Một bé hai mươi tháng ít nhìn vào mắt người lạ thường chỉ là nhút nhát; điều nên để ý là khi bé ít nhìn cả bố mẹ, ít nhìn lên để chia sẻ niềm vui, chưa chơi giả vờ và chưa hiểu những lời dặn đơn giản trong nhà. Khi các điều đó đi cùng nhau, đưa bé đi đánh giá phát triển ở tuổi này là hợp lý, không cần chờ đến hai tuổi rưỡi hay ba tuổi.
Bài này đi theo lối gỡ từng hiểu lầm hay gặp về chuyện nhìn mắt, kèm bảng phân biệt nhút nhát với những điều cần xem kỹ, cách quan sát trò chơi và sự hiểu lời ở nhà, và những câu nên nói khi gặp bác sĩ. Một dấu hiệu riêng lẻ không đủ để kết luận gì; mục đích chỉ là biết khi nào nên nhờ người có chuyên môn.
Bốn hiểu lầm về chuyện bé ít nhìn mắt
Hiểu lầm: bé không nhìn mắt nghĩa là bé có vấn đề. Sự thật là nhiều bé né mắt người lạ, người to tiếng, hoặc lúc đang bị mắng. Có bé nhìn mắt ít hơn khi đang nghe, nhìn nhiều hơn khi muốn xin gì. Riêng chuyện nhìn mắt, tách khỏi mọi thứ khác, không nói lên chẩn đoán nào.
Hiểu lầm: bé nhìn mắt được thì yên tâm hoàn toàn. Sự thật là người khám xem cách bé dùng ánh mắt để giao tiếp: nhìn lên mặt mẹ khi thấy điều thú vị, nhìn qua lại giữa đồ vật và người, nhìn để xem người lớn phản ứng thế nào. Một bé nhìn mắt khi được bế lên ngang mặt nhưng chẳng bao giờ tự nhìn lên để chia sẻ thì vẫn nên được xem kỹ.
Hiểu lầm: phải ép bé nhìn mắt thì bé mới quen. Sự thật là giữ cằm, xoay mặt bé lại và bắt "nhìn mẹ đây" thường khiến bé khó chịu hơn và né nhiều hơn. Ánh mắt tự nhiên đến khi bé thấy việc nhìn người có ích và vui.
Hiểu lầm: con trai thường ít nhìn, lớn lên tự hết. Sự thật là không có lý do gì để bỏ qua dấu hiệu chỉ vì giới tính của bé. Nếu bé ít nhìn kèm những điều khác dưới đây, việc đi khám nên làm như với mọi bé khác.
Nhút nhát và những điều cần xem kỹ hơn
Bảng dưới không phải công cụ chẩn đoán. Nó giúp bạn sắp xếp điều mình thấy trước khi kể với bác sĩ.
| Tình huống | Thường gặp ở bé nhút nhát | Nên ghi lại để kể với bác sĩ |
|---|---|---|
| Gặp người lạ | Nép vào mẹ, lén nhìn người lạ, dần dần mạnh dạn hơn | Không nhìn người lạ, cũng không nhìn mẹ để tìm chỗ dựa |
| Ở nhà với bố mẹ | Nhìn mắt, cười, đùa nghịch thoải mái | Ở nhà cũng ít nhìn mặt bố mẹ, ít tìm bố mẹ để chơi cùng |
| Khi thấy điều thú vị | Chỉ, kêu lên, quay sang nhìn bố mẹ | Mải mê với đồ vật, không quay sang chia sẻ với ai |
| Khi được gọi tên | Thường quay lại, dù đôi khi vờ không nghe | Hiếm khi quay lại kể cả lúc yên tĩnh |
| Khi bị đau, bị ngã | Chạy tới tìm người lớn để được dỗ | Ít tìm người lớn, tự ngồi một chỗ hoặc tiếp tục chơi |
Nếu phần lớn những gì bạn thấy nằm ở cột giữa, nhiều khả năng bé chỉ đang rụt rè theo tính cách. Nếu nhiều ô ở cột phải giống bé, hãy ghi lại từng tình huống cụ thể và đặt lịch khám.
Một điều nữa: bé có thể giống cột giữa trong tuần này và giống cột phải trong tuần bé ốm, mệt, mới chuyển nhà hay mới có em. Vì vậy hãy quan sát qua vài tuần bình thường, đừng dựa vào một quãng bé đang có biến động.
Chơi giả vờ: điều nên quan sát cùng lúc với ánh mắt
Gần hai tuổi, nhiều bé bắt đầu chơi giả vờ đơn giản: đưa cốc rỗng lên miệng làm như uống, cho búp bê ăn bằng thìa, áp chiếc điều khiển lên tai như gọi điện, đẩy hộp giấy kêu "brừm brừm". Kiểu chơi này cho thấy bé hiểu một vật có thể đại diện cho một vật khác, và bé đang bắt chước những gì người lớn làm.
Bạn có thể tạo dịp rất đơn giản. Ngồi cùng bé với vài món quen thuộc: cái cốc nhựa, cái thìa, con gấu bông, cái nồi đồ chơi. Bạn làm trước: giả vờ uống nước, đưa thìa cho gấu ăn, rồi đưa thìa cho bé. Quan sát xem bé có bắt chước không, có tự nghĩ ra trò mới không, hay chỉ gõ thìa vào nồi, xoay cốc, ném đi. Một buổi không làm theo chưa nói lên gì; hãy thử vài lần trong một tuần, vào lúc bé vui.
Ghi lại bằng lời mô tả cụ thể, ví dụ: "Con cầm cốc nhưng không đưa lên miệng; mẹ làm mẫu ba lần, con nhìn rồi lại xoay cốc trên sàn." Một dòng như vậy giúp bác sĩ hình dung bé tốt hơn nhiều so với câu "con chưa biết chơi".
Bé có hiểu lời nói đơn giản trong nhà không
Ở tuổi này, hiểu lời thường đi trước nói. Thử quan sát những việc nhỏ sau mà không dùng cử chỉ gợi ý, tức là chỉ nói, không chỉ tay, không nhìn về phía đồ vật:
- Bé có lấy được đôi dép khi bạn nói "con lấy dép cho mẹ" không.
- Bé có chỉ hoặc nhìn vào mũi, mắt, tóc khi được hỏi không.
- Bé có dừng lại khi nghe "không được", "nóng đấy" không.
- Bé có biết người được nhắc tên, như "bà đâu rồi", và quay đi tìm không.
- Bé có làm theo khi nghe "đi rửa tay nào", "mang bóng ra đây" trong lúc chơi không.
Nhiều nhà nói "con hiểu hết", nhưng khi thử bỏ cử chỉ đi thì thấy bé chủ yếu đoán theo tình huống: thấy mẹ cầm áo khoác là biết sắp ra ngoài. Điều đó vẫn là thông minh, nhưng là hiểu tình huống chứ chưa phải hiểu lời. Kể cho bác sĩ đúng như vậy, đừng nói quá lên hay nói giảm đi.
Cũng nên nhớ rằng bé có thể hiểu nhiều hơn ở nơi quen, với người quen và giọng quen. Thử mỗi việc vài lần với cả bố, mẹ và người chăm bé ban ngày, rồi ghi lại ai thử, bé làm được hay không. Sự khác nhau giữa các người thử cũng là một thông tin có ích.
Ở nhà làm gì để bé có thêm dịp nhìn và chia sẻ
Không ai cần biến nhà thành phòng tập. Những việc dưới đây vừa là cách chơi bình thường, vừa giúp bạn thấy rõ hơn bé đang ở đâu. Hạ người xuống ngang tầm mắt bé khi nói chuyện, thay vì đứng cao nói vọng xuống. Cầm món đồ bé thích lên gần mặt mình trước khi đưa, để ánh mắt bé tự đi qua mặt bạn. Chơi những trò có nhịp chờ: thổi bong bóng xà phòng rồi dừng lại, đẩy xe qua lại, hát một câu rồi bỏ lửng chờ bé.
Khi bé nhìn lên, phản hồi ngay bằng nụ cười, bằng lời: "A, con nhìn mẹ. Mẹ thổi nữa nhé." Đừng biến khoảnh khắc đó thành bài kiểm tra, cũng đừng khen quá đà khiến bé giật mình. Những lúc bé không nhìn, cứ tiếp tục chơi, không trách. Mục đích là để việc nhìn người trở nên thú vị và đáng làm, chứ không phải một yêu cầu.
Hạn chế màn hình trong giai đoạn này cũng có ích, không phải vì màn hình gây ra vấn đề gì, mà vì mỗi giờ trước màn hình là một giờ bé không có người thật để nhìn và đáp. Nếu cả nhà khó bỏ hẳn, bắt đầu từ việc tắt màn hình trong bữa ăn và một giờ trước khi ngủ, rồi dùng chính khoảng thời gian đó để chơi cùng bé.
Nếu bé đã đi nhà trẻ: hỏi cô giáo những gì
Cô giáo nhìn thấy bé trong một khung cảnh mà bố mẹ không thấy: giữa những bạn cùng tuổi, với người lớn không phải người thân. Đừng hỏi chung chung "con ở lớp ngoan không", vì câu trả lời gần như luôn là "ngoan". Hỏi cụ thể từng việc:
- "Khi cô gọi tên, con có quay lại không, hay cô phải đến gần chạm vào con?"
- "Lúc chơi tự do, con hay chơi một mình hay có lại gần các bạn, có nhìn các bạn chơi không?"
- "Khi có điều gì vui, như bạn thổi bong bóng, con có nhìn lên cô hay chỉ cho cô xem không?"
- "Cô dặn cả lớp đi rửa tay, con có làm theo không, hay phải dắt tay riêng con?"
- "Có lúc nào con rất khó chịu mà cô không hiểu vì sao không?"
Nói trước với cô rằng bạn hỏi để hiểu con và chuẩn bị đi khám, không phải để trách ai. Cô giáo thường cởi mở hơn khi biết mình đang giúp. Nếu được, nhờ cô ghi vài dòng trong một tuần, hoặc cho phép bạn đứng ngoài cửa lớp quan sát một buổi. Những nhận xét này, đặt cạnh ghi chép ở nhà, giúp bác sĩ thấy bé trong nhiều hoàn cảnh khác nhau.
Khi nào đưa bé đi khám chuyên khoa
Đặt lịch khám nhi để được đánh giá phát triển, hoặc xin chuyển đến chuyên khoa nhi phát triển, khi bé khoảng mười tám đến hai mươi tư tháng và có những điều sau:
- Ít nhìn cả bố mẹ, hiếm khi tự nhìn lên để chia sẻ điều thú vị.
- Chưa chơi giả vờ đơn giản nào, kể cả sau khi được làm mẫu nhiều lần.
- Chưa hiểu những lời dặn ngắn trong nhà khi không có cử chỉ đi kèm.
- Gọi tên hiếm khi quay lại, chưa chỉ tay để khoe.
- Bé đã từng nói vài từ, từng vẫy tay, từng chơi đùa với người rồi dần mất đi. Trường hợp này cần đi khám sớm, không chờ lịch định kỳ.
Câu mở đầu với bác sĩ nên đi thẳng vào điều bạn thấy: "Bé nhà em hai mươi tháng, ở nhà cũng ít nhìn mặt bố mẹ, chưa chơi giả vờ, dặn lấy dép thì không lấy nếu em không chỉ tay. Em đã quay mấy đoạn video, bác sĩ xem giúp em." Hỏi thêm: "Con có cần đo thính lực không? Nếu cần theo dõi thì bao lâu tái khám, dấu hiệu nào thì quay lại sớm?"
Câu hỏi thường gặp
Bé chỉ không nhìn mắt người lạ thì có cần đi khám không?
Nếu ở nhà bé vẫn nhìn mắt, cười đùa, tìm bố mẹ khi cần và chia sẻ niềm vui, thì ngại người lạ thường là chuyện tính cách. Bạn có thể kể với bác sĩ ở lần khám định kỳ. Nếu bé ít nhìn cả người thân, nên đặt lịch đánh giá sớm hơn.
Có nên giữ mặt bé để tập nhìn mắt không?
Không nên giữ cằm hay xoay mặt bé để bắt nhìn. Cách đó thường làm bé khó chịu và né tránh nhiều hơn. Thay vào đó, đưa đồ chơi lên gần mặt mình, ngồi ngang tầm bé và chơi những trò có nhịp chờ để bé tự nhìn lên.
Bé xem điện thoại nhiều có làm bé ít nhìn mắt không?
Thời gian dài trước màn hình làm bé có ít dịp trò chuyện với người thật hơn. Giảm màn hình là việc nên làm, nhưng không nên tự cho rằng đó là nguyên nhân duy nhất. Nếu bé ít nhìn mắt kèm các dấu hiệu khác, vẫn cần đi khám.
Bé chưa chơi giả vờ lúc 18 tháng có muộn không?
Nhiều bé bắt đầu chơi giả vờ quanh mười tám đến hai mươi tư tháng, nên một bé mười tám tháng chưa chơi kiểu này chưa phải lý do lo lắng. Hãy làm mẫu và quan sát thêm. Đến gần hai tuổi mà bé vẫn chưa bắt chước trò giả vờ nào, nên kể với bác sĩ.
Đi khám rồi bác sĩ bảo bình thường mà mẹ vẫn lo thì sao?
Hỏi bác sĩ những dấu hiệu cụ thể nào thì nên quay lại sớm, và hẹn lịch tái khám. Tiếp tục ghi chép ở nhà để có cơ sở so sánh. Nếu vài tháng sau bạn vẫn thấy bé không tiến triển, xin ý kiến của một bác sĩ chuyên khoa khác là việc hoàn toàn hợp lý.