Khi con can thiệp nhiều tháng mà ít thay đổi, cha mẹ nên rà lại theo thứ tự: sức khoẻ của con (nghe, nhìn, ngủ, ăn), mục tiêu có vừa tầm không, cách dạy có hợp với con không, phần tập ở nhà có đều không, rồi mới tính đến chuyện tăng giờ hay đổi nơi. Tiến bộ chậm không có nghĩa con không học được, cũng không có nghĩa cha mẹ làm sai; thường đó là tín hiệu cần điều chỉnh một mắt xích nào đó.
Bài này đi qua từng mắt xích, kèm câu hỏi nên đặt cho người dạy và bác sĩ, và một bảng giúp phân biệt lúc nên kiên nhẫn chờ thêm với lúc cần hành động.
Chậm là chậm so với cái gì
Câu "con tiến bộ chậm" nghe đơn giản nhưng cần hỏi lại: chậm so với cái gì? Nếu so với lời hứa của một nơi quảng cáo "ba tháng nói được", thì gần như đứa trẻ nào cũng chậm. Nếu so với bé học cùng lớp, đó là so sánh không công bằng, vì mỗi trẻ có điểm xuất phát và nhịp riêng. Thước đo đúng là con của hôm nay so với chính con lúc bắt đầu, dựa trên những mục tiêu cụ thể trong kế hoạch.
Hãy mở ghi chép và kế hoạch ra. Với từng mục tiêu, con lúc đầu làm thế nào, bây giờ làm thế nào, cần người lớn giúp đến đâu. Nhiều cha mẹ khi làm việc này mới nhận ra con không đứng yên, mà tiến ở những chỗ mình không để ý: con chờ được lâu hơn, ít khóc khi chuyển hoạt động hơn, chơi được với bố chứ không chỉ với mẹ.
Nếu sau khi đối chiếu mà con thật sự gần như không nhích ở hầu hết mục tiêu trong ba bốn tháng, thì đó là lúc rà lại các mắt xích dưới đây. Đừng chờ thêm một năm với hy vọng "rồi con sẽ bật"; cũng đừng hoảng mà đổi mọi thứ cùng lúc.
Rà sức khoẻ trước: nghe, nhìn, ngủ, ăn
Nhiều trường hợp tiến bộ chậm có lý do nằm ở sức khoẻ, không nằm ở giờ học. Đây là phần cần bác sĩ, không phải người dạy, trả lời:
- Nghe: con đã được đo thính lực chưa, kết quả bao lâu rồi. Viêm tai giữa tái đi tái lại cũng làm trẻ nghe kém từng đợt. Hỏi bác sĩ tai mũi họng có cần đo lại không.
- Nhìn: con có hay nheo mắt, nghiêng đầu khi nhìn, đi va vấp không. Khám mắt là việc đơn giản mà hay bị quên.
- Ngủ: con ngủ đủ không, có ngáy to, thở miệng, thức giấc nhiều lần trong đêm không. Một đứa trẻ thiếu ngủ kéo dài khó học được điều gì mới.
- Ăn và tiêu hoá: con có táo bón kéo dài, đau bụng, ăn rất ít không. Khó chịu trong người làm trẻ cáu gắt, khó tập trung.
- Những cơn lạ: có những lúc con ngây người, nhìn trống rỗng, giật mình lặp lại không.
Nếu có bất kỳ dấu hiệu nào trên đây, hoặc con mất kỹ năng đã có, hãy đặt lịch khám chuyên khoa nhi phát triển, thần kinh, tai mũi họng hoặc mắt tuỳ dấu hiệu, mang theo ghi chép. Hỏi bác sĩ: "Con can thiệp mấy tháng mà ít thay đổi, bác sĩ xem giúp có lý do sức khoẻ nào cần kiểm tra thêm không ạ?" Việc dùng thuốc hay không, nếu có đặt ra, là quyết định của bác sĩ chuyên khoa sau khi khám, cha mẹ không tự mua hay tự bỏ.
Rà mục tiêu: có thể bước quá dài
Mắt xích hay gặp thứ hai là mục tiêu quá lớn so với con lúc này. Ví dụ mục tiêu là con nói câu hai từ để đòi đồ, trong khi con chưa đòi đều bằng một từ hay một cử chỉ. Con không đứng yên, mà là bước chân đặt ra dài hơn sức con. Khi đó, chia mục tiêu thành những bậc nhỏ hơn thường giúp con bắt đầu nhích: trước hết nhìn người lớn khi muốn đồ, rồi ra dấu, rồi một âm, rồi một từ.
Cũng có khi mục tiêu không sai về độ lớn mà sai về thứ tự. Một bé chưa chú ý được đến người lớn trong vài giây khó học gọi tên đồ vật; một bé luôn hoảng khi chuyển hoạt động khó tập ngồi nhóm. Hỏi người dạy: "Mục tiêu này cần con có những kỹ năng nào trước? Con đã có những kỹ năng đó chưa?"
Ngược lại, đôi khi mục tiêu đã đạt mà không ai cập nhật, nên giấy tờ vẫn ghi "đang tập" và cha mẹ tưởng con đứng yên. Đọc lại kế hoạch cùng người dạy sẽ làm rõ điều này. Mỗi lần xem lại, hãy yêu cầu đánh dấu rõ mục tiêu nào đã đạt, mục tiêu nào chia nhỏ, mục tiêu nào tạm gác để cả nhà cùng hiểu một kiểu.
Rà cách dạy và sự gắn bó với người dạy
Con có thích đến lớp không? Trẻ học tốt nhất khi thấy an toàn và vui. Nếu nhiều tháng con vẫn sợ, khóc suốt buổi, mối quan hệ giữa con và người dạy cần được xem lại trước mọi kỹ thuật.
Hoạt động có dựa vào sở thích của con không? Một bé mê xe được tập đòi đồ bằng ô tô sẽ khác một bé bị tập bằng những thẻ hình bé không quan tâm.
Có quá nhiều người dạy luân phiên không? Đổi người liên tục khiến con phải làm quen lại mãi. Hỏi nơi học có thể giữ một người chính cho con không.
Cha mẹ có được xem và được hướng dẫn không? Nếu cha mẹ chưa từng thấy con học thế nào, rất khó nối tiếp ở nhà. Đề nghị xem một buổi hoặc một đoạn video.
Người dạy có điều chỉnh khi con không phản ứng không? Lặp lại một cách làm nhiều tuần mà con không đáp là dấu hiệu cần đổi cách, không phải cần lặp thêm.
Buổi học có đúng giờ con tỉnh táo không? Một lịch học rơi vào giờ con buồn ngủ hay vừa đi nhà trẻ về mệt lả có thể làm mọi cách dạy kém đi. Đôi khi chỉ cần dời giờ học sang buổi khác là con đáp lại khác hẳn.
Rà phần ở nhà, không phải để tự trách
Mắt xích thứ tư là những gì diễn ra ngoài giờ học. Đây không phải chỗ để cha mẹ tự trách mình, mà để tìm điều chỉnh khả thi. Hỏi lại: mỗi tuần nhà mình có lồng được mục tiêu vào sinh hoạt không, cả nhà có nói với con cùng một kiểu không, ti vi và điện thoại có đang chiếm phần lớn thời gian con thức không.
Nhiều nhà nhận ra phần ở nhà bị gián đoạn vì những lý do rất đời thường: mẹ đi làm lại, đổi người trông, ông bà về quê, có em bé. Không ai có lỗi trong những chuyện ấy. Việc cần làm là chọn lại một hai khoảnh khắc trong ngày có thể giữ được, và dặn người trông con một việc nhỏ thay vì cả danh sách.
Nếu gia đình đang quá mệt, nói thẳng với người dạy. Một kế hoạch tốt phải vừa với sức gia đình. Có khi giảm bớt mục tiêu ở nhà để làm đều được hai việc lại hiệu quả hơn ôm năm việc rồi bỏ cả năm. Một câu mở lời có thể dùng: "Dạo này nhà em đổi người trông bé, phần tập ở nhà bị đứt quãng, cô giúp nhà em chọn lại một hai việc vừa sức được không ạ?"
Những việc nên tránh khi đang sốt ruột
Tránh đổi nhiều thứ cùng lúc. Khi lo, cha mẹ dễ muốn làm lại tất cả: đổi nơi, tăng giờ, mua thêm giáo cụ, thử thêm cách mới. Con phải làm quen lại mọi thứ, và nếu con khá lên cũng không ai biết điều gì đã giúp.
Tránh tìm đến lời hứa chắc chắn. Lúc sốt ruột là lúc những lời như "cam kết nói sau một khoá", "khỏi hẳn" nghe hấp dẫn nhất. Trước khi đóng tiền cho bất kỳ cách nào như vậy, hỏi bác sĩ chuyên khoa của con.
Tránh gây áp lực lên con. Bắt con nói lại nhiều lần, tăng giờ ngồi bàn, cắt giờ chơi để học thêm thường làm con căng thẳng và ngại giao tiếp hơn, đúng điều ngược lại với mong muốn.
Tránh tự kết luận từ chuyện nhà khác. Một gia đình kể con họ "bật" sau khi đổi cách nào đó không có nghĩa cách ấy hợp với con bạn. Mỗi trẻ có lý do riêng cho nhịp của mình.
Tránh để cả nhà cùng kiệt sức. Nếu bạn thấy mình mất ngủ, cáu gắt, khóc nhiều ngày liền vì lo cho con, hãy nói với người thân và tìm người có chuyên môn hỗ trợ cho chính mình. Cha mẹ giữ được sức thì con mới có người đồng hành lâu dài.
Khi nào chờ thêm, khi nào đổi cách, khi nào đi khám
Bảng dưới giúp bạn định hướng. Đây không phải quy tắc cứng; hãy dùng nó làm điểm bắt đầu khi trao đổi với người dạy và bác sĩ.
| Tình huống | Hướng xử lý gợi ý |
|---|---|
| Con mới học vài tuần, còn đang làm quen | Chờ thêm, tiếp tục ghi chép |
| Con chững vài tuần sau một đợt ốm hoặc chuyển nhà | Chờ con ổn định lại, giữ nhịp nhẹ |
| Ba bốn tháng hầu như không nhích ở mọi mục tiêu | Xem lại mục tiêu và cách dạy cùng người phụ trách |
| Con sợ hãi, khóc suốt buổi nhiều tháng | Đổi cách làm quen hoặc cân nhắc đổi người dạy, đổi nơi |
| Con mất kỹ năng đã có, có cơn lạ, nghe kém hơn | Đưa đi khám chuyên khoa sớm, không chờ |
| Ăn ngủ kém kéo dài, sụt cân | Đi khám nhi, báo nơi can thiệp để điều chỉnh lịch |
Khi quyết định đổi một điều, chỉ đổi một điều mỗi lần và theo dõi vài tuần. Đổi cùng lúc nơi học, người dạy, số giờ và cách tập ở nhà thì dù con có khá lên, bạn cũng không biết điều gì đã giúp con. Ghi ngày đổi vào sổ theo dõi, cùng lý do, để vài tháng sau nhìn lại còn biết vì sao mình đã chọn như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì nên thấy con có tiến bộ?
Không ai nói trước được một mốc chung, vì mỗi trẻ một nhịp. Nếu sau ba bốn tháng con gần như không nhích ở mục tiêu nào, đó là lúc nên ngồi lại xem xét mục tiêu, cách dạy và sức khoẻ của con.
Con chững lại sau một thời gian tiến nhanh có bình thường không?
Có, nhiều trẻ đi theo từng đợt: tiến nhanh, rồi đứng một thời gian như để củng cố, rồi lại tiến. Hãy tiếp tục ghi chép và để ý xem có mất kỹ năng nào không.
Có nên đổi trung tâm ngay khi thấy con chậm không?
Nên rà sức khoẻ, mục tiêu và phần ở nhà trước, vì đổi nơi nghĩa là con phải làm quen lại từ đầu. Đổi nơi hợp lý khi đã trao đổi mà cách dạy không được điều chỉnh hoặc con luôn sợ hãi.
Tiến bộ chậm có phải do cha mẹ phát hiện muộn không?
Không nên nghĩ như vậy. Mỗi trẻ có nhịp riêng vì nhiều lý do, và tự trách chỉ làm cha mẹ kiệt sức. Việc có ích là điều chỉnh từ bây giờ, cùng người dạy và bác sĩ.
Có nên thử thêm những phương pháp được quảng cáo hiệu quả nhanh không?
Hãy hỏi bác sĩ chuyên khoa trước khi thử bất kỳ cách nào hứa kết quả nhanh hay khỏi hẳn. Những cách không có cơ sở có thể tốn tiền, tốn thời gian của con và đôi khi gây hại.
Khi nào tiến bộ chậm là dấu hiệu cần đi khám lại?
Khi kèm mất kỹ năng đã có, nghe kém hơn, có cơn ngây người hay co giật, hoặc ăn ngủ kém kéo dài. Những trường hợp này cần bác sĩ chuyên khoa xem sớm, không chờ đến buổi xem lại kế hoạch.