ChuyenBiet.comChuyên Biệt
Cha mẹ đồng hành

Những ngày đầu sau khi nghe kết luận về con: cha mẹ nên làm gì trước, làm gì sau

Bốn tuần đầu sau khi bác sĩ kết luận con tự kỷ, chậm nói hay chậm phát triển: việc nào làm ngay, việc nào để sau, câu nên hỏi lại và những điều không cần vội.

A Vietnamese mother in a mint cardigan sits at a kitchen table with a cup of tea, gazing out a sunny window, toddler playing with blocks behind her, wide shot

Trong những ngày đầu sau khi nghe bác sĩ kết luận, việc quan trọng nhất không phải là đọc hết mọi thứ trên mạng, mà là làm ba việc theo thứ tự: hiểu đúng kết luận nói gì, đặt lịch bước tiếp theo mà bác sĩ đề nghị, và giữ nếp sinh hoạt bình thường cho con. Những việc lớn như chọn trung tâm lâu dài, đổi nhà, nghỉ việc hay quyết định chuyện đi học hoà nhập đều có thể đợi vài tuần mà không ai thiệt.

Bài này dành cho cha mẹ vừa ra khỏi phòng khám với một tờ phiếu có những chữ như "rối loạn phổ tự kỷ", "chậm phát triển ngôn ngữ", "tăng động giảm chú ý". Dưới đây là lịch bốn tuần chia việc theo mức gấp, những câu nên hỏi lại bác sĩ, cách nói với nhau trong nhà, và những việc nhiều nhà làm vội rồi tiếc.

Cảm giác của bạn lúc này là bình thường

Nhiều cha mẹ kể lại rằng họ nghe được câu đầu của bác sĩ, rồi những câu sau trôi đi như tiếng nước. Có người khóc ngay trong phòng khám, có người bình tĩnh đến lạ rồi về nhà mới sụp xuống, có người giận, có người thấy nhẹ nhõm vì cuối cùng cũng có một cái tên cho những điều mình lo suốt mấy tháng. Tất cả những phản ứng ấy đều gặp rất thường. Không có cách đón nhận nào đúng hay sai.

Điều đáng nhớ là con của bạn hôm nay vẫn là đứa trẻ của hôm qua. Bé vẫn thích chiếc xe màu đỏ, vẫn cười khi được tung lên, vẫn đòi ăn đúng món cháo ấy. Kết luận của bác sĩ không làm con khác đi; nó chỉ cho cha mẹ một tấm bản đồ để biết con cần hỗ trợ ở chỗ nào. Cũng đừng vội tìm xem lỗi tại ai, tại mình cho con xem điện thoại, tại bà chiều, tại mình đi làm nhiều. Câu hỏi ấy không giúp được con, mà còn làm cả nhà mệt thêm. Các khó khăn phát triển như tự kỷ không phải do cách nuôi của cha mẹ gây ra.

Nếu sau hai ba tuần bạn vẫn mất ngủ triền miên, không ăn được, khóc nhiều đến mức không chăm được con hay không đi làm được, đó là lúc nên nói chuyện với bác sĩ của chính mình hoặc một chuyên gia tâm lý. Đó không phải là yếu đuối, mà là giữ sức cho chặng đường dài.

Lịch bốn tuần đầu: việc nào gấp, việc nào đợi được

Bảng dưới đây chia việc theo tuần. Không nhà nào làm đúng từng ô; hãy coi đây là thứ tự ưu tiên, không phải bài kiểm tra.

Thời gianViệc nên làmViệc chưa cần vội
Tuần 1Đọc lại phiếu kết quả lúc đầu óc tỉnh táo, gạch chân chữ chưa hiểu; gọi lại hoặc hẹn hỏi bác sĩ; giữ nếp ăn ngủ chơi của con như cũMua giáo cụ, khoá học trên mạng, thực phẩm chức năng quảng cáo "cải thiện tự kỷ"
Tuần 2Đặt lịch những việc bác sĩ đề nghị: đo thính lực, khám thêm chuyên khoa, buổi tư vấn can thiệp; nói chuyện vợ chồng về cách chia việcKý hợp đồng dài hạn với trung tâm đầu tiên mình gặp
Tuần 3Đi thăm hai ba nơi can thiệp, xin học thử; bắt đầu ghi sổ theo dõi con mỗi ngày vài dòngNghỉ việc, chuyển nhà, đổi trường cho anh chị của bé
Tuần 4Chọn một nơi bắt đầu, thống nhất lịch đưa đón; báo cho ông bà và người chăm con biết những điều cần thiếtKể chuyện của con cho cả họ hàng, đồng nghiệp, nhóm mạng xã hội

Cột bên phải không có nghĩa là những việc ấy sai, chỉ là chúng cần thông tin mà tuần đầu bạn chưa có. Quyết định lớn đưa ra lúc đang sốc thường phải sửa lại sau vài tháng.

Câu nên hỏi lại bác sĩ khi đầu óc đã bình tĩnh

Trong buổi khám đầu, ít ai nhớ hỏi đủ. Bạn có quyền hẹn một buổi khác hoặc hỏi lại trong lần tái khám. Ghi sẵn những câu này ra giấy:

  • "Bác sĩ giải thích giúp con mấy chữ này trong phiếu nghĩa là gì với cháu nhà mình ạ?"
  • "Kết luận này là chính thức hay mới là nghi ngờ, cần theo dõi thêm bao lâu?"
  • "Cháu có cần khám thêm gì không, ví dụ đo thính lực, khám mắt, khám thần kinh?"
  • "Bác sĩ đề nghị bắt đầu hỗ trợ theo hình thức nào, mỗi tuần khoảng bao nhiêu giờ?"
  • "Ở nhà bố mẹ nên làm gì ngay từ tuần này, và nên tránh điều gì?"
  • "Bao lâu thì nên đưa cháu đánh giá lại, và những dấu hiệu nào cần đưa cháu quay lại sớm hơn?"

Nếu bác sĩ dùng thuật ngữ khó, bạn cứ nói thật rằng mình chưa hiểu. Ghi âm lời dặn (xin phép trước) hoặc đi cùng một người nữa để ghi chép là cách nhiều cha mẹ dùng để không bỏ sót. Muốn nghe thêm ý kiến của một bác sĩ khác cũng là quyền bình thường, không phải thiếu tin tưởng.

Những việc nhiều nhà làm vội rồi tiếc

Đọc dồn dập trên mạng đến nửa đêm. Thông tin trên mạng trộn lẫn chuyện của những đứa trẻ rất khác con bạn, cùng với quảng cáo. Đọc nhiều lúc đang hoảng chỉ làm nỗi sợ to thêm. Mỗi ngày đọc một ít, ưu tiên nguồn do bác sĩ hoặc trung tâm đang theo con giới thiệu.

Chi một khoản lớn cho lời hứa "chữa khỏi". Bất kỳ nơi nào cam kết con sẽ hết tự kỷ, sẽ nói sau một số buổi cố định, hay đòi đóng trước cả năm với giá ưu đãi chỉ trong hôm nay, đều đáng để bạn dừng lại hỏi bác sĩ trước.

Dồn con học kín lịch ngay tuần đầu. Đứa trẻ đang quen nếp nhà bỗng bị đưa đi ba nơi một ngày thường phản ứng bằng khóc, mất ngủ, cáu bẳn. Bắt đầu vừa sức, tăng dần theo lời khuyên chuyên môn.

Thử mọi thứ cùng lúc. Vừa đổi chế độ ăn, vừa cho con đi bơi, vừa học thêm một lớp năng khiếu, vừa bắt đầu can thiệp. Khi con khá lên hay khó chịu hơn, bạn không biết điều gì đã tạo ra thay đổi. Thêm từng việc một, cách nhau vài tuần, và mọi thay đổi về ăn uống nên hỏi bác sĩ trước.

Giấu người chăm con hằng ngày. Bà nội, cô giúp việc hay cô giáo mầm non là người ở với con nhiều giờ. Họ không cần biết chẩn đoán đầy đủ, nhưng cần biết vài cách giúp con mà gia đình đang thống nhất.

Giữ một ngày bình thường cho con giữa lúc mọi thứ xáo trộn

Trong khi cha mẹ chạy đi hỏi han, con vẫn cần những điều quen thuộc nhất: giờ ăn, giờ ngủ, trò chơi yêu thích, người lớn quen mặt. Với nhiều trẻ có khó khăn phát triển, sự thay đổi đột ngột làm trẻ bất an hơn người lớn nghĩ. Vì vậy trong tháng đầu, cố giữ khung ngày gần như cũ, chỉ thêm từng việc mới một.

Bạn có thể bắt đầu những việc nhỏ ở nhà ngay, không cần chờ trung tâm: dành mười lăm phút mỗi ngày ngồi ngang tầm mắt con, chơi đúng trò con thích, nói ít chữ và chậm. Ví dụ con đang xếp xe thành hàng, bạn ngồi cạnh, cầm một chiếc xe và nói "Xe... chạy" khi đẩy nó đi. Không ép con nhìn, không bắt con nhắc lại. Mục tiêu là để con thấy có cha mẹ ở cạnh trong thế giới của con.

Ghi lại mỗi ngày vài dòng: con ăn gì, ngủ thế nào, hôm nay con làm được gì làm bạn vui. Vài tuần sau, cuốn sổ này giúp bạn trả lời câu hỏi của chuyên gia chính xác hơn, và giúp chính bạn thấy con vẫn đang lớn lên theo cách của con.

Bố và mẹ cùng hiểu một bản kết luận

Thường chỉ một người đi khám cùng con, người còn lại nghe kể lại qua điện thoại hoặc buổi tối. Câu chuyện kể lại dễ bị méo: người đi khám nhớ chữ đáng sợ nhất, người ở nhà chỉ nghe được nửa. Vì thế nhiều cặp vợ chồng cãi nhau ngay tuần đầu chỉ vì mỗi người hiểu kết luận theo một kiểu. Một người nghĩ con cần đi trị liệu ngay ngày mai, người kia cho rằng con chỉ chậm một chút, đợi thêm là được.

Cách gỡ đơn giản là cùng ngồi đọc lại phiếu kết quả một lần, vào lúc con đã ngủ, điện thoại úp xuống. Mỗi người nói một câu mình hiểu, một điều mình lo nhất, một việc mình nhận làm trong tuần tới. Ví dụ người mẹ nói "Em lo nhất là con chưa gọi mẹ. Tuần này em gọi hỏi lại bác sĩ.", người bố nói "Anh lo chuyện tiền. Anh sẽ tìm hiểu chi phí ba nơi can thiệp gần nhà." Nếu vẫn chưa cùng ý, hẹn bác sĩ một buổi để cả hai cùng nghe trực tiếp. Nghe chung một lần từ người có chuyên môn thường giải quyết được nhiều hơn mười buổi tối tranh luận.

Khi nào cần đưa con quay lại bác sĩ sớm hơn lịch hẹn

Dù đã có kết luận và lịch tái khám, vẫn có những tình huống không nên chờ. Hãy đưa con đi khám sớm nếu con mất đi kỹ năng đã có, ví dụ từng nói được vài từ nay im hẳn, từng chơi với người lớn nay không còn để ý ai; nếu con có những cơn co giật, mắt nhìn trân trối, người lả đi; nếu con bỏ ăn hoặc chỉ chịu ăn một hai món đến mức sụt cân; hoặc nếu con mất ngủ kéo dài nhiều tuần làm cả con lẫn cha mẹ kiệt sức.

Cũng nên hỏi bác sĩ khi con tự làm đau mình thường xuyên, như đập đầu, cắn tay đến chảy máu, hoặc khi bạn thấy con không nghe được những tiếng động lớn mà trước đây con có phản ứng. Mang theo cuốn sổ ghi chép và vài đoạn video ngắn quay cảnh đó ở nhà; bác sĩ hiểu nhanh hơn nhiều so với lời kể. Những dấu hiệu này không có nghĩa tình hình đã xấu đi, nhưng cần người có chuyên môn nhìn lại.

Ngoài ra, hãy hỏi bác sĩ nếu sau khoảng hai tháng bắt đầu hỗ trợ mà con có vẻ căng thẳng hơn hẳn: khóc nhiều trước giờ đi học, sợ hãi khi thấy đường tới trung tâm, ngủ chập chờn. Có thể lịch học đang quá dày hoặc cách làm chưa hợp với con. Điều chỉnh sớm tốt hơn cố cho con quen.

Câu hỏi thường gặp

Có nên đi khám thêm một nơi nữa để chắc chắn kết luận không?

Có thể, nếu bạn còn nhiều băn khoăn hoặc buổi đánh giá đầu quá ngắn. Hãy mang theo phiếu kết quả cũ và ghi chép ở nhà để nơi thứ hai không phải làm lại từ đầu. Trong lúc chờ, vẫn nên bắt đầu những hỗ trợ bác sĩ đầu tiên đã đề nghị.

Có cần nghỉ việc ngay để ở nhà với con không?

Chưa cần quyết định trong tháng đầu. Hãy xem lịch can thiệp thực tế, khả năng của ông bà và người chăm, chi phí cả nhà cần, rồi mới tính. Nhiều gia đình sắp xếp được bằng cách đổi giờ làm hoặc chia lịch đưa đón giữa bố và mẹ.

Bao lâu sau khi có kết luận thì nên bắt đầu can thiệp?

Càng sớm càng tốt nhưng không cần vội đến mức chọn bừa. Phần lớn gia đình bắt đầu trong vòng vài tuần, sau khi đã đi thăm vài nơi và học thử. Trong lúc chờ, cha mẹ chơi và nói chuyện với con ở nhà mỗi ngày đã là một bước hỗ trợ.

Có nên kể ngay cho ông bà và họ hàng biết không?

Nên báo cho những người trực tiếp chăm con trước, vì họ cần biết cách giúp con. Còn kể rộng với họ hàng thì tuỳ nhà, không có hạn chót nào. Bạn được quyền đợi đến khi chính mình hiểu rõ và bình tĩnh hơn.

Kết luận của bác sĩ có thay đổi theo thời gian không?

Có thể. Trẻ nhỏ thay đổi nhanh, nên bác sĩ thường hẹn đánh giá lại định kỳ để xem con đã tiến bộ ở đâu và cần hỗ trợ gì tiếp. Đó là lý do việc giữ hồ sơ và ghi chép đều đặn rất hữu ích.

Mình cứ khóc mỗi khi nghĩ về tương lai của con, có sao không?

Đó là cảm xúc rất thường gặp ở những tuần đầu. Hãy cho phép mình buồn, tìm một người tin cậy để nói ra. Nếu nỗi buồn kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng ăn ngủ và công việc, nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý để được hỗ trợ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138