ChuyenBiet.comChuyên Biệt
Cha mẹ đồng hành

Anh chị em của trẻ tự kỷ: giúp con lớn lên không thấy mình bị bỏ quên

Cách nói với anh chị em về em mình theo từng lứa tuổi, giữ thời gian riêng cho từng con, xử lý ghen tị, xấu hổ và khi nào nên tìm người hỗ trợ cho anh chị.

A Vietnamese girl about nine in an ivory t-shirt and her father share ice cream on a park bench at golden hour, wide shot from behind, trees softly blurred

Anh chị em của trẻ tự kỷ hay trẻ cần hỗ trợ đặc biệt cần ba điều: được giải thích về em bằng lời vừa với tuổi mình, có thời gian riêng với bố mẹ đều đặn mỗi tuần, và được phép nói ra những cảm xúc khó như ghen tị, xấu hổ hay giận mà không bị mắng. Khi cả nhà dồn sức cho một đứa con, đứa còn lại dễ lặng lẽ tự lớn, ít đòi hỏi, và chính sự ngoan ngoãn ấy làm bố mẹ không nhận ra con cũng đang cần mình.

Bài này đi qua cách nói với anh chị theo từng lứa tuổi, những cảm xúc thường gặp và cách đón nhận, việc giao cho con lớn bao nhiêu là vừa, cách giữ thời gian riêng khi lịch can thiệp đã kín, và dấu hiệu nào cho thấy anh chị cũng cần được hỗ trợ.

Nói với anh chị về em theo từng lứa tuổi

Trẻ nhận ra em mình khác từ rất sớm, nhiều khi trước cả bố mẹ nghĩ. Im lặng không bảo vệ được con, mà khiến con tự nghĩ ra những lời giải thích đáng sợ hơn sự thật. Bảng dưới gợi ý cách nói theo tuổi:

Tuổi của anh chịCon thường thắc mắcCâu nói mẫu
Khoảng 3 đến 5 tuổiSao em không chơi với con? Sao em hét?"Em chưa biết nói như con. Khi ồn quá em thấy khó chịu nên em hét. Con chơi với em bằng cách lăn bóng cho em nhé."
Khoảng 6 đến 9 tuổiEm bị ốm à? Em có khỏi không? Có phải tại con không?"Em không ốm. Bộ não của em học theo cách khác, nên em cần cô giúp. Không phải tại con, cũng không lây được."
Khoảng 10 đến 13 tuổiEm có đi học như con được không? Bạn hỏi thì con nói sao?Nói tên gọi đúng một cách bình thường, giải thích em giỏi gì và khó gì, cùng con nghĩ một câu trả lời cho bạn bè.
Tuổi mới lớnSau này ai lo cho em? Mọi người sẽ nhìn nhà mình thế nào?Nói thật về kế hoạch của bố mẹ, nói rõ con không phải gánh em một mình, lắng nghe nhiều hơn giải thích.

Đừng nói một lần rồi thôi. Trẻ hỏi lại cùng một câu nhiều lần khi lớn hơn, mỗi lần cần câu trả lời sâu hơn một chút. Cũng tránh dùng những từ khiến em có vẻ đáng thương hay đáng sợ, như "em bị bệnh nặng", "em tội nghiệp". Anh chị sẽ nói về em theo đúng cách bố mẹ nói.

Những cảm xúc khó và cách đón nhận

Ghen tị. Con thấy em được đưa đi học riêng, được mua đồ chơi mới, được bố mẹ để ý suốt ngày. Đừng trả lời "Em khổ thế mà con còn ghen". Hãy nói "Con thấy bố mẹ ở với em nhiều quá, con buồn đúng không. Mẹ hiểu. Tối nay mẹ dành riêng cho con nửa tiếng."

Xấu hổ. Nhất là khi em có phản ứng ở trường, ở siêu thị, trước mặt bạn của con. Cảm giác xấu hổ không làm con thành người xấu. Hãy cho con biết bố mẹ cũng có lúc thấy ngại, và cùng con nghĩ cách xử lý khi gặp lại.

Giận. Em làm hỏng đồ chơi, xé vở, đánh con. Con có quyền giận, và bố mẹ cần bảo vệ đồ đạc và an toàn của con, không bắt con nhường mãi chỉ vì "em không hiểu".

Lo lắng. Có trẻ lo em sẽ không bao giờ nói được, lo bố mẹ mệt, lo sau này phải nuôi em. Những nỗi lo ấy thường giấu kín. Thỉnh thoảng hãy hỏi thẳng "Con có lo gì về em không?"

Thấy mình phải hoàn hảo. Một số anh chị cố học thật giỏi, thật ngoan để bố mẹ đỡ buồn. Con trông ổn, nhưng thật ra đang gồng. Bố mẹ nên tinh ý nhận ra và nói với con rằng con không cần phải bù đắp gì cả.

Giao cho anh chị bao nhiêu việc là vừa

Cho anh chị cùng tham gia chăm em là tốt: con thấy mình có ích, hiểu em hơn, và hai anh em gắn bó. Nhưng ranh giới giữa "cùng tham gia" và "gánh thay bố mẹ" rất mỏng. Một đứa trẻ tám tuổi trông em vài phút khi mẹ nấu cơm là bình thường. Một đứa trẻ mười tuổi phải trông em cả buổi chiều mỗi ngày, không được đi chơi với bạn vì phải ở nhà với em, là đang gánh việc của người lớn.

Cách đơn giản để giữ ranh giới là cho con chọn. Hỏi "Con muốn giúp mẹ cho em ăn hay cùng em xếp hình?" thay vì giao việc. Cho con quyền từ chối khi con mệt hay có việc riêng. Và khen con vì việc con làm, không khen kiểu "Con ngoan, biết thương em" mỗi khi con nhường nhịn, vì lời khen ấy dễ khiến con nghĩ mình chỉ được yêu khi chịu thiệt.

Nếu nhà thật sự thiếu người, hãy nhờ người lớn khác trước khi nhờ con lớn. Ông bà, họ hàng, một người trông trẻ theo giờ đều là lựa chọn nên tính trước. Tuổi thơ của anh chị cũng chỉ có một lần.

Giữ thời gian riêng cho anh chị khi lịch đã kín

Không cần nhiều, chỉ cần đều và thật sự riêng. Một vài cách các gia đình bận rộn vẫn làm được:

  • Mười lăm phút mỗi tối trước khi ngủ, một bố hoặc mẹ ngồi với anh chị, không điện thoại, con được chọn làm gì: đọc truyện, kể chuyện trường, chơi cờ.
  • Một buổi hẹn mỗi tháng chỉ hai người, đi ăn kem, đi nhà sách, đi bơi. Ghi vào lịch như lịch can thiệp của em, không bỏ.
  • Đi những nơi em chưa đi được: rạp chiếu phim, khu vui chơi đông người, sinh nhật bạn. Một người lớn ở nhà với em, người kia đưa anh chị đi.
  • Có mặt ở những dịp của con: buổi biểu diễn văn nghệ, ngày hội thể thao, họp phụ huynh. Nếu bố mẹ không cùng đi được, ít nhất một người đến.
  • Một góc riêng cho đồ đạc của anh chị, nơi em không lấy được, để con có chỗ giữ những thứ quý.

Trong những lúc riêng ấy, cố gắng đừng nói về em. Anh chị cần thấy mình được quan tâm vì chính mình, không phải vì mình là anh chị của em.

Khi em làm anh chị bị đau hoặc mất đồ

Có những trẻ cần hỗ trợ đặc biệt khi quá tải sẽ đánh, cào, cắn người ở gần, và người ở gần nhất thường là anh chị. Bố mẹ dễ có phản xạ bảo anh chị nhịn, vì em không cố ý. Điều đó đúng một nửa: em có thể không cố ý, nhưng anh chị vẫn đau thật và cần được bảo vệ thật.

Hãy dạy anh chị nhận ra dấu hiệu em sắp khó chịu, như che tai, kêu to, xoay vòng, và cho phép con tránh ra, đóng cửa phòng mình, gọi người lớn. Nói rõ với con: "Khi em bắt đầu che tai và kêu, con đi ra chỗ khác và gọi mẹ. Đó không phải là bỏ em, đó là giữ an toàn cho cả hai." Đồ dùng học tập và đồ quý của con nên được để nơi em không với tới.

Sau mỗi lần như vậy, dành vài phút với anh chị: hỏi con có đau không, công nhận cảm xúc của con, không bắt con phải tha thứ ngay. Đồng thời ghi lại tình huống để kể với chuyên viên đang hỗ trợ em, vì những cơn khó chịu ấy cần được tìm hiểu nguyên nhân và có cách xử lý phù hợp.

Giữ những niềm vui chung của cả nhà

Khi một đứa con cần hỗ trợ đặc biệt, nhiều gia đình dần bỏ hết những sinh hoạt chung: không đi ăn tiệm nữa vì sợ em khó chịu, không về quê vì đường xa, không đi biển vì đông người. Anh chị lớn lên với cảm giác nhà mình là nhà "không đi đâu được", và có khi thầm trách em vì điều đó.

Không phải bỏ hết, mà là chọn lại cho vừa. Đi ăn ở quán vắng vào giờ sớm thay vì giờ cao điểm. Đi công viên buổi sáng ngày thường thay vì chiều Chủ nhật. Về quê thì nghỉ giữa đường, mang theo đồ chơi quen của em. Đi xem phim thì chia hai nhóm, một người lớn ở ngoài với em nếu em không ngồi được lâu. Hỏi anh chị muốn đi đâu, cùng nhau tìm cách để cả nhà đi được, hoặc tìm cách để anh chị vẫn được đi dù em ở nhà.

Những bữa cơm tối cả nhà ngồi cùng nhau, những trò chơi đơn giản mà cả hai anh em cùng chơi được như thổi bong bóng, lăn bóng, chơi cát, là nơi tình anh em được nuôi dưỡng. Anh chị sẽ nhớ những lúc ấy lâu hơn mọi lời giải thích về em.

Khi nào anh chị cần được hỗ trợ, và khi nào đưa em đi khám lại

Anh chị em ruột của trẻ cần hỗ trợ đặc biệt phần lớn lớn lên khoẻ mạnh, nhiều em còn đặc biệt biết cảm thông. Nhưng hãy chú ý nếu con lớn thay đổi rõ trong vài tuần: thu mình, ít nói, không muốn đi học, kết quả học tập tụt hẳn, hay đau bụng đau đầu không rõ lý do, cáu giận dữ dội, hoặc nói những câu như con không quan trọng, không ai cần con. Lúc ấy nên nói chuyện với giáo viên chủ nhiệm và tìm gặp chuyên gia tâm lý trẻ em. Một số nơi có nhóm sinh hoạt dành riêng cho anh chị em của trẻ đặc biệt, nơi con gặp những bạn cùng hoàn cảnh.

Về phía em: nếu những cơn khó chịu của em ngày càng dày, kéo dài hơn, em làm đau người khác hoặc tự làm đau mình thường xuyên, em mất ngủ nhiều tuần, hoặc em mất đi những kỹ năng đã có, hãy đưa em quay lại bác sĩ nhi phát triển hoặc tâm bệnh nhi. Kể cho bác sĩ nghe cả ảnh hưởng tới anh chị và cả nhà, vì kế hoạch hỗ trợ em cần tính đến cuộc sống của mọi người trong gia đình.

Câu hỏi thường gặp

Có nên nói cho con lớn biết em bị tự kỷ không?

Nên, với lời lẽ vừa tuổi con. Trẻ thường đã nhận ra em khác từ lâu, và im lặng khiến con tự tưởng tượng hoặc nghĩ đó là chuyện xấu không được nhắc tới. Nói tên gọi một cách bình thường, kèm điều em giỏi và điều em đang học, giúp con hiểu và bớt sợ.

Con lớn nói ghét em thì bố mẹ nên phản ứng thế nào?

Đừng mắng hay bắt con rút lại lời. Đó thường là cách con nói mình đang bị tổn thương hoặc thiếu quan tâm. Hãy hỏi chuyện gì làm con thấy vậy, công nhận cảm xúc của con, và dành thêm thời gian riêng cho con trong những ngày tới.

Con lớn có phải chăm em khi bố mẹ già đi không?

Đó là chuyện của nhiều năm sau, và bố mẹ nên chủ động chuẩn bị kế hoạch để con không phải gánh một mình. Khi con đủ lớn, hãy nói chuyện cởi mở về kế hoạch ấy. Con có thể chọn đồng hành cùng em, nhưng không nên lớn lên với cảm giác bị ép buộc.

Có nên cho anh chị đi cùng buổi can thiệp của em không?

Thỉnh thoảng có thể, nếu anh chị muốn và cô giáo đồng ý. Con sẽ hiểu em học gì và học được vài cách chơi với em. Nhưng đừng biến việc ấy thành nghĩa vụ hay lấy mất giờ chơi, giờ học riêng của con.

Bạn bè trêu em, con lớn về nhà buồn thì làm sao?

Lắng nghe trọn vẹn câu chuyện, không vội khuyên. Sau đó cùng con nghĩ một hai câu đáp ngắn khi bạn trêu, và nói rõ con có quyền kể với cô giáo. Nếu chuyện trêu chọc lặp lại, bố mẹ nên trao đổi với giáo viên chủ nhiệm của con.

Sinh thêm em bé có làm khó cho trẻ đang cần hỗ trợ không?

Đó là quyết định riêng của mỗi gia đình, nên cân nhắc sức khoẻ, tài chính và người hỗ trợ. Nếu có em bé, hãy chuẩn bị cho trẻ đang cần hỗ trợ bằng tranh ảnh và nếp sinh hoạt từ trước. Nếu lo về khả năng em bé cũng gặp khó khăn tương tự, hãy hỏi bác sĩ chuyên khoa.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138