Bữa ăn là một trong những lúc dễ nhất để trò chuyện với trẻ chậm nói, vì con đang muốn một thứ rất cụ thể: miếng ăn, cái thìa, cốc nước. Cha mẹ chỉ cần chậm lại một nhịp, gọi tên thứ con muốn bằng một hai tiếng, rồi chờ con đáp lại bằng ánh mắt, cử chỉ hay âm thanh, thay vì đút sẵn mọi thứ trước khi con kịp ra hiệu.
Bài này đi theo đúng một bữa cơm ở nhà: chuẩn bị bàn ăn thế nào, nói câu gì với từng món, chờ bao lâu, phản ứng ra sao khi con chỉ tay hay kêu lên, và những thói quen tưởng là thương con nhưng lại lấy mất cơ hội nói của con. Cuối bài có phần dấu hiệu nên đưa trẻ đi đánh giá, vì trò chuyện ở nhà là việc hằng ngày, không thay được một lần khám chuyên khoa khi cần.
Vì sao bữa ăn lại là lúc dễ mở lời
Trẻ chậm nói thường không thiếu nhu cầu giao tiếp, mà thiếu lý do đủ mạnh để cố gắng. Khi đói, khi thấy món mình thích, động lực ấy có sẵn. Trong mười lăm hai mươi phút ngồi ăn, một đứa trẻ có hàng chục lần muốn một thứ gì đó: thêm cơm, thêm canh, không ăn rau, muốn cầm thìa, muốn uống nước. Mỗi lần như vậy là một lượt giao tiếp nếu người lớn để cho nó xảy ra.
Bữa ăn còn có một lợi thế nữa: nó lặp lại mỗi ngày, cùng giờ, cùng chỗ ngồi, cùng những món quen. Trẻ học ngôn ngữ nhờ nghe một từ gắn với một thứ nhìn thấy được, lặp đi lặp lại trong cùng một hoàn cảnh. Chữ "cơm" nói lúc đang xới cơm, chữ "nóng" nói lúc đang thổi bát canh, dễ vào tai con hơn nhiều so với ngồi chỉ vào tranh.
Điều quan trọng là bữa ăn phải dễ chịu. Nếu bữa cơm nhà bạn đang là cuộc vật lộn, con khóc, người lớn dỗ, ép, bật điện thoại cho con ăn hết, thì đừng vội biến nó thành giờ học nói. Trước tiên làm cho bữa ăn nhẹ nhàng trở lại, ăn ít một chút cũng được, rồi mới thêm phần trò chuyện. Trẻ đang căng thẳng thì không học được gì.
Chuẩn bị bàn ăn để con có lý do lên tiếng
Vài thay đổi nhỏ trước bữa ăn tạo ra nhiều cơ hội hơn mọi lời giục "nói đi con":
- Cho con ngồi ghế ăn cao, đối diện hoặc chéo góc với người lớn, để con nhìn thấy mặt và miệng người nói. Ngồi sau lưng con đút thì con chỉ nghe tiếng, không thấy mặt.
- Tắt ti vi, úp điện thoại xuống hoặc để sang phòng khác. Một màn hình đang sáng sẽ hút hết sự chú ý mà lẽ ra dành cho người ngồi cạnh.
- Để món con thích trong tầm nhìn nhưng ngoài tầm với, ví dụ hộp sữa chua đặt cạnh bát của mẹ. Con thấy, muốn, và phải ra hiệu cho người lớn.
- Chia nhỏ phần ăn: thay vì xúc đầy bát, mỗi lần cho một ít. Mỗi lần hết là một lần con phải xin thêm, tức là thêm một lượt giao tiếp.
- Chọn đồ dùng có nắp hơi khó mở, như hộp bánh, lọ hạt. Con cần người lớn giúp, và "mở" là một từ rất hay để bắt đầu.
Không cần làm cả năm điều cùng lúc. Chọn hai điều hợp với nhà mình, làm đều trong một tuần, rồi xem con phản ứng thế nào. Mục đích là tạo khoảng trống để con lên tiếng, không phải làm khó con đến mức bực bội rồi bỏ ăn.
Nói thế nào: ngắn, chậm, đúng lúc
Nói dài hơn con một bậc. Nếu con chưa nói từ nào, người lớn dùng từ đơn: "Cơm.", "Nước.". Nếu con đã nói vài từ, người lớn ghép hai từ: "Thêm cơm.", "Nước mát.". Câu dài như "con có muốn mẹ lấy thêm cho con một ít cơm nữa không" với trẻ chậm nói chỉ là một chuỗi âm thanh khó tách.
Gọi tên đúng lúc con đang nhìn. Con nhìn quả chuối thì nói "Chuối." ngay lúc ấy, chứ không phải nói sau khi con đã quay đi. Từ gắn với thứ con đang chú ý thì mới vào đầu con.
Nói chậm và rõ, nhưng tự nhiên. Không cần kéo dài giọng như đọc chính tả, chỉ cần chậm hơn bình thường một chút, nhấn vào từ chính và ngừng sau từ đó.
Tả việc đang làm. Vừa làm vừa nói: "Mẹ thổi. Phù phù. Nóng.", "Rót nước. Đầy rồi.". Cách này không đòi hỏi con trả lời, con chỉ nghe và gom từ.
Ít câu hỏi, nhiều câu nói. Hỏi liên tục "cái gì đây, con muốn gì, nói mẹ nghe nào" dễ thành áp lực. Cứ mỗi một câu hỏi, nên có khoảng ba bốn câu tả và câu nói mẫu.
Lượt chờ: phần khó nhất với người lớn
Hầu hết cha mẹ và ông bà đều đoán ý con quá nhanh. Con vừa nhìn cốc nước là đã có người đưa tận miệng. Như vậy thì con không cần nói, không cần chỉ, không cần làm gì cả. Lượt chờ là khi người lớn cầm cốc nước lên, nhìn con với vẻ chờ đợi, và đếm thầm khoảng năm đến mười giây trước khi giúp.
Trong mấy giây ấy, con có thể nhìn bạn, chỉ tay, với tay, kêu "ư", hoặc nói gần đúng chữ "nước". Bất cứ phản ứng nào trong số đó đều là giao tiếp và đáng được đáp lại ngay. Lúc này bạn nói mẫu từ đúng và đưa cốc: "Nước. Con muốn nước. Đây." Không bắt con nói lại cho đúng mới đưa.
Nếu chờ mười giây mà con không phản ứng, hoặc bắt đầu cáu, cứ đưa cho con kèm từ mẫu. Bữa ăn không phải bài kiểm tra. Lần sau lại chờ, có thể lâu hơn một chút. Nhiều phụ huynh kể rằng sau vài tuần kiên nhẫn như vậy, con bắt đầu tự nhìn lên mặt bố mẹ mỗi khi muốn gì đó, và đó đã là một bước tiến thật sự so với chính con trước đây.
Một tình huống hay gặp: bé Bin hai tuổi rưỡi ăn xong miếng trứng thì đẩy bát, kêu "ơ ơ". Mẹ Bin trước đây sẽ xúc tiếp miếng khác. Giờ mẹ dừng lại, chỉ vào đĩa trứng và bát canh, hỏi: "Trứng hay canh?" rồi chờ. Bin chạm vào đĩa trứng. Mẹ nói "Trứng. Thêm trứng." và xúc cho con. Câu hỏi hai lựa chọn kiểu này dễ hơn nhiều so với câu hỏi mở "con muốn gì".
Câu nói mẫu theo từng việc trong bữa ăn
Bảng dưới gợi ý câu nói mẫu cho từng mức. Chọn cột phù hợp với chính con bạn hiện nay, không theo tuổi trên giấy.
| Việc trong bữa ăn | Con chưa nói từ | Con nói được vài từ | Con nói được cụm hai từ |
|---|---|---|---|
| Xới thêm cơm | "Cơm." (chờ con nhìn hoặc chỉ) | "Thêm cơm." | "Mẹ xới thêm cơm cho con." |
| Thổi canh nóng | "Nóng. Phù." | "Canh nóng. Thổi." | "Canh nóng, mẹ thổi cho nguội." |
| Con không muốn ăn rau | "Không." (lắc đầu làm mẫu) | "Không rau." | "Con không thích rau, để bên này nhé." |
| Mở hộp sữa chua | "Mở." (cầm hộp chờ) | "Mở hộp." | "Mẹ mở hộp sữa chua." |
| Ăn xong | "Hết." (xòe tay) | "Hết rồi." | "Con ăn hết rồi, giỏi ăn quá." |
| Lau miệng | "Lau." | "Lau miệng." | "Mẹ lau miệng cho con." |
Cử chỉ đi kèm như lắc đầu, xòe tay, chỉ tay rất có ích. Trẻ thường làm được cử chỉ trước rồi mới nói được từ, và cử chỉ không làm con ngại nói như nhiều người vẫn lo. Khi con đã có lời nói thay thế, cử chỉ sẽ tự giảm dần.
Những thói quen nên bỏ dù rất phổ biến
Cho xem điện thoại để con ăn hết bát. Con ăn nhanh hơn nhưng không có lấy một lượt trò chuyện nào. Nếu nhà bạn đang quen như vậy, giảm dần, ví dụ tuần đầu bỏ điện thoại ở bữa sáng, giữ ở bữa tối, rồi bỏ nốt.
Bắt con nói đúng mới cho ăn. Giữ miếng ăn đến khi con nói "cơm" làm bữa ăn thành cuộc giằng co. Con có thể khóc, bỏ ăn, và ghét luôn chuyện nói. Chờ thì được, ép thì không.
Sửa phát âm liên tục. Con nói "ơm" thay cho "cơm" là con đang cố gắng. Đáp lại bằng từ đúng một cách tự nhiên, "Ừ, cơm. Thêm cơm.", chứ đừng nói "sai rồi, phải nói là cơm".
Nhiều người cùng hỏi một lúc. Bố hỏi, bà hỏi, chị hỏi, trẻ chậm nói rất dễ rối. Thống nhất một người chính trò chuyện với con trong bữa, những người khác nói ít lại.
Đút sạch sẽ, nhanh gọn. Để con tự cầm thìa, tự bốc, tự làm đổ một chút. Lúc con loay hoay chính là lúc con cần người lớn và có lý do để giao tiếp.
Khi nào cần đưa trẻ đi đánh giá
Trò chuyện trong bữa ăn giúp mọi đứa trẻ, nhưng không thay được việc khám. Hãy đặt lịch gặp bác sĩ nhi khoa phát triển hoặc chuyên khoa phù hợp nếu bạn thấy:
- Con khoảng mười tám tháng mà chưa nói từ đơn nào có nghĩa, hoặc hai tuổi chưa ghép được hai từ với nhau.
- Con không quay lại khi được gọi tên, dù trong bữa ăn yên tĩnh, ngồi gần.
- Con không chỉ tay để xin, không nhìn mặt người lớn khi muốn thứ gì, mà chỉ kéo tay người lớn đến chỗ đồ vật.
- Con từng nói được một số từ rồi mất dần, hoặc mất cả kỹ năng khác đã có.
- Con không hiểu những yêu cầu đơn giản quen thuộc như "đưa mẹ cái thìa" khi không có cử chỉ chỉ dẫn.
- Con nghẹn, sặc, ho nhiều khi ăn, chỉ ăn được đồ xay nhuyễn ở tuổi đáng lẽ đã nhai được, hoặc chảy nước miếng nhiều bất thường.
Một dấu hiệu đơn lẻ chưa nói lên điều gì, nhưng là lý do chính đáng để hỏi người có chuyên môn. Nên xin kiểm tra thính lực cho trẻ chậm nói nếu con chưa từng được đo, vì nghe kém là nguyên nhân có thể bị bỏ sót. Khi đi khám, mang theo vài đoạn video ngắn quay bữa ăn ở nhà: bác sĩ thấy được cách con giao tiếp tự nhiên, điều mà trong phòng khám lạ con thường không thể hiện.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ chậm nói có nên ăn riêng trước rồi cả nhà mới ăn không?
Nếu được, cho con ăn cùng giờ với ít nhất một người lớn sẽ tốt hơn. Con nghe người lớn nói chuyện, thấy người lớn ăn, có nhiều thứ để bắt chước. Nhà đông người ồn ào quá thì có thể cho con ăn trước cùng một người, nhưng người đó ngồi đối diện và trò chuyện chứ không chỉ đút.
Con chỉ chịu ăn khi xem điện thoại thì bỏ thế nào?
Bỏ từng bữa một, bắt đầu từ bữa con đói nhất, thường là bữa sáng hoặc bữa chiều sau khi đi chơi về. Mấy ngày đầu con có thể ăn ít hơn, đó là chuyện bình thường. Nếu con sụt cân hoặc bỏ ăn kéo dài, hỏi bác sĩ nhi khoa để được hướng dẫn riêng.
Chờ con lên tiếng có làm con đói và cáu không?
Lượt chờ chỉ vài giây, không phải đến khi con nói đúng. Nếu con bắt đầu cáu thì đưa thức ăn ngay kèm từ mẫu. Bạn đang dạy con rằng ra hiệu thì được đáp lại, không phải dạy con rằng không nói thì không được ăn.
Con nói lắp bắp không rõ chữ thì có nên sửa không?
Không nên bắt con nói lại. Bạn nhắc lại từ đúng một lần, tự nhiên, như đang đồng ý với con. Trẻ học phát âm dần qua nghe nhiều lần. Nếu đến khoảng ba tuổi mà người ngoài gần như không hiểu con nói gì, nên hỏi chuyên gia ngôn ngữ.
Nhà có ông bà cùng ăn thì nên phân vai thế nào?
Thống nhất một người chính trò chuyện với con trong bữa, thường là người hay ngồi cạnh con nhất. Những người khác vẫn nói chuyện bình thường với nhau, đó cũng là ngôn ngữ để con nghe, chỉ cần tránh cùng lúc hỏi dồn con nhiều câu.
Bao lâu thì thấy con nói nhiều hơn trong bữa ăn?
Không ai hứa trước được, vì mỗi trẻ có nhịp riêng và nguyên nhân chậm nói cũng khác nhau. Bạn nên để ý những thay đổi nhỏ so với chính con trước đó, như con nhìn mặt bạn nhiều hơn, chỉ tay nhiều hơn, bắt chước âm thanh. Đó là những bước có thật.