Ở khoảng mười hai đến mười tám tháng, chỉ tay là một trong những cử chỉ giao tiếp được để ý nhiều nhất, vì nó cho thấy bé muốn kéo người khác cùng nhìn vào một thứ; một bé mười lăm tháng chưa chỉ tay chưa có nghĩa là có vấn đề, nhưng nếu bé cũng ít vẫy tay, ít nhìn theo khi bạn chỉ và hay kéo tay người lớn thay cho chỉ, bạn nên đưa bé đi đánh giá phát triển.
Phần dưới giải thích hai kiểu chỉ tay khác nhau, cách tạo cơ hội để bé chỉ trong sinh hoạt thường ngày, những cử chỉ khác cần quan sát cùng lúc, và các mốc nên hỏi bác sĩ. Đây không phải danh sách để tự kết luận; nó giúp bạn biết khi nào cần người có chuyên môn nhìn bé trực tiếp.
Chỉ để đòi và chỉ để khoe: hai cử chỉ khác nhau
Người làm nghề thường tách chỉ tay thành hai loại, vì ý nghĩa giao tiếp của chúng khác nhau. Biết điều này giúp bạn quan sát chính xác hơn.
| Chỉ để đòi | Chỉ để khoe, để chia sẻ | |
|---|---|---|
| Bé làm gì | Chỉ vào chai sữa trên bàn vì muốn uống | Chỉ lên máy bay trên trời rồi quay sang nhìn mẹ |
| Mục đích | Có được thứ mình muốn | Muốn người khác cùng thấy điều bé thấy |
| Có nhìn người lớn không | Có thể có hoặc không | Thường nhìn qua nhìn lại giữa đồ vật và mặt người |
| Thường xuất hiện | Khoảng quanh một tuổi | Thường muộn hơn một chút, quanh mười hai đến mười tám tháng |
| Ý nghĩa khi quan sát | Cho thấy bé biết dùng cử chỉ để xin | Cho thấy bé muốn chia sẻ sự chú ý với người khác |
Nhiều phụ huynh nói "con chỉ được rồi" vì bé chỉ vào bánh khi đói. Điều đó đáng mừng, nhưng khi kể với bác sĩ, hãy nói rõ bé có chỉ để khoe, để cho bạn xem một thứ thú vị hay không. Hai câu trả lời này khác nhau, và bác sĩ cần biết cả hai.
Tạo cơ hội để bé chỉ tay trong sinh hoạt hằng ngày
Nhiều bé chưa chỉ vì chưa bao giờ cần chỉ: người lớn đoán trước mọi thứ. Trước khi kết luận bé không chỉ, hãy thử tạo dịp trong một hai tuần.
- Đặt món bé thích ở chỗ bé nhìn thấy nhưng không với tới, như hộp bánh trên kệ thấp có cửa kính. Chờ xem bé làm gì để xin.
- Đừng đưa ngay. Nhìn bé, chờ vài giây. Nếu bé chỉ hoặc phát ra âm, đưa ngay và nói tên món đó: "À, con muốn bánh. Bánh đây."
- Chính bạn chỉ thật nhiều. Đi dạo, chỉ con chó, chiếc lá rơi, chiếc xe đỏ, kèm lời nói ngắn. Bé học chỉ tay qua việc thấy người lớn chỉ.
- Đọc sách tranh cùng con, chạm ngón tay vào hình và gọi tên, rồi chờ xem bé có chạm theo không.
- Ghi lại mỗi lần bé chỉ: chỉ vào gì, để đòi hay để khoe, có quay nhìn mặt bạn không.
Nếu sau một hai tuần có cơ hội rõ ràng mà bé vẫn không chỉ lần nào, không vẫy tay, cũng không nhìn theo khi bạn chỉ, thì đã đến lúc đặt lịch khám thay vì tiếp tục thử.
Những cử chỉ khác nên quan sát cùng lúc
Vẫy tay chào, lắc đầu, gật đầu. Bé có bắt chước vẫy tay "bye bye" khi có người ra về, có lắc đầu khi không muốn ăn tiếp không. Đây đều là cử chỉ mang nghĩa, giống chỉ tay.
Nhìn theo hướng bạn chỉ. Bạn chỉ vào con mèo ở góc sân, bé có nhìn về phía con mèo hay chỉ nhìn ngón tay bạn, hoặc không nhìn gì cả.
Đưa đồ cho bạn xem. Bé có cầm món đồ chơi giơ lên trước mặt bạn, hoặc đặt vào tay bạn, như muốn khoe không.
Kéo tay người lớn. Nhiều bé cầm tay mẹ đặt lên nắm cửa để mẹ mở, mà không nhìn mặt mẹ. Thỉnh thoảng làm vậy là bình thường; nếu đây là cách duy nhất bé dùng để xin, hãy ghi lại.
Từ đầu tiên. Quanh tuổi này nhiều bé bắt đầu có vài từ đơn. Nếu bé chưa nói từ nào nhưng dùng cử chỉ phong phú, bức tranh khác hẳn với một bé vừa chưa nói vừa ít cử chỉ.
Vì sao người làm nghề để ý cử chỉ hơn số từ
Cha mẹ thường đếm từ: con nói được mấy từ rồi. Còn bác sĩ và nhà chuyên môn lại hay hỏi về cử chỉ trước. Lý do là cử chỉ cho thấy bé có muốn giao tiếp với người khác hay không, kể cả khi lời nói chưa tới. Một bé chưa nói nhưng chỉ trỏ liên tục, kéo mẹ ra cửa sổ để khoe con chim, lắc đầu khi không chịu, là một bé đang giao tiếp rất nhiều, chỉ chưa bằng lời.
Ngược lại, một bé nói được vài từ nhưng chỉ lặp lại khi tự chơi, không dùng để gọi ai, không chỉ trỏ, không đưa đồ khoe, lại là bức tranh cần được xem kỹ hơn. Đây là lý do khi đi khám, bạn nên kể cả cử chỉ chứ không chỉ kể số từ. Câu nói mẫu với bác sĩ: "Con nhà em mười lăm tháng, chưa chỉ tay lần nào, kể cả khi muốn đồ thì con kéo tay em đặt lên. Con chưa vẫy tay chào, gọi tên thì lúc quay lúc không."
Cũng vì thế, những bé học hai thứ tiếng ở nhà, hoặc bé được ông bà chăm nhiều và ít được trò chuyện, có thể chậm có từ mà cử chỉ vẫn phong phú. Khi đó cử chỉ là chỗ dựa để người khám phân biệt bé chỉ cần thêm thời gian và cơ hội nói, hay cần được xem xét kỹ hơn. Bạn không cần biết các thuật ngữ; chỉ cần mô tả đúng điều bé làm, càng cụ thể càng tốt, kèm hoàn cảnh: ai chăm bé ban ngày, nhà nói tiếng gì, bé xem màn hình bao lâu mỗi ngày.
Một tình huống thường gặp và cách nghĩ cho đúng
Bé Bin mười sáu tháng, là con đầu lòng, ban ngày ở nhà với bà nội vì bố mẹ đi làm. Mẹ Thu để ý Bin chưa chỉ tay, nhưng bà nội bảo bố Bin ngày xưa cũng thế, hai tuổi mới chỉ trỏ ầm ầm. Mẹ Thu thử đặt hộp sữa lên kệ thì Bin đứng khóc, rồi kéo tay mẹ ra phía kệ. Ra ngoài, mẹ chỉ con chó thì Bin không nhìn theo. Gọi tên thì Bin lúc quay lúc không. Bin lại rất thích xếp mấy chiếc nắp chai thành hàng trên sàn và có thể ngồi rất lâu với chúng.
Từng chi tiết riêng lẻ ấy chưa nói lên điều gì; nhiều bé đến mười tám tháng mới chỉ tay rõ ràng. Nhưng gom lại, ba điều cùng ít, là chỉ tay, nhìn theo và đáp khi gọi, là lý do hợp lý để đi khám chứ không phải để chờ. Đi khám không phải là chấp nhận một kết luận nào; đó chỉ là nhờ người có chuyên môn nhìn kỹ. Nếu kết quả bình thường, cả nhà yên tâm và có thêm lời khuyên để chơi với bé; nếu bé cần hỗ trợ, bé được bắt đầu sớm, lúc não bộ còn mềm dẻo và mọi thói quen giao tiếp đang hình thành. Với bà, mẹ Thu nói một câu nhẹ nhàng là đủ: "Con cũng mong cháu giống bố, nhưng mình đi khám một lần cho yên tâm, bác sĩ bảo ổn thì cả nhà cùng vui."
Những điều không cần làm, dù nhiều người khuyên
Không cần mua đồ chơi đặc biệt. Chỉ tay không học được nhờ một món đồ đắt tiền. Một quyển sách tranh có hình to, đơn giản, cửa sổ nhìn ra đường, cái kệ có hộp bánh là đủ để tạo dịp cho bé chỉ.
Không cần cho bé xem video dạy chỉ tay. Bé học cử chỉ từ người thật đang nhìn mình và đáp lại mình. Màn hình không nhìn lại bé, không chờ bé, không reo lên khi bé chỉ đúng. Thời gian bé ngồi trước màn hình là thời gian bớt đi những lần trò chuyện thật.
Không cần bắt bé chỉ mới cho ăn. Giữ đồ ăn lại cho tới khi bé chỉ bằng được dễ biến bữa ăn thành cuộc giằng co, bé khóc, mẹ mệt, mà bé không học thêm gì. Tạo dịp thì nhẹ nhàng, chờ vài giây là đủ, bé chưa chỉ thì vẫn đưa và nói tên món đó.
Không cần so với con nhà hàng xóm. Cháu bên cạnh mười hai tháng đã chỉ trỏ tíu tít không phải thước đo cho bé nhà bạn. Điều nên so là bé hôm nay với bé một tháng trước: có thêm cử chỉ nào không, có nhìn theo nhiều hơn không.
Không cần tự dán nhãn cho con. Đọc nhiều tài liệu rồi tự kết luận chỉ làm cả nhà căng thẳng. Việc của cha mẹ là quan sát và ghi lại; việc kết luận thuộc về người khám trực tiếp.
Khi nào nên đưa bé đi khám chuyên khoa
Đặt lịch khám nhi, xin được đánh giá phát triển, khi bé có những điều sau:
- Mười hai tháng mà chưa có cử chỉ nào như vẫy tay, chỉ trỏ, giơ tay đòi bế.
- Mười sáu đến mười tám tháng mà chưa chỉ tay để khoe, chưa nhìn theo khi người lớn chỉ, kể cả khi đã được tạo nhiều cơ hội.
- Bé chủ yếu kéo tay người lớn để lấy đồ mà không nhìn mặt người đó.
- Bé chưa nói từ nào và cũng ít dùng cử chỉ để giao tiếp.
- Bé đã từng chỉ tay, vẫy tay hoặc nói vài từ, rồi thôi hẳn. Mất đi kỹ năng đã có là lý do đi khám ngay, không đợi lần khám định kỳ.
Mang theo ghi chép và vài đoạn video ngắn: một lần bạn chỉ và bé phản ứng thế nào, một lần bé muốn đồ thì xin ra sao. Bác sĩ thường hỏi thêm về thính lực; nếu bé chưa từng đo lại tai sau sơ sinh, hãy hỏi luôn trong buổi đó.
Một lưu ý nhỏ: đừng cố bắt bé chỉ trước mặt bác sĩ bằng mọi giá. Bé ở nơi lạ thường rụt rè hơn ở nhà, và điều đó không làm hỏng buổi khám. Người khám có cách quan sát riêng, cộng với những gì bạn kể và các đoạn video, đủ để có cái nhìn ban đầu.
Câu hỏi thường gặp
Bé 12 tháng chưa chỉ tay có bình thường không?
Ở mười hai tháng, nhiều bé chưa chỉ tay mà vẫn phát triển bình thường. Hãy xem bé có vẫy tay, giơ tay đòi bế, nhìn theo khi bạn chỉ không. Nếu những cử chỉ đó đều ít, nên kể với bác sĩ ở lần khám tới.
Con chỉ tay khi đòi đồ nhưng không bao giờ chỉ để khoe thì sao?
Chỉ để đòi là bước đầu tốt, cho thấy bé biết dùng cử chỉ để xin. Chỉ để khoe thường đến muộn hơn một chút. Nếu đến khoảng mười tám tháng bé vẫn chưa chỉ để khoe, hãy nói rõ điều này khi đi khám phát triển.
Bé kéo tay mẹ đặt lên đồ vật có phải dấu hiệu tự kỷ không?
Một hành vi đơn lẻ không nói lên chẩn đoán nào; nhiều bé thỉnh thoảng kéo tay người lớn. Điều đáng ghi lại là khi đó là cách xin duy nhất của bé và bé không nhìn mặt người được kéo. Chỉ bác sĩ đánh giá trực tiếp mới kết luận được.
Có nên cầm tay bé dạy chỉ không?
Có thể làm nhẹ nhàng trong trò chơi, như cầm ngón tay bé chạm vào hình trong sách rồi khen. Nhưng hiệu quả hơn là để bé thấy bạn chỉ nhiều và tạo tình huống bé cần chỉ để xin. Không nên ép hay giữ tay bé khi bé khó chịu.
Nếu bác sĩ bảo về theo dõi thêm thì làm gì?
Hỏi rõ theo dõi điều gì, trong bao lâu, và dấu hiệu nào thì quay lại sớm hơn hẹn. Trong lúc chờ, tiếp tục ghi chép và tạo cơ hội giao tiếp ở nhà. Nếu bạn vẫn lo, xin ý kiến của một bác sĩ chuyên khoa nhi phát triển khác là việc bình thường.