ChuyenBiet.comChuyên Biệt
Trẻ chậm nói: giao tiếp hằng ngày

Trẻ chậm nói trong nhà nói hai thứ tiếng: có nên bỏ một tiếng không

Nhà nói tiếng Việt và tiếng Anh, tiếng dân tộc hay tiếng địa phương mà con chậm nói: có cần bỏ một tiếng, phân vai thế nào, đếm từ ra sao và khi nào cần đi khám.

A Vietnamese father in a teal sweater and his toddler daughter in green overalls point at ducks by a park pond, seen from behind at child height, golden late afternoon light

Trẻ chậm nói trong nhà nói hai thứ tiếng thường không cần bỏ một tiếng. Học hai ngôn ngữ không phải là nguyên nhân gây chậm nói; điều cần làm là mỗi người lớn nói với con bằng thứ tiếng mình thạo và tự nhiên nhất, đếm từ của con ở cả hai tiếng, và đưa con đi đánh giá nếu con chậm ở cả hai.

Câu hỏi này đến từ nhiều kiểu gia đình: bố mẹ khác quốc tịch, gia đình người dân tộc nói tiếng mẹ đẻ ở nhà và tiếng Việt ở trường, gia đình muốn con học tiếng Anh từ sớm, hay ông bà nói giọng địa phương khác hẳn bố mẹ. Lời khuyên "bỏ bớt một tiếng cho con đỡ rối" rất hay gặp. Bài này giải thích vì sao lời khuyên ấy thường không đúng, và cách tổ chức ngôn ngữ trong nhà để giúp con nhiều nhất.

Những điều nghe được và điều nên biết

"Học hai thứ tiếng làm trẻ chậm nói." Trẻ lớn lên với hai thứ tiếng đôi khi nói những từ đầu tiên muộn hơn một chút hoặc vốn từ mỗi tiếng ít hơn bạn cùng tuổi chỉ nói một tiếng. Nhưng khi cộng cả hai tiếng lại, vốn từ của trẻ thường tương đương. Song ngữ không gây ra chậm nói thật sự.

"Trẻ chậm nói nên chỉ học một tiếng cho đỡ rối." Ngay cả trẻ có khó khăn về ngôn ngữ vẫn học được hai thứ tiếng nếu được nghe đủ nhiều. Bỏ tiếng của một người thân có thể làm con mất cách gắn bó với chính người đó, ví dụ bà nội chỉ nói được tiếng dân tộc.

"Con nói lẫn hai tiếng là con đang rối." Trộn từ của hai tiếng trong một câu là chuyện bình thường ở trẻ song ngữ, người lớn song ngữ cũng làm vậy. Con dùng từ nào mình biết để nói cho được ý.

"Bố mẹ nên nói tiếng Anh với con dù mình không thạo." Người lớn nói thứ tiếng không thạo thường nói ít hơn, câu cứng hơn, ít đùa vui hơn. Con cần lượng lời nói giàu và tự nhiên. Một người mẹ nói tiếng Việt thoải mái thì cho con nhiều hơn là nói tiếng Anh ngập ngừng.

Vì sao bỏ một tiếng thường không phải là cách hay

Ngôn ngữ trong nhà không chỉ là công cụ học, mà là cách con gắn với từng người. Một em bé có bà ngoại chỉ nói tiếng Tày, bố là người nước ngoài chỉ nói tiếng Anh, nếu bị cắt mất một tiếng thì cũng là bị cắt bớt một mối quan hệ. Người lớn khi phải nói thứ tiếng không phải tiếng mẹ đẻ cũng nói với con ít hơn hẳn, dù rất thương con.

Có những gia đình được khuyên bỏ tiếng Việt, chỉ nói tiếng Anh vì sau này con học trường quốc tế. Mẹ cố gắng nói tiếng Anh với con, nhưng câu ngắn, vốn từ hạn chế, không kể chuyện, không hát ru được. Kết quả là con nhận ít lời nói hơn trước. Điều này ngược hẳn với điều trẻ chậm nói cần.

Tuy nhiên, có những trường hợp chuyên gia đánh giá con trực tiếp có thể khuyên tập trung một tiếng chính trong một giai đoạn, ví dụ tiếng mà con nghe nhiều nhất ở nhà và ở lớp. Khi đó, đó là quyết định dựa trên việc gặp con, hỏi kỹ gia đình, không phải lời khuyên chung chung từ người quen. Nếu bạn được khuyên bỏ một tiếng, hãy hỏi lại người đưa ra lời khuyên: "Mình bỏ tiếng này vì lý do gì ở riêng con? Nếu bỏ thì bà con sẽ trò chuyện với cháu thế nào?"

Các cách sắp xếp ngôn ngữ trong nhà

Không có một cách đúng cho mọi nhà. Bảng dưới so sánh các kiểu sắp xếp hay gặp:

Cách sắp xếpCách làmHợp với nhà nàoĐiều cần để ý
Mỗi người một tiếngMẹ nói tiếng Việt, bố nói tiếng mẹ đẻ của bốBố mẹ khác tiếng mẹ đẻ, mỗi người thạo một tiếngNgười ở nhà ít giờ hơn thì con nghe tiếng đó ít; cần thêm giờ riêng
Ở nhà một tiếng, ra ngoài một tiếngCả nhà nói tiếng dân tộc, ở lớp nói tiếng ViệtGia đình người dân tộc, con đi nhà trẻ nói tiếng ViệtBáo cô giáo biết con nói gì ở nhà để cô không lo con không hiểu
Theo hoạt độngGiờ đọc sách bằng tiếng Anh, còn lại tiếng ViệtBố mẹ biết cả hai tiếng ở mức kháGiữ tiếng chính thật giàu; tiếng phụ không thay giờ trò chuyện chính
Pha tự nhiênCả nhà nói lẫn hai tiếng như thói quenGia đình vốn song ngữBình thường, nhưng khi nói mẫu cho con nên trọn một tiếng trong một câu

Với trẻ chậm nói, điều quan trọng hơn kiểu sắp xếp là lượng giờ con được trò chuyện mặt đối mặt mỗi ngày, ở bất cứ tiếng nào.

Đếm từ của con cho đúng

Khi đi khám, bác sĩ thường hỏi con nói được bao nhiêu từ. Trẻ song ngữ rất dễ bị đếm thiếu nếu cha mẹ chỉ đếm một tiếng. Cách ghi:

  1. Lấy một cuốn sổ, chia hai cột cho hai tiếng. Ghi mọi từ con nói ra có nghĩa, dù phát âm chưa chuẩn, kể cả tiếng kêu con dùng để gọi tên một thứ ổn định, như "ò ó" cho con gà.
  2. Ghi riêng những cặp từ cùng nghĩa ở hai tiếng, như "nước" và "water". Nhiều chuyên gia đếm cả hai, nhưng cũng sẽ muốn biết con có bao nhiêu khái niệm khác nhau.
  3. Ghi cả cử chỉ có nghĩa như vẫy tay chào, gật đầu, chỉ tay, vì đó cũng là giao tiếp.
  4. Nhờ từng người trong nhà ghi phần của mình: bà ghi từ con nói với bà, bố ghi từ con nói với bố.
  5. Mang sổ đi khám, kèm vài đoạn video con nói hoặc ra hiệu ở nhà với từng người.

Nhiều phụ huynh ngạc nhiên khi cộng hai cột lại thì con nói được nhiều hơn mình tưởng. Ngược lại, nếu cả hai cột đều rất ngắn, đó là thông tin quan trọng cho bác sĩ.

Câu nói mẫu và thói quen nhỏ trong nhà song ngữ

Dù nói tiếng nào, những nguyên tắc nói với trẻ chậm nói vẫn giống nhau: câu ngắn, nói về đúng thứ con đang nhìn, dừng lại chờ con. Khi con nói một từ ở tiếng này với người nói tiếng kia, người lớn không cần bắt con đổi. Ví dụ con nói "water" với mẹ, mẹ đáp "À, nước. Con muốn nước." và đưa nước. Con được đáp lại, và nghe thêm từ ở tiếng của mẹ.

Một lỗi hay gặp là người lớn đổi qua đổi lại hai tiếng liên tục chỉ để "dạy cả hai", ví dụ nói "Táo, apple, táo, apple" mỗi lần đưa quả táo. Với trẻ chậm nói, cách này thường làm lời nói thành bài học từ vựng hơn là giao tiếp. Mỗi người cứ giữ tiếng của mình, tự nhiên như đang nói chuyện.

Gia đình có ông bà nói giọng vùng miền rất khác, như dùng "mô, tê, răng, rứa", cũng không cần lo con rối. Con sẽ học rằng bà nói thế này, mẹ nói thế kia. Điều đáng lo là ông bà ngại nói với cháu vì sợ cháu học sai, rồi im lặng hơn. Hãy nói với ông bà rằng giọng của ông bà hoàn toàn tốt cho cháu.

Nói chuyện với cô giáo khi con đi lớp bằng tiếng khác

Báo rõ con nghe tiếng gì ở nhà. Ngay buổi đầu, kể với cô: "Ở nhà cả nhà nói tiếng Mông với cháu, cháu mới nghe tiếng Việt ở lớp. Cháu chưa nói nhiều, nhà cũng đang theo dõi.". Cô sẽ hiểu vì sao con im lặng mấy tuần đầu.

Dạy cô vài từ của con. Ghi cho cô năm bảy từ con hay dùng ở nhà, như từ để xin nước, đi vệ sinh, muốn mẹ. Con có một đường để giao tiếp ngay ở lớp trong lúc làm quen tiếng mới.

Hỏi cô về cách con giao tiếp, không chỉ số từ. Câu nên hỏi: "Ở lớp con có nhìn cô khi cô gọi không? Con có chỉ tay, kéo tay cô khi cần gì không? Con có chơi gần các bạn không?". Những điều này cho biết con đang giao tiếp ra sao, dù chưa nói tiếng Việt.

Chờ một khoảng làm quen, nhưng không chờ mãi. Trẻ mới vào môi trường tiếng mới thường có giai đoạn im lặng, chủ yếu nghe. Nhưng nếu con im lặng cả ở nhà, với tiếng mẹ đẻ, thì đó không còn là chuyện làm quen nữa và nên đưa con đi khám.

Khi nào cần đưa con đi đánh giá

Song ngữ không giải thích được mọi chậm trễ. Đừng chờ thêm với lý do "con học hai tiếng nên nói muộn" nếu bạn thấy:

  • Cộng cả hai tiếng, con khoảng mười tám tháng vẫn chưa có từ nào có nghĩa.
  • Cộng cả hai tiếng, con hai tuổi chưa ghép được hai từ với nhau.
  • Con chậm ở cả hai tiếng chứ không chỉ ở tiếng con ít nghe.
  • Con ít nhìn mặt người, ít chỉ tay, ít đáp lại khi được gọi tên, ở bất cứ tiếng nào.
  • Con mất những từ hoặc kỹ năng đã có.
  • Con không hiểu yêu cầu đơn giản ở cả tiếng con nghe nhiều nhất.

Khi đặt lịch, hỏi trước xem người đánh giá có biết tiếng mà con nghe nhiều nhất không, hoặc có thể cho người nhà cùng vào để nói với con không. Trẻ được đánh giá chỉ bằng tiếng con ít nghe rất dễ bị đánh giá thấp hơn khả năng thật.

Ngược lại, cũng đừng để chuyện song ngữ thành lý do để người khác gạt đi lo lắng của bạn. Nếu được bảo "nhà nói hai thứ tiếng thì con nói muộn là phải" trong khi con có những dấu hiệu ở danh sách trên, bạn có quyền hỏi lại hoặc xin ý kiến của một nơi khác. Mang theo sổ ghi từ ở cả hai tiếng và video con giao tiếp với từng người trong nhà, để người đánh giá có đủ thông tin mà không phải dựa vào một buổi gặp ngắn trong phòng khám lạ.

Câu hỏi thường gặp

Có nên cho trẻ chậm nói học tiếng Anh ở trung tâm không?

Nếu con đang chậm nói rõ rệt, thời gian và sức của con nên dành cho giao tiếp với người thân trong tiếng con nghe nhiều nhất. Lớp tiếng Anh theo kiểu học thuộc từ thường không giúp gì cho chậm nói. Nên hỏi chuyên gia đang theo dõi con trước khi đăng ký thêm lớp.

Con nói được tiếng Anh theo video mà không nói tiếng Việt thì sao?

Nhiều trẻ thuộc từ, bài hát hay chữ cái tiếng Anh từ video nhưng không dùng lời để xin, để gọi người. Đây là điều nên kể với bác sĩ khi đi khám, kèm thời gian con xem màn hình, vì cách con dùng lời quan trọng hơn số từ con thuộc.

Gia đình người dân tộc có nên chỉ nói tiếng Việt với con cho dễ đi học không?

Không cần. Con có thể học tiếng mẹ đẻ ở nhà và tiếng Việt ở lớp. Điều quan trọng là báo cho cô giáo biết con nói tiếng gì ở nhà và nhờ cô kể lại con giao tiếp ở lớp ra sao, để không ai hiểu nhầm con chậm khi con chỉ đang làm quen.

Con trộn từ hai tiếng trong một câu có sao không?

Đó là chuyện bình thường của trẻ song ngữ. Con dùng từ nào mình biết để nói cho được ý. Người lớn chỉ cần đáp lại ý của con và nói mẫu lại cả câu bằng tiếng của mình, không cần sửa hay bắt con nói lại.

Đánh giá ngôn ngữ cho trẻ song ngữ có khác không?

Người đánh giá cần biết con nghe tiếng nào, bao nhiêu, với ai. Hãy kể đầy đủ và mang sổ ghi từ ở cả hai tiếng. Nếu người đánh giá không biết tiếng con nghe nhiều nhất, hỏi xem người nhà có thể cùng vào phòng để nói với con không.

Bố nói tiếng nước ngoài nhưng ít ở nhà thì làm sao để con nghe đủ?

Dành cho bố những khoảng cố định mỗi ngày, như giờ tắm hay giờ đọc truyện trước ngủ, để bố trò chuyện thật nhiều. Gọi video khi bố đi xa cũng giúp. Không cần ép tiếng của bố ngang bằng tiếng của mẹ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138