Cai điện thoại cho trẻ chậm nói nên làm từng bước trong vài tuần, không cắt đột ngột: chọn những lúc dễ bỏ trước (bữa ăn, trước giờ ngủ), thay khoảng trống bằng một hoạt động có người lớn cùng làm, báo trước khi tắt và giữ luật giống nhau giữa mọi người trong nhà. Mục đích không chỉ là bớt màn hình, mà là có thêm giờ trò chuyện mặt đối mặt.
Nhiều cha mẹ nghe bác sĩ hay người quen nói con chậm nói vì xem điện thoại, liền giấu hết thiết bị trong một ngày. Ba ngày sau cả nhà kiệt sức vì con khóc, ông bà thương cháu lại bật lên. Bài này đi qua chuyện màn hình liên quan đến chậm nói thế nào, kế hoạch bốn tuần, cách xử lý lúc con đòi, và vì sao bớt màn hình là cần nhưng không phải lúc nào cũng đủ.
Hiểu lầm và sự thật về màn hình với trẻ chậm nói
Hiểu lầm: con chậm nói chắc chắn do xem điện thoại. Sự thật là thời gian màn hình nhiều làm giảm số giờ trò chuyện, chơi và vận động, những thứ trẻ cần để học nói. Nhưng chậm nói có nhiều nguyên nhân khác: nghe kém, khó khăn trong phát triển giao tiếp, chậm phát triển chung. Bớt màn hình là việc nên làm, đi khám khi có dấu hiệu là việc vẫn phải làm.
Hiểu lầm: xem video dạy nói, dạy từ vựng thì có ích. Trẻ nhỏ học từ chủ yếu qua người thật đáp lại mình. Video không chờ con, không nhìn con, không đổi câu khi con chưa hiểu. Con có thể thuộc bài hát hay đọc chữ cái theo video mà vẫn không dùng lời để xin nước.
Hiểu lầm: con chỉ xem khi ăn thôi, không sao. Bữa ăn lại chính là lúc trò chuyện giàu nhất trong ngày. Ba bữa có màn hình, mỗi bữa nửa tiếng, là mất một tiếng rưỡi lượt qua lại mỗi ngày.
Hiểu lầm: tiếng ti vi để nền không tính. Ti vi bật suốt ngày, dù không ai xem, làm người lớn nói với trẻ ít đi và trẻ khó tách tiếng người nói với mình ra khỏi tiếng ồn nền.
Hiểu lầm: phải cấm tuyệt đối mới có tác dụng. Với nhiều gia đình, cấm tuyệt đối không giữ được lâu. Giảm mạnh và đều đặn, kèm thêm thời gian chơi cùng con, dễ làm và bền hơn.
Kế hoạch bốn tuần giảm màn hình
Kế hoạch dưới đây là khung tham khảo, bạn điều chỉnh theo nhịp nhà mình. Điều quan trọng là mỗi khoảng màn hình được bỏ đi phải có một hoạt động có người thay vào.
| Tuần | Bỏ màn hình ở đâu | Thay bằng gì | Người lớn cần làm |
|---|---|---|---|
| Tuần 1 | Trong bữa ăn và nửa tiếng trước giờ ngủ | Trò chuyện bữa ăn; đọc sách tranh, hát ru trước ngủ | Cất điện thoại, ti vi tắt hẳn khi ăn |
| Tuần 2 | Buổi sáng sau khi thức dậy | Ra sân, tưới cây, phụ mẹ việc nhà nhỏ | Cả nhà thống nhất không bật ti vi buổi sáng |
| Tuần 3 | Lúc trên xe, lúc chờ ở quán | Túi nhỏ có sách tranh, đồ chơi bỏ túi, trò chỉ ra ngoài cửa sổ | Chuẩn bị túi đồ trước khi ra khỏi nhà |
| Tuần 4 | Giữ một khoảng ngắn cố định nếu nhà vẫn muốn | Người lớn ngồi xem cùng, nói chuyện về nội dung | Hẹn giờ rõ ràng, báo trước trước khi tắt |
Đến cuối tuần thứ tư, nhiều nhà vẫn giữ một khoảng ngắn xem cùng con mỗi ngày, ngồi bên cạnh và trò chuyện. Với trẻ chậm nói, nên hỏi bác sĩ hoặc giáo viên can thiệp về mức phù hợp với con mình, vì mỗi trẻ một khác.
Lúc con đòi điện thoại: làm gì, nói gì
Những ngày đầu con sẽ đòi, có khi khóc rất to. Đó là phản ứng bình thường khi một thói quen bị thay đổi. Trình tự dưới đây giúp người lớn giữ bình tĩnh và nhất quán:
- Báo trước bằng lời ngắn và cử chỉ, khoảng vài phút trước khi tắt: "Còn một chút. Xong rồi tắt.". Có thể dùng đồng hồ hẹn giờ kêu chuông để con biết lúc kết thúc không phải do bố mẹ tự quyết.
- Tắt và cất ra khỏi tầm mắt con. Màn hình nằm trên bàn thì con sẽ đòi mãi.
- Gọi tên cảm xúc của con: "Con buồn. Con muốn xem nữa. Mẹ biết.". Không giảng giải dài, không mắng.
- Đưa ra ngay một lựa chọn khác có người cùng làm: "Bóng hay bong bóng?" giơ cả hai món lên.
- Nếu con vẫn khóc, ngồi gần, giữ an toàn, chờ cơn khóc qua. Không bật lại điện thoại để con nín, vì như vậy con học được rằng khóc to thì được.
- Khi con dịu lại, khen nhẹ và bắt đầu trò chơi: "Con bình tĩnh rồi. Mình thổi bong bóng nhé.".
Nếu con có những cơn khóc kéo dài rất lâu, tự làm đau mình, đập đầu, hoặc không thể dỗ được bằng bất kỳ cách nào, hãy ghi lại và kể với bác sĩ. Đó là thông tin cần thiết để đánh giá con đầy đủ, không phải dấu hiệu bạn nuôi con sai.
Ông bà, người giúp việc và chuyện giữ luật chung
Kế hoạch giảm màn hình hay vỡ ở chỗ người chăm con ban ngày. Bố mẹ đi làm, ông bà hoặc cô giúp việc ở nhà với cháu, và điện thoại là cách dễ nhất để cháu ngồi yên. Đừng trách họ: trông một đứa trẻ hai tuổi cả ngày rất mệt, nhất là với người lớn tuổi.
Thay vì chỉ nói "mẹ cấm cho cháu xem", hãy ngồi lại và đưa ra một danh sách việc thay thế cụ thể, có đồ chuẩn bị sẵn: một giỏ đồ chơi riêng cho giờ ông bà trông, vài cuốn sách tranh, lịch ra công viên buổi chiều. Bạn thử nói với ông bà: "Bác sĩ dặn con mình cần nhiều người nói chuyện. Bà nói chuyện với cháu là cháu học nhanh nhất, máy không làm thay bà được.". Câu này cho ông bà thấy vai trò của mình quan trọng, không phải bị cấm đoán.
Chấp nhận rằng mọi thứ sẽ không hoàn hảo. Nếu ông bà vẫn bật ti vi một lúc khi nấu cơm, đó vẫn tốt hơn nhiều so với cả ngày. Quan trọng là xu hướng chung giảm dần và khoảng thời gian có người trò chuyện với con tăng dần.
Chuyện của một nhà: bé Na hai tuổi rưỡi
Na hai tuổi rưỡi, nói được khoảng năm từ, xem điện thoại trong cả ba bữa ăn và gần như mọi lúc bà trông buổi chiều. Mẹ Na nghe nhiều lời khuyên phải cấm hẳn, đã thử giấu máy một ngày. Na khóc gần một tiếng, bà xót cháu bật lại, và mọi thứ quay về như cũ.
Lần thứ hai, mẹ Na làm khác. Tuần đầu chỉ bỏ máy ở bữa sáng và trước giờ ngủ. Mẹ chuẩn bị sẵn một giỏ nhỏ gồm bóng mềm, lọ bong bóng, ba cuốn sách tranh, để ở góc phòng khách và gọi đó là "giỏ của bà và Na". Mẹ nói với bà: "Buổi chiều bà cứ cho cháu xem nửa tiếng lúc bà nấu cơm, còn lại bà chơi với cháu bằng giỏ này giúp con.". Bà thấy nhẹ người vì không bị cấm hoàn toàn.
Sang tuần thứ ba, Na vẫn đòi máy mỗi sáng, nhưng chỉ vài phút rồi chạy ra lấy bóng. Na bắt đầu kéo tay bà ra cửa mỗi chiều để đi dạo. Số từ của Na chưa tăng nhiều, nhưng con nhìn mặt người lớn nhiều hơn hẳn và hay kêu "bà, bà" để gọi. Mẹ Na vẫn giữ lịch hẹn đi khám nhi phát triển như đã định, vì bớt màn hình là một phần, không thay được việc đánh giá con.
Những việc thay thế màn hình dễ làm nhất
Không cần những hoạt động cầu kỳ. Danh sách dưới đây dùng đồ có sẵn và để lại nhiều chỗ cho lời nói:
- Phụ mẹ nhặt rau, rửa quả, xếp bát: con có việc làm bằng tay, mẹ có cái để gọi tên.
- Đi dạo quanh khu nhà, dừng lại chỉ vào con chó, chiếc xe, bông hoa, cái cây.
- Chơi nước trong chậu ngoài sân với cốc và phễu, có người lớn ngồi sát bên.
- Xem lại ảnh gia đình trong album giấy, gọi tên từng người.
- Hát những bài có động tác tay, dừng ở cuối câu để con điền tiếng.
- Xếp gối thành đường hầm, bò qua bò lại, ú òa.
- Đọc một cuốn sách tranh nhiều lần, con thích lật trang nào thì dừng ở trang đó.
Nhiều phụ huynh thấy rằng cái khó không phải là tìm hoạt động, mà là người lớn cũng cần đặt điện thoại xuống. Trẻ bắt chước những gì nhìn thấy; nếu bố mẹ cầm máy suốt bữa tối, con khó mà hiểu vì sao mình không được cầm.
Khi nào cần đưa con đi khám, dù đã bớt màn hình
Bớt màn hình là việc tốt, nhưng đừng chờ xem con có nói thêm không rồi mới đi khám. Nên đặt lịch gặp bác sĩ nhi khoa phát triển ngay nếu:
- Con khoảng mười tám tháng chưa nói từ nào có nghĩa, hai tuổi chưa nói được cụm hai từ.
- Con ít nhìn mặt người khác, ít đáp lại khi được gọi tên.
- Con không chỉ tay để xin hay để khoe điều con thấy.
- Con mất những từ hay kỹ năng đã có.
- Con không hiểu những câu yêu cầu đơn giản trong sinh hoạt hằng ngày.
- Đã giảm màn hình và tăng thời gian trò chuyện đều đặn vài tuần mà con vẫn rất ít giao tiếp với người.
Khi đi khám, kể trung thực con xem màn hình bao nhiêu và từ khi nào. Bác sĩ cần thông tin này để hiểu con, không phải để trách bạn. Nên xin đo thính lực nếu con chưa từng được đo.
Một điều nữa: đừng để việc cai điện thoại thành lý do hoãn lịch khám kiểu "để cai xong một tháng rồi đi". Hai việc làm song song được. Trong lúc chờ đến ngày hẹn, bạn cứ tiếp tục kế hoạch giảm màn hình và ghi lại những thay đổi nhỏ của con mỗi tuần, như con nhìn mặt người nhiều hơn, chơi cùng lâu hơn, hay bắt chước thêm âm thanh. Những ghi chép ấy giúp bác sĩ thấy con phản ứng thế nào khi môi trường quanh con thay đổi, một thông tin rất có giá trị khi đánh giá.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ chậm nói có được xem màn hình chút nào không?
Với trẻ dưới hai tuổi, nhiều khuyến nghị nhi khoa là hạn chế tối đa, trừ gọi video với người thân. Với trẻ lớn hơn, nếu xem thì nên ngắn, có người lớn ngồi cùng trò chuyện. Mức cụ thể cho con bạn nên hỏi bác sĩ đang theo dõi con.
Gọi video với ông bà ở xa có tính là màn hình không?
Gọi video khác với xem video vì có người thật đáp lại con, chờ con, gọi tên con. Đây là kiểu dùng màn hình có ích hơn cả. Người lớn nên ngồi cạnh con, giúp con nhìn và đáp lại ông bà.
Con khóc rất lâu khi tắt điện thoại thì có nên chiều không?
Bật lại để con nín sẽ dạy con rằng khóc to là được. Hãy báo trước khi tắt, giữ bình tĩnh, ngồi cạnh con chờ cơn qua và đưa ra trò khác. Nếu con có những cơn khóc dữ dội kéo dài hay tự làm đau mình, ghi lại và kể với bác sĩ.
Bỏ điện thoại rồi thì con có nói được không?
Không ai hứa trước được, vì chậm nói có nhiều nguyên nhân. Bớt màn hình tạo thêm thời gian cho trò chuyện và chơi, đó là điều con cần. Nhưng nếu con có dấu hiệu nên đi khám, vẫn cần đưa con đi đánh giá, không nên chỉ chờ.
Ông bà không chịu bỏ điện thoại khi trông cháu thì nói thế nào?
Thay vì cấm, hãy cho ông bà một danh sách việc thay thế có đồ chuẩn bị sẵn và nói rõ rằng ông bà trò chuyện với cháu là điều máy không làm được. Chấp nhận giảm dần, không đòi hỏi hoàn hảo ngay từ tuần đầu.
Con chỉ ăn khi có điện thoại thì bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu từ bữa con đói nhất trong ngày, thường là sau khi đi chơi về. Cho con ngồi đối diện người lớn, chia phần ăn nhỏ, trò chuyện về món ăn. Mấy ngày đầu con có thể ăn ít hơn; nếu con sụt cân, hỏi bác sĩ nhi khoa.