ChuyenBiet.comChuyên Biệt
Trẻ chậm nói: giao tiếp hằng ngày

Chơi với trẻ chậm nói để con chịu mở lời: trò chơi, cách ngồi và câu nói mẫu

Chơi theo con, ngồi ngang tầm mắt, tạo chỗ trống để con lên tiếng: những trò chơi đơn giản trong nhà giúp trẻ chậm nói giao tiếp nhiều hơn, kèm câu nói mẫu.

A young Vietnamese father in a powder blue t-shirt lies on a living room rug at eye level with his small son, both stacking soft blocks, low angle wide shot, bright afternoon light

Muốn trẻ chậm nói mở lời khi chơi, cha mẹ nên đi theo trò con đang thích chứ không bày trò mới, ngồi xuống ngang tầm mắt con, nói từng từ ngắn về đúng thứ con đang cầm, và cố ý để lại những chỗ trống, như dừng giữa chừng hay giữ món đồ con cần, để con có lý do ra hiệu hoặc lên tiếng.

Nhiều cha mẹ mua cả giỏ đồ chơi giáo dục rồi ngồi hỏi con "cái gì đây, màu gì đây". Con chạy đi. Chuyện này không phải vì con không thông minh, mà vì kiểu chơi ấy giống kiểm tra hơn là chơi. Bài dưới đây đi qua cách ngồi, cách nói, những trò chơi dùng đồ có sẵn trong nhà, và cách nhận ra lúc nào con đang tiến bộ theo nhịp của riêng con.

Ba nguyên tắc trước khi chọn trò

Đi theo con. Con đang xếp xe thành hàng thì ngồi xuống xếp cùng, đừng kéo con sang bộ ghép hình mà bạn nghĩ có ích hơn. Trẻ nói nhiều nhất về thứ mình đang quan tâm. Khi bạn tham gia vào trò của con, con có lý do để để ý bạn.

Mặt đối mặt. Nằm sấp xuống sàn, ngồi bệt, hoặc đặt con lên ghế cao để mặt hai người ngang nhau. Con cần nhìn thấy miệng bạn khi bạn nói và thấy nét mặt bạn khi bạn chờ. Ngồi trên ghế sofa nhìn xuống con đang chơi dưới sàn là bỏ lỡ gần hết.

Một người chơi, không phải một người dạy. Bớt hỏi, bớt ra lệnh. Thay "con nói xe đi" bằng việc bạn cũng cầm một chiếc xe, đẩy, và nói "Brừm. Xe chạy.". Con sẽ nghe và có khi bắt chước, mà không thấy mình đang bị bắt học.

Ít đồ hơn là nhiều đồ. Một sàn nhà bày mười món đồ chơi khiến con chạy từ món này sang món khác, không đủ lâu để có lượt qua lại. Cất bớt, mỗi lần để ra hai ba món. Đồ cất lâu lấy ra lại thành mới.

Cách tạo chỗ trống để con lên tiếng

Chỗ trống là một khoảnh khắc bạn cố ý không làm tiếp, để con phải làm gì đó. Ví dụ đơn giản nhất là trò thổi bong bóng xà phòng. Bạn thổi vài lần, con thích thú. Rồi bạn cầm que thổi lên, hít hơi, và dừng lại, nhìn con chờ. Con có thể nhìn bạn, với tay, kêu lên, hay nói gần giống "thổi". Ngay lúc đó bạn nói "Thổi!" và thổi ngay.

Những cách tạo chỗ trống khác dùng được hằng ngày: đưa con hộp đồ chơi đóng chặt nắp; đưa từng mảnh ghép một thay vì đổ cả hộp; đang đẩy xích đu thì giữ lại, nói "Một, hai..." rồi chờ trước chữ "ba"; đang hát bài quen thì ngừng ở từ cuối câu; cố ý làm sai một điều buồn cười, như đội chiếc bát lên đầu thay cho mũ. Trẻ thường phản ứng rất rõ khi người lớn làm khác điều con đã quen.

Chỗ trống chỉ nên kéo dài vài giây. Mục tiêu là con có cơ hội, không phải con bị thử thách. Nếu con quay đi hoặc bắt đầu cáu, bạn làm tiếp ngay, kèm từ mẫu. Mỗi buổi chơi mười lăm phút có năm bảy chỗ trống như vậy là đủ, không cần biến mọi giây thành một bài tập.

Trò chơi bằng đồ có sẵn trong nhà

Không cần mua đồ chơi đắt tiền. Những trò dưới đây dùng đồ quen thuộc và có sẵn chỗ cho lời nói:

Trò chơiĐồ cần cóTừ có thể dùngChỗ trống để chờ con
Thổi bong bóngLọ nước xà phòngthổi, nữa, bay, vỡ, bụpCầm que lên rồi dừng lại
Lăn bóng qua lạiQuả bóng mềmlăn, bóng, của con, của mẹGiữ bóng, chờ con đòi
Ú òa sau tấm khănKhăn tắm mỏngđâu rồi, ú òa, đây rồiTrùm khăn, chờ con kéo hoặc gọi
Xếp tháp rồi đổCốc nhựa, hộp giấyxếp, cao, đổ, ầmChờ trước khi đẩy đổ
Cho búp bê ănBúp bê, thìa, bát nhựaăn, uống, ngon, noĐưa thìa cho con, chờ con cho búp bê ăn
Rót nước vào chậuCốc, chậu nước ngoài sânrót, đầy, đổ, ướtCầm cốc đầy, dừng trước khi rót

Chơi nước nên có người lớn ngồi sát bên suốt thời gian chơi. Với trò nào cũng vậy, từ trong cột thứ ba chỉ là gợi ý; nếu con thích nói "ầm" hơn "đổ" thì cứ theo từ của con.

Nói gì trong lúc chơi

Bình luận như một người dẫn chuyện. Bạn nói về việc con đang làm: "Con lăn bóng. Bóng lăn xa.". Không cần con trả lời. Nghe tả việc mình đang làm là cách học từ tự nhiên nhất.

Nhắc lại và nói thêm một chút. Con nói "xe", bạn nói "Xe. Xe đỏ.". Con nói "bóng", bạn nói "Bóng. Lăn bóng.". Bạn xác nhận điều con nói và cho con thấy bước tiếp theo.

Dùng âm thanh vui tai. Tiếng kêu như "bụp", "ầm", "brừm", "meo", "ò ó o" thường dễ bắt chước hơn từ có nghĩa. Nhiều trẻ chậm nói bắt đầu bằng các âm này trước khi nói được tên đồ vật.

Cho hai lựa chọn. "Bóng hay xe?" giơ cả hai món lên. Con chỉ, nhìn, hoặc nói một từ. Câu hỏi có hai đáp án rõ ràng dễ hơn nhiều so với "con muốn chơi gì".

Đừng kiểm tra. Hạn chế các câu "đây là con gì", "màu gì đây", "nói lại theo mẹ". Trẻ biết mình đang bị kiểm tra, và trẻ chậm nói thường im lặng hoặc bỏ đi khi bị hỏi dồn.

Khi con chỉ chơi một mình hoặc chơi lặp lại

Có những trẻ chậm nói rất thích chơi một mình, xếp đồ vật thành hàng dài, quay bánh xe ô tô rất lâu, hoặc chỉ mở đóng một cánh cửa tủ. Cha mẹ hay lo và cố kéo con sang trò khác. Cách nhẹ nhàng hơn là ngồi gần, làm cùng kiểu với con, rồi thêm vào một chút thay đổi. Con xếp xe thành hàng, bạn đặt thêm một chiếc vào cuối hàng và nói "Thêm xe.". Con quay bánh xe, bạn cũng quay một chiếc khác và nói "Quay, quay. Dừng.".

Nếu con đẩy tay bạn ra, cứ lùi lại một chút, ngồi gần và bình luận nhẹ. Có những trẻ cần nhiều ngày để quen với việc có người khác trong trò chơi của mình. Đừng coi đó là con từ chối bạn.

Tuy vậy, chơi lặp lại kéo dài, ít quan tâm đến người khác, không chỉ tay để khoe hay xin, kèm chậm nói là những điều nên kể với bác sĩ. Đó không phải để gắn nhãn cho con, mà để được đánh giá đầy đủ và có hướng hỗ trợ đúng. Trong lúc chờ khám, cách chơi theo con vẫn là điều tốt nhất bạn làm được ở nhà.

Một buổi chơi mẫu mười lăm phút

Ví dụ dưới đây là một buổi chơi của bố bé Su, ba tuổi, mới nói được khoảng mười từ rời. Bạn có thể đổi đồ chơi cho hợp với con mình:

  1. Bố cất bớt đồ, chỉ để ra một rổ khối gỗ và hai chiếc ô tô. Tắt ti vi, để điện thoại trên nóc tủ.
  2. Su chọn ô tô. Bố nằm sấp xuống sàn, cầm chiếc ô tô còn lại, đẩy song song với con và nói "Brừm. Xe chạy. Xe nhanh.".
  3. Bố xếp ba khối gỗ thành một con dốc. Su đẩy xe lên dốc. Bố nói "Lên. Lên dốc.", rồi khi xe trượt xuống, "Xuống! Ầm!".
  4. Lần thứ tư, bố đặt tay chặn chân dốc và nhìn Su chờ. Su nhìn tay bố, rồi nhìn mặt bố, kêu "ơ". Bố nói "Mở. Bố mở." và nhấc tay ra ngay.
  5. Su bắt đầu tự đẩy xe vào tay bố mỗi lần muốn xe trượt. Bố đếm "Một, hai..." rồi dừng. Su chưa nói "ba", bố nói "Ba!" và thả xe.
  6. Su chán, bỏ đi lấy cuốn sách. Bố không gọi con quay lại, cất khối gỗ và đi theo con sang trò mới.

Trong mười lăm phút ấy, Su không nói thêm từ mới nào. Nhưng con đã nhìn mặt bố ít nhất năm lần để đòi, đã kêu lên chủ động, đã chờ bố đếm. Đó là nền móng của giao tiếp, và với một trẻ chậm nói, nền móng này quan trọng không kém số từ.

Dấu hiệu con đang tiến bộ, so với chính con

Đừng chỉ đếm số từ. Những thay đổi dưới đây đều là bước tiến thật, dù con chưa nói thêm từ nào:

  • Con nhìn mặt bạn nhiều hơn trong lúc chơi, nhất là khi bạn dừng lại.
  • Con kéo tay hoặc đưa đồ chơi cho bạn để nhờ, thay vì tự loay hoay rồi bỏ.
  • Con chơi cùng bạn lâu hơn trước, dù chỉ thêm một vài phút.
  • Con bắt chước một động tác, như vỗ tay, lắc đầu, đập bóng.
  • Con bắt chước một âm thanh, như "bụp", "ầm", hay tiếng con vật.
  • Con chủ động mang một món đồ đến chỗ bạn để bắt đầu trò chơi.

Ghi lại những thay đổi này vào một cuốn sổ nhỏ hoặc ghi chú trên điện thoại, mỗi tuần vài dòng. Khi đi khám hay gặp giáo viên can thiệp, những ghi chép này giúp người có chuyên môn hiểu con nhiều hơn nhiều so với câu "con vẫn chưa nói".

Khi nào cần đưa trẻ đi khám chuyên khoa

Chơi cùng con mỗi ngày là việc nên làm với mọi trẻ chậm nói. Nhưng hãy đưa con đi khám nhi khoa phát triển hoặc tâm bệnh nhi sớm nếu:

  • Con gần như không nhìn mặt người khác khi chơi, kể cả với bố mẹ.
  • Con không chỉ tay để khoe hay để xin khi đã qua mười tám tháng.
  • Con không đáp lại khi được gọi tên dù nghe được tiếng động khác.
  • Con mất đi những từ hoặc kỹ năng chơi đã từng có.
  • Con chỉ chơi một kiểu lặp lại rất lâu, rất khó chuyển sang việc khác và phản ứng mạnh khi bị ngắt.
  • Bạn cảm thấy có điều gì đó không ổn, dù không gọi được tên. Linh cảm của cha mẹ là lý do đủ để hỏi bác sĩ.

Đi khám không có nghĩa là con chắc chắn có vấn đề. Nhiều lần đi khám chỉ để cha mẹ yên tâm và có thêm hướng dẫn. Nhưng nếu có điều cần hỗ trợ, phát hiện sớm luôn cho con nhiều lựa chọn hơn.

Câu hỏi thường gặp

Mỗi ngày nên chơi với trẻ chậm nói bao lâu?

Không cần những buổi dài. Vài lần mười đến mười lăm phút chơi thật sự cùng con, ngồi ngang tầm, tắt điện thoại, thường có ích hơn một giờ ngồi cạnh nhưng mỗi người một việc. Cộng thêm những lúc trò chuyện trong sinh hoạt như tắm rửa, ăn uống, đi dạo.

Có nên mua đồ chơi phát tiếng hoặc đồ chơi biết nói không?

Đồ chơi tự phát tiếng làm thay phần của người lớn, nên ít tạo lượt qua lại. Đồ chơi đơn giản như bóng, khối gỗ, búp bê, xe đẩy để người lớn làm tiếng động và trò chuyện thì có ích hơn. Nếu đã có đồ phát tiếng, có thể tháo pin.

Con không cho người lớn chơi cùng thì làm sao?

Ngồi gần con, không giành đồ, làm một trò song song với đồ của bạn và bình luận nhẹ. Dần dần con sẽ để ý. Đừng ép con nhìn hay đưa đồ. Nếu tình trạng này kéo dài cùng chậm nói, nên kể với bác sĩ khi đi khám.

Anh chị lớn chơi với em chậm nói có giúp được không?

Có, nếu anh chị được hướng dẫn một chút: chơi chậm, không giành đồ, không trả lời thay em. Trẻ thường thích bắt chước anh chị. Nhưng đừng giao cho anh chị trách nhiệm dạy em nói, vì các con cũng cần được là trẻ con.

Trẻ chậm nói chơi giỏi ghép hình có phải là thông minh và sẽ tự nói không?

Nhiều trẻ chậm nói rất giỏi ghép hình, xếp khối hay nhớ đường đi. Điều đó cho thấy những điểm mạnh của con, nhưng không thay được việc đánh giá ngôn ngữ và giao tiếp. Nếu con chậm nói rõ rệt, vẫn nên đưa con đi khám.

Chơi điện thoại cùng con có tính là chơi cùng con không?

Ngồi xem chung và nói chuyện về thứ trên màn hình còn tốt hơn để con xem một mình, nhưng vẫn kém xa chơi đồ thật mặt đối mặt. Với trẻ chậm nói, nên dành thời gian chơi cùng chủ yếu cho đồ vật thật, sách tranh và trò vận động.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138