ChuyenBiet.comChuyên Biệt
Trẻ chậm nói: giao tiếp hằng ngày

Dạy trẻ chậm nói dùng cử chỉ và thẻ tranh: bắt đầu từ đâu, có làm con ngại nói không

Cử chỉ và thẻ tranh giúp trẻ chậm nói xin, từ chối, gọi người khi chưa nói được. Nguyên lý, thứ tự dạy ở nhà, cách làm thẻ, và vì sao chúng không cản con tập nói.

Overhead view of a kindergarten teacher in a pastel pink blouse and a young boy at a low round table, sliding blank picture cards and a toy cup between them, bright soft classroom light

Cử chỉ và thẻ tranh cho trẻ chậm nói một cách để xin, từ chối, gọi người và chia sẻ trong lúc lời nói chưa đủ. Chúng không làm con ngại nói; trẻ có cách giao tiếp thường bớt cáu giận, chú ý đến người lớn nhiều hơn, và lời nói vẫn được người lớn nói mẫu kèm theo mỗi lần. Nên bắt đầu bằng vài cử chỉ cho những thứ con muốn nhất, rồi mới đến tranh.

Nhiều phụ huynh e ngại: nếu con chỉ tay, giơ tranh là được thì con còn cố nói làm gì. Nỗi lo ấy dễ hiểu, nhưng thực tế ở nhiều gia đình cho thấy điều ngược lại: đứa trẻ không có cách nào để nói điều mình muốn thường hay khóc, ném đồ, hoặc thu mình lại. Bài này trình bày nguyên lý, thứ tự dạy tại nhà, cách làm một bộ thẻ đơn giản, và những lỗi làm cho thẻ tranh thành đồ trang trí treo tường. Việc chọn hệ thống giao tiếp cụ thể cho con nên bàn với chuyên gia đang theo dõi con.

Vì sao cử chỉ và tranh không cản con tập nói

Giao tiếp có trước lời nói. Một em bé chín tháng biết vẫy tay, mười hai tháng biết chỉ tay, rồi mới nói được tiếng đầu tiên. Với trẻ chậm nói, khoảng cách giữa "muốn nói" và "nói được" kéo dài hơn, có khi rất lâu. Trong khoảng đó, con vẫn cần cách nào đó để nói "con muốn nước", "con không thích", "mẹ ơi nhìn này".

Khi trẻ có một cách giao tiếp được người lớn hiểu ngay, con học được điều cốt lõi: hướng về người khác thì mọi chuyện được giải quyết. Đó chính là nền tảng của lời nói. Người lớn luôn nói từ mẫu mỗi khi con dùng cử chỉ hay tranh, nên con vẫn được nghe từ đúng hàng trăm lần.

Cũng cần nói rõ: cử chỉ và tranh không phải là phép màu, và không ai nói trước được con sẽ nói khi nào. Chúng là một cây cầu, giúp hằng ngày bớt căng thẳng cho cả con lẫn cha mẹ, và giúp con không bỏ lỡ việc học giao tiếp trong lúc chờ lời nói đến. Nhiều trẻ dùng tranh một thời gian rồi tự bỏ khi lời nói đủ dùng.

Thứ tự dạy ở nhà

Đừng bắt đầu bằng một bộ năm mươi tấm thẻ. Đi từng bước nhỏ, mỗi bước vài tuần hoặc lâu hơn tuỳ con:

  1. Quan sát xem con đang giao tiếp bằng cách nào: kéo tay, khóc, nhìn, đẩy đồ. Ghi lại năm thứ con muốn nhiều nhất trong ngày, ví dụ nước, sữa chua, bóng, ra ngoài, bế.
  2. Chọn một hai cử chỉ đơn giản cho những thứ đó: chỉ tay, xòe tay xin, gật đầu, lắc đầu, vẫy tay "đi". Người lớn làm cử chỉ kèm từ mỗi lần dùng: "Nữa" (chụm đầu ngón tay hai bàn tay vào nhau).
  3. Tạo tình huống con cần dùng cử chỉ: cầm món đồ con thích lên, chờ. Nếu con chưa làm, người lớn thứ hai đứng sau nhẹ nhàng giúp con làm cử chỉ, người lớn thứ nhất đưa đồ ngay và nói từ.
  4. Khi con đã dùng được vài cử chỉ, có thể thêm tranh cho những thứ không ở trước mắt, như ra công viên, đi tắm, ăn bánh.
  5. Bắt đầu với một tấm tranh: con đưa tranh cho người lớn, người lớn nói từ và đưa đồ ngay. Sau đó hai tấm để con chọn.
  6. Dần dần mở rộng sang tranh để từ chối, để gọi người, để cho biết con đau hay mệt.

Mỗi bước nên bàn với giáo viên can thiệp hoặc chuyên viên ngôn ngữ nếu con đang được theo dõi, để cách ở nhà và ở trung tâm khớp nhau. Hai nơi dạy hai kiểu khác nhau dễ làm con rối.

Làm một bộ thẻ tranh đơn giản tại nhà

Không cần mua bộ thẻ đắt tiền. Bộ đầu tiên làm từ đồ có sẵn thường hợp với con hơn:

  • Chụp ảnh đồ vật thật của nhà mình: đúng cái cốc của con, đúng hộp sữa con hay uống. Trẻ nhỏ thường nhận ra ảnh thật dễ hơn hình vẽ.
  • In cỡ bằng lòng bàn tay người lớn, dán lên bìa cứng, bọc băng dính trong để không bị ướt và rách.
  • Mỗi thẻ chỉ một thứ, nền trơn, không chi tiết thừa xung quanh.
  • Viết từ nhỏ ở mép dưới cho người lớn đọc đúng một từ chung, để cả nhà nói cùng một từ.
  • Dán miếng dính gai ở mặt sau và một dải trên cửa tủ lạnh hoặc tấm bìa, để thẻ có chỗ cố định, con biết tìm ở đâu.
  • Bắt đầu với năm thẻ cho những thứ con thích nhất, không phải những thứ người lớn muốn con làm.

Lỗi hay gặp nhất là treo cả bảng tranh lên tường rồi không ai dùng. Thẻ chỉ có ích khi nó nằm trong tầm tay con và người lớn phản hồi ngay mỗi lần con đưa. Nếu con đưa thẻ bóng mà người lớn đang bận nói "chờ chút", con sẽ học rằng thẻ không có tác dụng.

Cử chỉ hay tranh: chọn cái nào lúc nào

Cả hai đều có chỗ dùng riêng. Bảng dưới giúp bạn hình dung:

Cử chỉTranh
Cần mang theo gìKhông cần gìBộ thẻ hoặc cuốn sổ tranh
Ai hiểu đượcNgười trong nhà quen cử chỉ của conHầu như ai nhìn cũng hiểu, kể cả cô giáo mới
Dùng cho thứ không có trước mặtKhó, trừ vài cử chỉ quenDễ, có tranh là chọn được
Đòi hỏi về vận độngCần điều khiển tay khá tốtChỉ cần cầm và đưa
Hợp nhất khiỞ nhà, lúc chơi, lúc ănRa ngoài, ở lớp, khi cần chọn giữa nhiều thứ

Nhiều trẻ dùng kết hợp: cử chỉ cho những việc nhanh trong nhà, tranh khi ra ngoài hay ở lớp. Với trẻ có khó khăn vận động bàn tay, chuyên viên có thể gợi ý những hình thức khác phù hợp hơn, kể cả thiết bị hỗ trợ giao tiếp; điều này nên bàn sau khi con được đánh giá.

Cũng đừng quên rằng lời nói của người lớn luôn đi kèm, dù con đang dùng cử chỉ hay tranh. Cử chỉ và tranh là phần của con; lời nói mẫu là phần của người lớn. Thiếu một trong hai thì cây cầu chỉ còn một nửa.

Một ngày dùng cử chỉ và tranh ở nhà bé Tin

Tin gần ba tuổi, nói được vài tiếng rời, trước đây hay nằm lăn ra sàn khóc mỗi khi muốn gì mà không ai hiểu. Nhà Tin bắt đầu với bốn cử chỉ: chỉ tay, xòe tay xin, lắc đầu "không", chụm tay "nữa", và năm tấm thẻ dán trên cửa tủ lạnh: sữa chua, nước, bóng, ra sân, bế.

Buổi sáng, Tin đứng trước tủ lạnh kêu "ơ ơ". Mẹ không mở tủ ngay mà chỉ vào dải thẻ, nhìn Tin chờ. Tin chưa hiểu, mẹ cầm tay con chạm vào thẻ sữa chua rồi đưa thẻ cho mẹ. Mẹ nói "Sữa chua. Con muốn sữa chua." và lấy ngay. Mẹ làm như vậy ba buổi sáng liền. Đến buổi thứ tư, Tin tự giật thẻ sữa chua đưa cho mẹ.

Buổi trưa bà trông Tin. Bà được dặn trước: mỗi lần Tin chụm tay là cháu muốn "nữa", bà nói "nữa" và đưa thêm. Bà ban đầu thấy lạ, sau thì thích vì cháu bớt khóc. Buổi chiều, Tin cầm thẻ ra sân đưa cho bố đang sửa xe. Bố đặt dụng cụ xuống, nói "Ra sân. Đi nào.".

Tin chưa nói thêm từ mới nào trong tuần ấy. Nhưng số lần Tin nằm lăn ra khóc giảm rõ, và mẹ để ý con bắt đầu nhìn mặt người lớn mỗi khi đưa thẻ. Mẹ ghi những điều đó vào sổ để kể với cô giáo can thiệp ở buổi gặp tiếp theo.

Những lỗi làm cho cử chỉ và tranh không có tác dụng

Bắt con làm cử chỉ rồi mới cho. Mỗi lần con muốn gì cũng phải "làm động tác xin đi" khiến con thấy mình bị kiểm tra. Lúc đầu hãy giúp con làm và đưa ngay, dần dần mới chờ con tự làm.

Dạy cử chỉ cho thứ con không quan tâm. Dạy "màu đỏ", "hình tròn" trước khi con biết xin nước là đi ngược. Bắt đầu từ thứ con muốn nhất.

Mỗi người một kiểu. Mẹ dạy "nữa" bằng chụm tay, bà dạy bằng vỗ tay. Thống nhất cả nhà, ghi lại danh sách cử chỉ dán trên tủ lạnh.

Im lặng khi con dùng tranh. Người lớn luôn nói từ khi nhận tranh: "Bóng. Con muốn bóng.". Bỏ phần này là bỏ cơ hội con nghe lời nói.

Cất thẻ khi con bắt đầu nói vài từ. Con nói được "nước" nhưng vẫn cần thẻ cho những thứ khác. Để thẻ tự giảm dần theo con, không rút đi đột ngột.

Khi nào cần đưa trẻ đi khám và đánh giá

Dùng cử chỉ và tranh ở nhà không thay được đánh giá chuyên môn. Hãy đưa con đi khám nhi khoa phát triển nếu:

  • Con đã hơn mười tám tháng mà chưa nói từ nào, hoặc hai tuổi chưa ghép hai từ.
  • Con không chỉ tay để xin hay khoe, chỉ kéo tay người lớn đến chỗ đồ vật.
  • Con ít nhìn mặt người, ít đáp lại khi được gọi tên.
  • Con có khó khăn rõ khi dùng tay, như cầm nắm, bắt chước động tác, hoặc khó nhai nuốt.
  • Con mất từ hay kỹ năng đã có.
  • Con rất hay cáu giận, tự làm đau mình khi không được hiểu.

Bác sĩ và chuyên viên sẽ giúp xác định con cần hỗ trợ gì và hình thức giao tiếp nào phù hợp. Kể với họ những cử chỉ con đang dùng ở nhà, mang theo bộ thẻ nếu đã làm, để kế hoạch ở trung tâm và ở nhà đi cùng một hướng.

Câu nên hỏi khi gặp chuyên gia: "Với con nhà mình, nên dùng cử chỉ, tranh hay cả hai? Bắt đầu với những thứ nào? Ở nhà bố mẹ phản hồi thế nào cho giống ở trung tâm? Sau bao lâu thì mình cùng xem lại cách này có hợp với con không?". Ghi lại câu trả lời để cả nhà cùng làm theo một cách.

Câu hỏi thường gặp

Dùng thẻ tranh rồi trẻ có chịu nói nữa không?

Nỗi lo này rất phổ biến, nhưng thẻ tranh không lấy mất lời nói nếu người lớn luôn nói từ mẫu mỗi lần con đưa thẻ. Nhiều trẻ dùng tranh một thời gian rồi chuyển dần sang nói. Không ai hứa trước được khi nào, nhưng có cách giao tiếp luôn tốt hơn không có.

Nên mua bộ thẻ tranh in sẵn hay tự làm?

Bộ đầu tiên nên tự làm bằng ảnh chụp đồ vật thật trong nhà, vì trẻ nhỏ nhận ra đúng cái cốc của mình dễ hơn hình vẽ cái cốc chung chung. Khi con đã quen, có thể bổ sung thẻ in sẵn cho những khái niệm khó chụp ảnh.

Trẻ mấy tuổi thì bắt đầu dùng cử chỉ và tranh được?

Cử chỉ đơn giản như chỉ tay, xòe tay xin, vẫy tay thì dùng được từ rất sớm. Tranh thường bắt đầu khi trẻ đã hiểu ảnh là đại diện cho đồ vật thật. Hỏi chuyên viên đang theo dõi con để chọn thời điểm hợp với riêng con.

Con nghịch, ném thẻ tranh khắp nhà thì làm sao?

Lúc đầu nhiều trẻ chưa hiểu thẻ để làm gì. Bắt đầu với một thẻ cho món con thích nhất, đưa đồ ngay khi con đưa thẻ. Khi con hiểu đưa thẻ là được việc, con sẽ ít ném hơn. Cất thẻ ở chỗ cố định sau mỗi lần dùng.

Ở nhà dùng thẻ tranh thì có nên mang theo khi đi học không?

Nên, nếu cô giáo đồng ý và được hướng dẫn cách phản hồi. Một cuốn sổ nhỏ có năm bảy tranh quen như nước, đi vệ sinh, mệt, muốn mẹ giúp con có cách nói với cô trong những ngày đầu.

Có nên dùng ứng dụng giao tiếp trên máy tính bảng không?

Một số trẻ được chuyên viên khuyên dùng thiết bị hỗ trợ giao tiếp sau khi đánh giá. Đây là quyết định nên làm cùng chuyên gia, vì máy tính bảng dễ thành đồ chơi màn hình nếu không có hướng dẫn rõ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138