Câu "con trai nói muộn" có một phần đúng: nhiều bé trai nói sau bé gái một chút; nhưng nó không đúng với những dấu hiệu như ít đáp khi gọi tên, ít chỉ tay, ít nhìn mặt người, chưa hiểu lời dặn hay mất kỹ năng đã có, và những dấu hiệu đó cần đi khám dù bé là trai hay gái. Việc của bố mẹ không phải là thắng ông bà trong một cuộc tranh luận, mà là đưa cả nhà cùng đồng ý cho cháu đi khám đúng lúc.
Bài gỡ những câu ông bà hay nói, chỉ ra điều gì không phụ thuộc giới tính, gợi ý cách nói chuyện để ông bà thấy mình được tôn trọng, và nêu rõ khi nào không nên chờ thêm. Không có ai sai trong chuyện này; ông bà nói vì thương cháu, bố mẹ lo cũng vì thương con.
Câu nói ấy đúng được phần nào
Ông bà nói "con trai nói muộn" không phải vô cớ. Trong mỗi gia đình đều có chuyện một cậu bé ba tuổi mới nói rồi sau nói như sáo, và chuyện ấy được kể đi kể lại. Ở mức chung, bé trai đúng là thường bắt đầu nói chậm hơn bé gái một chút. Ông bà cũng đã nuôi nhiều con, thấy nhiều cháu, và kinh nghiệm ấy có giá trị.
Nhưng câu nói chỉ đúng với một kiểu chậm: bé chỉ chậm về số từ, còn lại mọi thứ đều theo kịp. Bé hiểu lời, chỉ trỏ, gọi người ra xem, chơi đùa, nhìn mắt, kéo bà đi lấy đồ, dùng cử chỉ phong phú. Kiểu chậm ấy nhiều khả năng sẽ đổi khi bé được trò chuyện nhiều. Còn khi chậm nói đi kèm những điều khác, như ít đáp khi gọi, ít quan tâm đến người, không hiểu lời dặn, thì giới tính không giải thích được nữa.
Chính câu chuyện "bố nó ngày xưa cũng thế" cũng không cho biết bố ngày xưa chậm theo kiểu nào. Và ngày xưa không có điều kiện khám như bây giờ. Đi khám không có nghĩa là cho rằng ông bà nói sai, chỉ là xem cháu thuộc kiểu chậm nào.
Những câu ông bà hay nói, và điều người làm nghề biết
"Bố nó ngày xưa ba tuổi mới nói." Yếu tố gia đình có thật, nhưng không thay được buổi khám. Hai đứa trẻ cùng chậm nói có thể có lý do rất khác nhau.
"Đi khám người ta lại dán nhãn cho cháu." Đi khám là để hiểu cháu. Nếu cháu bình thường, bác sĩ nói bình thường. Nếu cháu cần hỗ trợ, cháu được hỗ trợ sớm. Không ai bị dán nhãn chỉ vì đi khám.
"Cứ để tự nhiên, lớn khắc biết." Nhiều bé đúng là tự nói. Nhưng với những bé cần hỗ trợ, những năm đầu là quãng thuận lợi nhất, chờ đợi làm mất đi quãng đó.
"Nhà nói hai thứ tiếng nên cháu chậm." Trẻ lớn lên với hai ngôn ngữ có thể pha trộn từ, nhưng thường vẫn hiểu lời, chỉ trỏ, giao tiếp tốt. Hai thứ tiếng không giải thích được việc cháu ít đáp khi gọi, ít nhìn người.
"Mẹ nó đi làm, ít nói chuyện với cháu." Môi trường trò chuyện có ảnh hưởng, nhưng tìm lỗi của ai không giúp gì cho cháu. Cả nhà cùng nói chuyện với cháu nhiều hơn, và cùng đưa cháu đi khám nếu có dấu hiệu.
Những điều không phụ thuộc vào giới tính
Dù là bé trai hay bé gái, những điều sau là lý do đi khám, không nên lấy "con trai nói muộn" để chờ thêm:
- Khoảng một tuổi mà gần như không quay lại khi được gọi tên ở chỗ yên tĩnh.
- Mười sáu, mười tám tháng mà chưa chỉ tay, chưa vẫy tay, ít nhìn theo khi người lớn chỉ.
- Gần hai tuổi mà chưa hiểu những lời dặn ngắn khi không có cử chỉ đi kèm.
- Hai tuổi mà chưa nói từ nào và cũng ít dùng cử chỉ để giao tiếp.
- Ít quan tâm đến người, thích chơi một mình gần như suốt ngày.
- Mất đi những từ, những cử chỉ, những trò chơi đã có.
Đặt danh sách này lên bàn khi nói chuyện với ông bà. Đây không phải bảng để chẩn đoán, chỉ là những điều mà mọi người làm nghề đều khuyên đi khám. Nhiều ông bà nghe thấy cháu chỉ tay, hiểu lời, thì yên tâm; nghe thấy cháu chưa làm được thì chính ông bà lại muốn đi.
Nói chuyện với ông bà thế nào cho êm
Cách nói quyết định ông bà nghe hay không. Vài câu mẫu, chỉnh lại theo giọng của nhà bạn:
- Mở đầu bằng sự tôn trọng: "Bà nuôi bao nhiêu đứa, bà thấy cháu thế nào ạ?" Nghe hết trước khi nói.
- Nói về điều cụ thể, không nói về nỗi lo: "Con thấy cháu gọi tên ít quay lại, bà gọi cháu có quay không?"
- Đặt việc đi khám là để yên tâm: "Mình đi khám một lần, bác sĩ bảo bình thường thì cả nhà yên tâm, đỡ phải nghĩ."
- Mời ông bà đi cùng: "Bà đi với con nhé, bà ở với cháu nhiều, bà kể với bác sĩ rõ hơn con."
- Tránh đổ lỗi: không nói "tại bà cho cháu xem điện thoại", "tại ông chiều cháu".
Nếu ông bà vẫn chưa đồng ý, đừng tranh luận tiếp trong bữa cơm. Đặt lịch khám, nói rõ ngày giờ, và mời lại một lần nữa. Nhiều khi ông bà cần vài ngày để nghĩ, và không muốn mình thua trước mặt con cháu. Có nhà nhờ một người ông bà nể, như cô chú trong họ hay bác sĩ quen, nói một câu là xong việc mà bố mẹ nói cả tháng không được.
Mời ông bà cùng tham gia, không đứng ngoài
Ông bà thường trông cháu nhiều giờ nhất trong ngày. Họ là người quan sát quý nhất, và cũng là người giúp cháu nhiều nhất nếu cháu cần hỗ trợ.
- Nhờ ông bà để ý giúp một hai việc cụ thể, như cháu có chỉ tay khi muốn đồ không, gọi tên có quay không.
- Nhắn tin hỏi ông bà mỗi tối vài câu ngắn, ghi vào nhật ký, và nói rõ đó là phần ông bà quan sát.
- Mời ông bà cùng đi khám, để ông bà nghe trực tiếp lời bác sĩ.
- Chia sẻ những gợi ý bác sĩ đưa ra về cách trò chuyện với cháu, nhờ ông bà cùng làm.
- Ghi nhận công ông bà trước mặt mọi người khi cháu có tiến bộ, so với chính cháu trước đó.
Khi ông bà thấy mình là một phần của việc giúp cháu, chuyện "con trai nói muộn" thường tự nhiên nhường chỗ cho câu hỏi "hôm nay cháu nói thêm được gì". Và cháu có thêm một người lớn kiên nhẫn ngồi chơi cùng mỗi ngày.
Khi bố mẹ cũng không cùng ý
Đôi khi người bảo "con trai nói muộn" không phải ông bà, mà chính là bố hoặc mẹ. Một người lo, người kia thấy không có gì. Người lo thì thấy mình đơn độc, người kia thì thấy bị làm phiền. Tranh luận cứ thế lặp lại, mà cháu vẫn chưa được đi khám.
Cách thoát khỏi vòng tròn ấy là cùng thống nhất một việc nhỏ, không cần thống nhất về chuyện con có vấn đề hay không. Ví dụ: hai người cùng ghi nhật ký hai tuần, rồi cùng ngồi đọc lại. Hoặc: cùng đi khám một lần, nếu bác sĩ bảo ổn thì người lo sẽ thôi lo. Câu mẫu: "Mình không cần đồng ý con có sao không. Mình chỉ đồng ý đi khám một lần để biết, được không anh?"
Nếu những bất đồng làm hai người mệt mỏi kéo dài, nhờ một người cả hai tin tưởng, như bác sĩ nhi quen của gia đình, nói chuyện cùng. Nhiều khi một lời từ người ngoài có chuyên môn làm được điều mà hàng tháng tranh luận không làm được.
Sau buổi khám: kể lại với ông bà thế nào
Dù kết quả ra sao, ông bà nên là những người đầu tiên được nghe. Nếu bác sĩ nói cháu phát triển bình thường, chỉ cần thêm trò chuyện, hãy kể lại với giọng nhẹ nhàng và ghi công ông bà: "Bác sĩ bảo cháu ổn, bà nói đúng là cháu chỉ chậm một chút. Bác sĩ dặn cả nhà nói chuyện với cháu nhiều hơn, bà giúp con nhé." Không cần nhắc lại ai đã lo, ai đã không lo.
Nếu bác sĩ muốn theo dõi thêm hoặc làm thêm đánh giá, kể đúng lời bác sĩ, không thêm không bớt, và tránh những từ ngữ nặng nề mà chính bạn còn chưa hiểu hết. Ông bà có thể buồn, có thể phản ứng bằng cách bảo bác sĩ nói quá. Cho ông bà thời gian. Mời ông bà đến buổi khám sau để nghe trực tiếp.
Trong mọi trường hợp, giao cho ông bà một việc cụ thể để giúp cháu, như đọc sách tranh mỗi trưa, hát cùng cháu khi tắm nắng, gọi tên cháu trước khi đưa đồ. Có việc để làm giúp ông bà chuyển từ lo lắng hay phủ nhận sang đồng hành.
Khi nào không nên chờ thêm
Dù trong nhà còn bàn bạc, những trường hợp sau nên đưa cháu đi khám nhi hoặc chuyên khoa nhi phát triển sớm:
- Cháu mất đi những từ, cử chỉ, trò chơi đã có; trường hợp này đi khám ngay.
- Cháu gần như không đáp khi được gọi tên, kể cả khi ông bà gọi ở chỗ yên tĩnh.
- Cháu không hiểu lời dặn ngắn, không chỉ tay, không vẫy tay, khi đã gần hai tuổi.
- Cháu ít nhìn mặt người, thích chơi một mình, ít tìm người thân.
- Cháu có những lúc giật mình lặp lại, nhìn trân trân hoặc bất kỳ biểu hiện nào khiến cả nhà sợ.
Câu với bác sĩ: "Cháu hai tuổi, chưa nói từ nào, ông bà bảo con trai nói muộn nên nhà em chờ. Giờ cháu gọi tên ít quay lại, không chỉ tay. Cả nhà muốn bác sĩ xem giúp." Bác sĩ thường gặp tình huống này rất nhiều, không ai trách gia đình đã chờ. Điều quan trọng là từ hôm nay cả nhà cùng đi một hướng, và cháu có thêm những người lớn cùng chơi, cùng trò chuyện mỗi ngày.
Câu hỏi thường gặp
Con trai nói muộn hơn con gái có đúng không?
Ở mức chung, bé trai thường bắt đầu nói chậm hơn bé gái một chút. Nhưng điều đó chỉ đúng khi bé chậm về số từ mà vẫn hiểu lời, chỉ trỏ, giao tiếp tốt. Nếu kèm các dấu hiệu khác, giới tính không giải thích được và cần đi khám.
Ông bà không cho đưa cháu đi khám thì làm sao?
Mở đầu bằng sự tôn trọng kinh nghiệm của ông bà, nói về điều cụ thể bạn thấy, và mời ông bà đi cùng. Đặt việc đi khám là để yên tâm, không phải để chứng minh ai sai. Nếu cháu có dấu hiệu cần khám sớm, bố mẹ vẫn nên đưa cháu đi.
Bố ngày xưa nói muộn thì con có nói muộn không?
Yếu tố gia đình có ảnh hưởng, nhưng không cho biết chắc con chậm theo kiểu nào. Mỗi đứa trẻ cần được nhìn riêng. Nếu con chỉ chậm về số từ mà vẫn giao tiếp tốt, có thể theo dõi thêm; nếu kèm dấu hiệu khác, hãy đi khám.
Trẻ 2 tuổi chưa nói có tự hết không?
Một số trẻ chậm nói tự bắt kịp, nhất là khi vẫn hiểu lời và giao tiếp tốt bằng cử chỉ. Nhưng không ai biết trước con thuộc nhóm nào nếu chưa được khám. Hai tuổi chưa nói từ nào là lúc hợp lý để đưa con đi đánh giá.
Đưa con đi khám có làm ông bà buồn không?
Có thể ông bà buồn lúc đầu, nhất là khi cảm thấy không được hỏi ý. Mời ông bà cùng đi, nhờ ông bà kể với bác sĩ, và chia sẻ kết quả với ông bà trước tiên. Khi được tham gia, phần lớn ông bà lại là người hỗ trợ nhiều nhất.