và cuốn sổ ghi các bước bạn đã thử. Chuyên viên nhìn cách con cầm thìa hay xỏ giày trong một phút video thường hiểu nhiều hơn mười phút nghe kể. Hỏi thêm: "Ở nhà mình nên giúp con ở mức nào, và nên dừng giúp ở bước nào?" để có hướng làm tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Mấy tuổi thì nên bắt đầu dạy trẻ tự phục vụ?
Có thể bắt đầu bằng những bước rất nhỏ từ khi con còn bé, như tự đưa tay vào ống tay áo khi mẹ mặc cho. Với trẻ cần hỗ trợ đặc biệt, không nên chờ con đủ một độ tuổi nào đó, mà bắt đầu từ việc con đang gần làm được.
Con không chịu tự làm, cứ đòi người lớn làm hộ thì sao?
Thử giúp con nhiều hơn ở đầu và chỉ để con tự làm bước cuối, để con có cảm giác thành công. Gắn việc ấy với một điều con thích ngay sau đó, như rửa tay xong thì được ăn món yêu thích. Kiên trì cùng một cách trong vài tuần trước khi kết luận cách ấy không hợp.
Có nên thưởng đồ ăn hay đồ chơi mỗi khi con tự làm không?
Có thể dùng lúc đầu, nhưng nên kèm lời khen cụ thể và dần chuyển sang những phần thưởng tự nhiên, như tự đi giày xong thì được ra công viên. Hỏi chuyên viên đang hỗ trợ con để thống nhất cách khen thưởng giữa nhà và trung tâm.
Ông bà cứ làm hộ cháu vì thương thì nói thế nào?
Nhờ ông bà giữ đúng một hai việc cụ thể, như để cháu tự cởi giày khi về nhà, và giải thích rằng cháu tự làm được thì cháu vui và tự tin hơn. Cho ông bà xem video cháu tự làm để ông bà thấy cháu đã làm được.
Dạy mãi mà con không tiến bộ thì có phải con không học được?
Không nên kết luận như vậy. Có thể bước đang quá lớn, mức giúp chưa hợp, hoặc con đang gặp khó về vận động hay giác quan. Hãy chia bước nhỏ hơn và hỏi chuyên viên hoạt động trị liệu hoặc bác sĩ để được đánh giá.
Dạy kỹ năng tự phục vụ có cần đến trung tâm không?
Phần lớn được luyện ở nhà, vì đó là nơi những việc ấy diễn ra hằng ngày. Chuyên viên ở trung tâm có thể giúp bạn chia bước, chọn mức hỗ trợ và tìm nguyên nhân khi con gặp khó, rồi bạn mang cách làm ấy về nhà.