Khi nói với ông bà về chuyện cháu cần can thiệp, nên nhờ người con ruột của ông bà mở lời, nói ngắn bằng những điều ông bà đã tự thấy ở cháu, rồi nhờ ông bà một việc cụ thể; đừng mở đầu bằng tên chẩn đoán hay bằng một bài giảng. Ông bà thường không phản đối vì không thương cháu, mà vì sợ cháu bị coi là "có vấn đề", sợ con cháu tốn kém, hoặc nhớ đến thời mình nuôi con khi chẳng ai nói đến can thiệp sớm.
Bài này giúp bạn chọn lúc nói, nói bao nhiêu là đủ, câu mẫu cho bố mẹ đẻ, bố mẹ chồng hay bố mẹ vợ và họ hàng xa, cách đáp những câu phản đối hay gặp, và cách biến ông bà thành người cùng giúp cháu thay vì người đứng ngoài lo lắng.
Ai nói, nói lúc nào, nói bao nhiêu
Người mở lời tốt nhất là con ruột của ông bà: con gái nói với bố mẹ đẻ, con trai nói với bố mẹ mình. Lời của dâu hay rể, dù đúng, dễ bị nghe thành lời trách móc hoặc lời của người ngoài. Nếu bạn là dâu và chồng ngại nói, bạn với chồng nên chuẩn bị trước vài câu, rồi để anh nói, bạn ngồi bên cạnh.
Chọn lúc thong thả, ít người, không phải bữa giỗ hay ngày Tết khi cả họ ngồi quanh. Một buổi chiều cuối tuần, cháu đang chơi gần đó, là lúc dễ nói hơn. Nói qua điện thoại cũng được nếu ông bà ở xa, nhưng gặp mặt vẫn tốt hơn vì ông bà nhìn thấy nét mặt của bạn.
Về độ dài, ít hơn bạn nghĩ. Ông bà không cần nghe hết tên các bảng đánh giá hay các thuật ngữ. Họ cần biết ba điều: cháu đang gặp khó ở chỗ nào, bố mẹ đang làm gì để giúp cháu, và ông bà có thể giúp gì. Phần còn lại để dần dần, theo câu ông bà hỏi. Nhiều ông bà cần vài tuần mới hỏi tiếp, vì họ cũng đang tự mình buồn và lo.
Câu mẫu theo từng người nghe
Thay chi tiết trong ngoặc bằng những điều ông bà đã tự thấy ở cháu; mở bằng điều ông bà thấy thì ông bà dễ gật đầu hơn mở bằng điều bác sĩ nói.
- Với bố mẹ đẻ: "Bố mẹ ơi, bố mẹ cũng thấy [cháu gọi chưa quay lại, chưa nói được từ nào] đúng không ạ. Con đưa cháu đi khám rồi, bác sĩ bảo cháu cần được hỗ trợ sớm về giao tiếp. Từ tuần sau cháu đi học với cô mấy buổi. Con muốn nhờ bố mẹ cùng nói chuyện với cháu theo cách cô hướng dẫn."
- Với bố mẹ chồng, do người chồng nói: "Bố mẹ ạ, con với vợ con đưa cháu đi khám rồi. Bác sĩ bảo cháu chậm hơn các bạn ở phần nói và chơi với người khác, càng giúp sớm càng tốt. Không phải lỗi của ai đâu ạ. Con muốn bố mẹ biết để cùng giúp cháu."
- Với ông bà hay so sánh: "Mẹ ơi, mỗi đứa trẻ lớn một kiểu, con không so cháu với ai cả. Con chỉ muốn cháu được giúp đúng chỗ cháu đang khó."
- Với họ hàng xa hỏi thăm: "Cháu đang đi học thêm để nói tốt hơn, cảm ơn cô đã hỏi." Một câu là đủ, không cần giải thích thêm.
Để ý câu cuối trong mẫu thứ hai: "không phải lỗi của ai". Nhiều ông bà, nhất là bên nội, phản ứng mạnh vì sợ bị đổ lỗi cho dòng họ hoặc cho cách mình trông cháu. Nói rõ điều ấy từ đầu làm cuộc nói chuyện dịu đi rất nhiều.
Những câu phản đối quen thuộc và cách đáp
Gần như nhà nào cũng nghe ít nhất một trong những câu dưới đây. Đáp bằng sự bình tĩnh và một đề nghị nhỏ, không đáp bằng tranh luận.
| Ông bà nói | Cách đáp gợi ý |
|---|---|
| "Ngày xưa bố cháu cũng ba tuổi mới nói." | "Dạ, có thể cháu cũng vậy. Nhưng bác sĩ thấy cháu cần giúp thêm, mình giúp sớm thì không thiệt gì cho cháu ạ." |
| "Đi trung tâm cho người ta tưởng cháu bị làm sao." | "Cháu đi học cô để nói giỏi hơn, giống các bạn đi học bơi, học vẽ thôi mẹ ạ." |
| "Tốn tiền, để bà dạy là được." | "Bà dạy được nhiều lắm, con nhờ bà luôn. Cô ở trung tâm sẽ chỉ cách để bà dạy cháu hiệu quả hơn." |
| "Tại mẹ nó cho xem điện thoại." | "Bác sĩ bảo những khó khăn này không do một thói quen gây ra. Giờ con cần cả nhà cùng giúp cháu hơn là tìm xem lỗi tại ai." |
| "Bên nội nhà mình không ai như thế." | "Không phải chuyện bên nào đâu bố. Con chỉ muốn cháu được giúp đúng lúc." |
Nếu ông bà vẫn chưa đồng ý, đừng ép trong một lần. Rủ ông bà đi cùng một buổi khám hoặc ngồi xem một buổi can thiệp. Khi ông bà tận mắt thấy cháu chơi với cô và tiến bộ dần, nhiều người chuyển từ phản đối sang ủng hộ nhiệt tình nhất nhà.
Biến ông bà thành người cùng giúp cháu
Giao một việc rõ ràng. Thay vì nhờ chung chung "bà dạy cháu nói", hãy nhờ bà mỗi buổi chiều đọc một cuốn sách tranh với cháu trong mười phút, chỉ vào hình và nói một từ. Việc nhỏ và rõ thì ông bà làm được đều.
Thống nhất ba điều cả nhà cùng giữ. Ví dụ: không cho xem điện thoại khi ăn, chờ cháu ra hiệu rồi mới đưa đồ, khen ngay khi cháu cố gắng. Chỉ ba điều, viết ra dán ở chỗ ông bà dễ thấy.
Cho ông bà thấy tiến bộ. Gửi ông bà video ngắn khi cháu nói được từ mới, kể khi cô khen cháu. Ông bà cũng cần những tin vui ấy để có sức đồng hành.
Ghi nhận cách của ông bà. Ông bà hát ru, kể chuyện, dắt cháu đi chợ đều là những lúc trò chuyện quý. Nói với ông bà rằng những việc ấy đang giúp cháu, đừng chỉ nhắc điều ông bà làm chưa đúng.
Đừng giao quá sức. Ông bà lớn tuổi, sức có hạn. Nhờ ông bà trông cháu cả ngày lẫn tập với cháu lẫn đưa đón trung tâm dễ làm ông bà mệt và sinh bực bội. Chọn một hai việc ông bà thích làm nhất.
Khi họ hàng bàn ra tán vào ở những buổi đông người
Giỗ chạp, Tết nhất, đám cưới là lúc cháu dễ khó chịu nhất vì đông người, ồn, lạ chỗ, và cũng là lúc họ hàng dễ bình luận nhất. Bạn không có nghĩa vụ giải thích cho từng người. Chuẩn bị sẵn một câu ngắn để trả lời, một góc yên tĩnh để đưa cháu ra khi cháu quá tải, và một giờ về sớm nếu cần.
Khi có người nói những câu làm bạn đau, như "sao cháu cứ la hét thế", "dạy con kiểu gì thế", bạn có thể đáp bình tĩnh: "Cháu đang mệt vì đông người, nhà cháu xin phép ra ngoài một lát." Rồi rời đi. Không cần đôi co, không cần thanh minh. Sau đó, nếu đó là người thân thiết, có thể gặp riêng để nói rõ hơn.
Có những người họ hàng sẽ không bao giờ hiểu, và điều đó không phải lỗi của bạn. Dành sức cho những người thật sự ở gần cháu hằng ngày, những người mà sự thấu hiểu của họ thay đổi được cuộc sống của cháu. Trước những dịp đông người, bạn cũng nên nói trước với một người họ hàng thân thiết nhất, nhờ người ấy đỡ lời khi có ai bình luận, hoặc trông giúp anh chị của cháu trong lúc bạn đưa cháu ra chỗ yên tĩnh.
Khi ông bà là người trông cháu chính mỗi ngày
Ở nhiều gia đình, bố mẹ đi làm từ sáng đến tối, ông bà là người ở với cháu tám chín tiếng mỗi ngày. Lúc ấy ông bà không chỉ là người cần được báo tin, mà là thành viên chính trong việc giúp cháu. Hãy mời ông bà đi cùng ít nhất một buổi gặp cô giáo can thiệp, để cô hướng dẫn trực tiếp những việc làm ở nhà. Ông bà thường tin lời cô giáo hơn lời con cháu nhắc lại.
Mỗi tối, dành năm phút hỏi ông bà về ngày của cháu: cháu ăn thế nào, ngủ trưa bao lâu, có lúc nào khó chịu không, hôm nay cháu làm được gì vui. Những câu hỏi ấy cho ông bà thấy công sức của mình được để ý, và cho bạn thông tin để kể với cô hoặc bác sĩ. Nếu ông bà không quen ghi chép, có thể nhờ ông bà gửi một tin nhắn thoại ngắn hoặc chụp một tấm ảnh.
Đừng quên rằng ông bà cũng mệt. Trông một đứa trẻ cần hỗ trợ đặc biệt cả ngày là việc nặng, nhất là khi cháu hay chạy, hay khó chịu với tiếng ồn hoặc ngủ ít. Sắp xếp để ông bà có ngày nghỉ trong tuần, và nói lời cảm ơn thường xuyên, không chỉ vào dịp lễ.
Khi ông bà là người đầu tiên thấy điều bất thường, và khi nào cần đưa cháu đi khám
Không phải lúc nào ông bà cũng phản đối. Nhiều nhà, chính bà nội hay bà ngoại, người trông cháu cả ngày, lại là người thấy trước: cháu không đáp khi gọi, cháu chơi một mình rất lâu, cháu chưa nói khi các cháu khác đã líu lo. Nếu ông bà nói với bạn những điều này, hãy nghe nghiêm túc và cảm ơn ông bà, vì người ở với cháu nhiều giờ nhất thường thấy rõ nhất.
Dù ai thấy trước, những dấu hiệu sau cần đưa cháu đi khám chuyên khoa nhi phát triển hoặc tâm bệnh nhi: khoảng mười hai tháng chưa bập bẹ, chưa chỉ tay, chưa vẫy tay chào; khoảng mười sáu đến mười tám tháng chưa nói từ đơn nào; hai tuổi chưa nói câu hai từ có nghĩa; cháu mất đi những từ hay kỹ năng đã có ở bất kỳ tuổi nào; cháu ít nhìn mắt, ít cười đáp lại người thân. Một dấu hiệu riêng lẻ chưa nói lên điều gì, nhưng đi khám là cách để cả nhà biết chắc. Rủ ông bà đi cùng buổi khám giúp ông bà nghe trực tiếp và yên tâm hơn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên giấu ông bà chuyện cháu đi can thiệp không?
Nếu ông bà không trông cháu thường xuyên, bạn có thể chờ thời điểm thích hợp. Nhưng nếu ông bà là người chăm cháu hằng ngày, nên nói sớm, vì ông bà cần biết cách giúp cháu. Giấu lâu rồi bị phát hiện thường làm ông bà buồn và phản đối mạnh hơn.
Mẹ chồng đổ lỗi cho con dâu, nên đáp thế nào?
Đừng tranh cãi trực tiếp lúc đó. Hãy nhờ chồng nói với mẹ, nhấn mạnh rằng bác sĩ đã giải thích những khó khăn này không do cách chăm của một người nào gây ra. Người chồng đứng về phía vợ một cách rõ ràng thường giúp mẹ chồng dịu lại nhanh hơn.
Ông bà ở quê, ít gặp cháu thì có cần nói không?
Bạn nói ngắn qua điện thoại hoặc khi về thăm, chủ yếu để ông bà hiểu khi thấy cháu khác các cháu khác. Hãy chuẩn bị cho ông bà biết cháu có thể không chào, không ôm ngay, để ông bà không buồn và không ép cháu.
Ông bà cứ cho cháu xem điện thoại để cháu ngồi yên thì làm sao?
Thay vì cấm hẳn, hãy đưa ông bà một hai trò thay thế dễ làm, như hộp đồ chơi xếp hình hay vài cuốn sách tranh. Thống nhất những lúc không dùng điện thoại, ví dụ khi ăn và trước giờ ngủ. Ông bà cần một cách khác để trông cháu, không chỉ một lời cấm.
Họ hàng hỏi thẳng cháu có bị tự kỷ không, nên trả lời ra sao?
Bạn có quyền chỉ nói những gì mình muốn nói. Một câu như cháu đang được cô giúp thêm để nói và chơi tốt hơn là đủ. Nếu người hỏi là người thân thiết và thật lòng quan tâm, bạn có thể hẹn kể kỹ hơn vào lúc khác.
Làm sao để ông bà không so sánh cháu với các cháu khác?
Nhắc nhẹ nhàng mỗi khi ông bà so sánh, và đưa ông bà thấy tiến bộ của cháu so với chính cháu vài tháng trước. Khi ông bà có niềm vui riêng với từng bước tiến của cháu, nhu cầu so sánh thường giảm dần.