ChuyenBiet.comChuyên Biệt
Trẻ chậm nói: giao tiếp hằng ngày

Trẻ nhại lời người khác: vì sao con lặp lại câu hỏi và cha mẹ nên đáp thế nào

Con lặp lại câu hỏi thay vì trả lời, nhắc nguyên câu quảng cáo hay lời thoại phim: nhại lời là gì, con đang muốn nói gì, câu nói mẫu để đáp và khi nào nên đi khám.

A Vietnamese older sister in an emerald shirt kneels beside her little brother in a khaki hoodie on a playground mat, both making the same hand gesture, wide shot, cheerful daylight

Trẻ nhại lời là khi con lặp lại câu người khác vừa nói hoặc đã nói từ trước, như hỏi "con ăn không" thì con đáp "con ăn không", hay nhắc nguyên câu trong phim. Nhại lời thường là một bước con dùng để học nói và nhiều khi mang một ý muốn thật; cha mẹ nên đoán ý, nói mẫu câu con nên dùng, và kể với bác sĩ nếu nhại lời là cách nói chính của con sau khoảng hai tuổi rưỡi đến ba tuổi.

Nhiều cha mẹ thấy bối rối hoặc lo lắng khi con nói được những câu khá dài, đúng giọng, nhưng không phải để trò chuyện. Bài này giúp bạn hiểu các kiểu nhại lời, con có thể đang muốn nói gì qua chúng, cách đáp lại để con học được câu của chính mình, và những dấu hiệu cần đưa con đi đánh giá. Nhại lời gặp ở nhiều trẻ, trong đó có trẻ trên phổ tự kỷ, nhưng tự nó không phải là chẩn đoán.

Nhại lời là gì và vì sao trẻ làm vậy

Trẻ nhỏ nào cũng bắt chước lời người lớn khi đang học nói. Một em bé mười tám tháng nghe mẹ nói "ô tô" rồi nói "ô tô" là chuyện bình thường. Nhại lời đáng để ý hơn khi trẻ lặp lại cả câu, thường giữ nguyên giọng và nhịp, và dùng cách đó thay cho việc tự tạo câu, kéo dài qua giai đoạn mà các bạn đã chuyển sang tự nói.

Có hai kiểu hay gặp. Kiểu thứ nhất là nhại ngay: mẹ hỏi "Con muốn uống nước không?", con đáp "Uống nước không?". Kiểu thứ hai là nhại sau một thời gian: con nói nguyên câu từ phim hoạt hình, câu cô giáo hay nói, câu quảng cáo, có khi từ nhiều ngày trước.

Điều quan trọng cha mẹ cần biết là nhại lời thường không vô nghĩa. Nhiều trẻ học ngôn ngữ theo từng khối lớn, nhớ cả câu trước khi hiểu từng từ trong câu. Con dùng khối câu ấy cho những tình huống giống lúc con nghe được nó. Nhiệm vụ của người lớn là đoán xem con muốn gì, rồi giúp con có câu phù hợp hơn.

Con nói câu nhại, con có thể đang muốn gì

Những ví dụ dưới đây gặp ở nhiều gia đình. Đây là cách đoán ý để đáp lại, không phải để kết luận về con:

Con nóiTình huốngCó thể con muốnNgười lớn đáp
"Con uống nước không?"Con đứng cạnh bình nướcCon muốn uống nước"Con uống nước. Đây." (đưa nước)
"Cẩn thận ngã đấy!"Con trèo lên ghếCon đang nói mình đang trèo, hoặc muốn người lớn chú ý"Con trèo. Mẹ đỡ con."
Câu chào kết thúc phimMẹ đang tắt ti viCon biết đã hết, có khi là con buồn"Hết rồi. Con buồn. Mình ra sân nhé."
"Đi tắm thôi nào!"Con kéo tay mẹ vào nhà tắmCon muốn đi tắm, chơi nước"Con muốn đi tắm. Đi tắm."
Câu quảng cáo lặp đi lặp lạiCon một mình trong gócCon đang tự làm mình dịu lại hoặc đang vuiNgồi gần, không cần ngăn, quan sát

Khi không đoán được, cứ đáp lại bằng sự chú ý: nhìn con, gật đầu, nói câu mô tả "Con đang nói về chú mèo trong phim.". Con được thấy lời mình nói có người nghe.

Đừng lo nếu bạn đoán sai. Con sẽ cho bạn biết bằng cách đẩy tay ra, lặp lại câu to hơn, hoặc kéo bạn đến chỗ khác. Mỗi lần đoán sai rồi sửa lại cũng là một lượt qua lại giữa hai người, và qua nhiều lần như vậy, cả nhà sẽ hiểu "từ điển riêng" của con ngày càng rõ. Nên ghi những câu nhại mà cả nhà đã đoán được ý vào một tờ giấy dán ở bếp, để ông bà, cô giúp việc hay người trông con khác cũng hiểu con giống nhau, không ai phải đoán lại từ đầu.

Cách đáp để con học câu của chính mình

Nói mẫu đúng câu con nên nói, ở ngôi của con. Con nói "con muốn bế không", người lớn nói "Bế con." hoặc "Mẹ bế." rồi bế ngay. Câu mẫu ngắn, là câu mà nếu con nhắc lại thì đúng.

Đổi câu hỏi có/không thành lựa chọn. Câu "con muốn uống sữa không" dễ bị nhại lại nguyên văn. Thay bằng giơ hai thứ: "Sữa? Nước?". Con nhắc lại từ cuối là đã thành lựa chọn đúng.

Nói thay con, không nói với con. Khi giúp con, người lớn nói câu như thể con đang nói: "Mở hộp giúp con." thay vì "con có muốn mẹ mở hộp không". Con nhại lại câu ấy là đã có câu dùng được.

Không cấm nhại. Nói "đừng nhắc lại", "trả lời đi chứ" làm con căng thẳng và thường không giúp gì. Nhại lời là cách con đang dùng; người lớn chỉ cần cho con những câu tốt hơn để nhại. Mỗi câu mẫu tốt mà con nhắc lại đúng lúc là một câu con đã dùng được cho chính mình.

Dùng ít câu hỏi. Càng hỏi nhiều, con càng có nhiều câu để nhại. Thay bằng câu tả việc: "Mẹ rót nước. Nước mát.". Con nghe những câu ngắn, rõ, gắn với việc đang làm, và khi con nhại lại thì câu ấy vẫn có nghĩa.

Câu thoại phim lặp đi lặp lại: khi nào kệ, khi nào chuyển hướng

Nhiều trẻ nói được nguyên đoạn thoại hoạt hình trong lúc chơi một mình, đi đi lại lại. Với không ít trẻ, đây là cách tự làm mình vui hoặc dịu lại, giống như người lớn ngân nga một bài hát. Nếu con không bị cản trở việc ăn, ngủ, chơi, học, thì không cần ngăn.

Bạn có thể tận dụng: con đang nói câu của nhân vật chú chó, bạn cầm một con chó bông lên, nói tiếp lời theo kiểu của mình, biến nó thành trò chơi hai người. Bé Ken ba tuổi hay nói câu "Lên đường nào!" của một bộ phim. Bố Ken bắt đầu dùng chính câu ấy mỗi lần hai bố con ra khỏi nhà. Vài tuần sau, Ken tự nói "Lên đường nào!" khi đứng ở cửa, tay cầm dép, để rủ bố đi chơi. Câu thoại đã thành câu giao tiếp thật.

Chuyển hướng nhẹ khi việc nói thoại kéo dài rất lâu và làm con không nghe được người khác, ví dụ trong bữa ăn hay giờ học. Thay vì cấm, bạn gọi tên con, chạm nhẹ vai, đưa ra một việc cụ thể: "Ken, cầm thìa.". Nếu con rất khó dừng và bực bội nhiều khi bị ngắt, ghi lại để kể với bác sĩ.

Ghi lại những câu con nhại để mang đi khám

Một cuốn sổ ghi chép đơn giản giúp chuyên gia hiểu con nhanh hơn nhiều so với lời kể chung. Mỗi lần nghe con nhại, ghi:

  • Câu con nói, nguyên văn.
  • Con nói ở đâu, lúc nào, đang làm gì.
  • Câu ấy con nghe từ đâu nếu bạn biết: phim, cô giáo, ông bà.
  • Con có nhìn ai khi nói không, có vẻ muốn gì không.
  • Ngoài nhại, con có tự nói được câu nào của riêng mình không, như "mẹ ơi", "con đói".
  • Vài đoạn video ngắn, quay tự nhiên, không bắt con diễn lại.

Sau vài tuần ghi, bạn thường tự thấy được những câu nhại nào con dùng có mục đích, câu nào con nói để tự vui. Sổ này cũng giúp bạn thấy tiến bộ của con so với chính con trước đó, ví dụ số câu tự nói tăng lên, dù chậm.

Nên ghi đều trong khoảng hai ba tuần trước buổi khám, mỗi ngày vài dòng là đủ, không cần ghi mọi câu. Nếu cả nhà cùng trông con, để cuốn sổ ở một chỗ cố định như trên nóc tủ lạnh để ai nghe được câu nào thì ghi câu ấy.

Những việc không cần làm

Không cần bắt con trả lời đúng câu hỏi bằng mọi giá. Lặp đi lặp lại "con trả lời mẹ đi, con muốn hay không muốn" chỉ làm con nhại thêm và căng thẳng hơn. Đoán ý, nói mẫu, đáp ứng là đủ.

Không cần sửa đại từ liên tục. Nhiều trẻ nhại lời hay gọi mình là "con" hoặc "bạn" lẫn lộn, hoặc gọi mình bằng tên như người khác gọi. Đừng dừng lại giảng "phải nói là con chứ". Người lớn nói mẫu đúng ở ngôi của con trong câu tiếp theo là đủ.

Không cần lo con nói câu dài là đã giỏi nói. Họ hàng hay khen "cháu nói được cả câu dài thế kia, lo gì". Câu dài nhại lại không thay được câu ngắn tự nói. Bạn cứ tiếp tục theo dõi cách con dùng lời để giao tiếp.

Không cần mua thêm phim hay ứng dụng dạy nói. Nếu con đang học nói chủ yếu bằng nhại lời, thêm nhiều nguồn câu có sẵn trên màn hình thường không giúp con tự nói. Thời gian ấy dành cho trò chuyện với người thật thì tốt hơn.

Không cần tự kết luận về con. Đọc vài bài trên mạng rồi tự gắn cho con một nhãn nào đó thường chỉ làm cha mẹ thêm lo. Ghi chép, quan sát, và để người có chuyên môn đánh giá.

Khi nào cần đưa con đi khám chuyên khoa

Nhại lời ngắn trong giai đoạn học nói là thường gặp. Nên đưa con đi khám nhi khoa phát triển hoặc tâm bệnh nhi nếu:

  • Sau khoảng hai tuổi rưỡi đến ba tuổi, phần lớn lời con nói vẫn là nhại lại, rất ít câu tự tạo.
  • Con nói được câu dài nhưng không dùng lời để gọi người, xin, hay chia sẻ điều mình thấy.
  • Con ít nhìn mặt người khác, ít đáp khi được gọi tên.
  • Con chơi lặp lại rất lâu, rất khó chuyển việc, phản ứng mạnh với tiếng ồn hay thay đổi nhỏ.
  • Con mất những từ hay kỹ năng đã có.
  • Con không hiểu những câu yêu cầu đơn giản dù nói được nhiều câu thoại.

Những điều này không có nghĩa là con chắc chắn có một chẩn đoán nào, nhưng là lý do chính đáng để được đánh giá đầy đủ. Mang theo sổ ghi các câu nhại và video. Nếu con đã được đánh giá và đang can thiệp, kể với giáo viên những câu nhại mới để họ dùng chúng làm điểm khởi đầu.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ nhại lời có phải là trẻ tự kỷ không?

Nhại lời gặp ở nhiều trẻ đang học nói, ở trẻ chậm nói và cả ở trẻ trên phổ tự kỷ. Một dấu hiệu đơn lẻ không nói lên chẩn đoán. Nếu nhại là cách nói chính của con sau khoảng hai tuổi rưỡi, hoặc đi kèm những khó khăn giao tiếp khác, nên đưa con đi khám.

Con nói được câu rất dài mà không nói được câu đơn giản là sao?

Nhiều trẻ học ngôn ngữ theo khối, nhớ nguyên câu dài từ phim hay lời người lớn trước khi biết tự ghép từ. Câu dài con nói không có nghĩa là con đã hiểu từng từ. Người lớn nên nói mẫu những câu ngắn con dùng được trong đời sống.

Có nên cấm con xem phim để con bớt nhắc lời thoại không?

Giảm thời gian màn hình là việc nên làm với trẻ chậm nói, nhưng mục đích là để có thêm giờ trò chuyện, không phải để trừng phạt việc nhắc thoại. Những câu thoại con đã thuộc vẫn có thể biến thành câu giao tiếp nếu người lớn dùng chúng đúng lúc.

Khi con nhại câu hỏi, có nên hỏi lại lần nữa không?

Hỏi lại thường làm con nhại thêm lần nữa. Thay vào đó, đưa ra hai lựa chọn bằng đồ vật thật hoặc nói mẫu luôn câu trả lời ở ngôi của con, rồi đáp ứng ngay. Như vậy con có câu để dùng cho lần sau.

Con hay nói một câu khi buồn bực, có nên ngăn không?

Nhiều trẻ dùng câu quen để tự làm mình dịu lại. Nếu con không làm đau mình hay người khác, không cần ngăn. Ngồi gần, gọi tên cảm xúc của con bằng câu ngắn. Nếu những cơn buồn bực kéo dài và dữ dội, kể với bác sĩ.

Bao giờ con hết nhại lời?

Không có mốc chung. Ở nhiều trẻ, nhại giảm dần khi con có thêm câu của riêng mình, nhưng tốc độ rất khác nhau. Hãy theo dõi so với chính con: số câu tự nói, số lần con dùng lời để gọi người hay xin, thay vì đếm số câu nhại.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138