Mục tiêu giao tiếp theo tuần cho trẻ chậm nói nên nhỏ đến mức con gần làm được, gắn với một lúc cố định trong ngày, và đo bằng việc con làm chứ không bằng cảm giác: ví dụ "trong bữa sáng, con nhìn mặt mẹ để xin thêm ít nhất ba lần". Tiến bộ được so với chính con tuần trước, không so với trẻ khác hay với mốc tuổi.
Nhiều cha mẹ muốn giúp con nhưng không biết bắt đầu từ đâu, hoặc làm rất nhiều thứ cùng lúc rồi mệt và bỏ giữa chừng. Một mục tiêu nhỏ mỗi tuần giúp cả nhà tập trung, dễ thấy con thay đổi, và có thông tin rõ ràng mang đến bác sĩ hay giáo viên can thiệp. Bài này đi qua cách chọn mục tiêu, viết mục tiêu, ghi chép, xem lại mỗi tuần và những lúc cần hỏi lại người có chuyên môn.
Vì sao nên đặt mục tiêu nhỏ theo tuần
Mục tiêu lớn như "con nói được câu" hay "con nói như bạn cùng tuổi" không giúp được gì trong một ngày cụ thể. Cha mẹ không biết sáng nay phải làm gì, và vì mục tiêu xa quá, tuần nào cũng thấy mình thất bại. Mục tiêu nhỏ trả lời được câu "hôm nay mình làm gì với con, lúc nào, nhằm vào điều gì".
Theo tuần là khoảng vừa đủ: đủ dài để con có nhiều lần thử, đủ ngắn để không nản. Cuối tuần, cả nhà ngồi lại năm phút xem con làm được đến đâu, giữ mục tiêu thêm một tuần hay chuyển sang bước tiếp theo.
Nếu con đang được can thiệp ở trung tâm hoặc có giáo viên đến nhà, mục tiêu ở nhà nên bàn với họ để đi cùng một hướng. Hỏi thẳng: "Tuần này ở trung tâm cô đang tập cho con điều gì, ở nhà bố mẹ tập tiếp thế nào?". Nếu con chưa được đánh giá, mục tiêu ở nhà vẫn làm được, nhưng không thay thế việc đi khám.
Mục tiêu nhỏ còn giúp cha mẹ đỡ cảm giác bất lực. Khi con chậm nói, nhiều người mang nỗi lo lớn mà không biết làm gì với nó. Một việc cụ thể mỗi ngày, làm được, thấy được, là cách biến nỗi lo thành hành động mà không phải chạy theo mọi lời khuyên trên mạng.
Thang mục tiêu gợi ý: chọn bậc con đang đứng
Giao tiếp phát triển theo từng bậc. Đừng nhảy qua bậc dưới chỉ vì tuổi của con. Chọn bậc con làm được một phần, đặt mục tiêu ở đó:
| Bậc | Con làm được gì | Ví dụ mục tiêu một tuần |
|---|---|---|
| Chú ý chung | Nhìn mặt người, nhìn theo thứ người lớn chỉ | Trong giờ chơi bóng, con nhìn mặt bố khi bố dừng lại, ít nhất ba lần mỗi buổi |
| Ra hiệu | Chỉ tay, đưa đồ, kéo tay để xin | Bữa sáng, con chỉ tay vào món muốn ăn thêm thay vì khóc |
| Bắt chước | Bắt chước động tác, rồi âm thanh | Lúc hát, con bắt chước một động tác tay trong bài |
| Âm và từ đầu | Dùng một âm hoặc từ ổn định để gọi một thứ | Con nói một âm gần giống "nữa" khi muốn thêm, trong bữa ăn và lúc chơi |
| Ghép từ | Ghép hai từ | Con nói "thêm cơm", "bóng mẹ" ít nhất một lần mỗi ngày |
| Trò chuyện | Đáp lại, hỏi, kể ngắn | Con trả lời câu hỏi lựa chọn "cháo hay bánh" bằng lời |
Đây là khung gợi ý dựa trên trình tự giao tiếp thường gặp, không phải lịch theo tuổi. Mỗi trẻ có thể đi bậc khác nhau theo những nhịp khác nhau. Giáo viên can thiệp hoặc chuyên viên ngôn ngữ sẽ giúp xác định bậc phù hợp với riêng con.
Viết một mục tiêu cho rõ
Một mục tiêu dùng được có đủ bốn phần. Thử viết theo thứ tự này:
- Con làm gì, mô tả bằng việc nhìn thấy được: "chỉ tay", "nhìn mặt mẹ", "nói âm ma", không phải "giao tiếp tốt hơn".
- Lúc nào, ở đâu: "trong bữa sáng", "khi tắm", "lúc chơi bóng với bố". Gắn với một lúc cố định giúp cả nhà nhớ.
- Người lớn giúp thế nào: "mẹ cầm món đồ lên và chờ năm giây", "bố nói mẫu từ trước".
- Bao nhiêu lần thì coi là đạt: "ít nhất ba lần trong một bữa", "bốn trên bảy ngày".
- Ghi mục tiêu ra một tờ giấy nhỏ dán ở chỗ diễn ra việc đó, như cạnh bàn ăn hay trên tủ đồ chơi, để ai trông con cũng biết.
Ví dụ hoàn chỉnh: "Trong bữa sáng, khi mẹ cầm hộp sữa chua lên và chờ năm giây, con chỉ tay hoặc với tay về phía hộp, ít nhất ba lần, bốn trên bảy ngày.". Đọc lên nghe hơi khô, nhưng ai trong nhà đọc cũng hiểu phải làm gì, và cuối tuần ai cũng trả lời được con đã làm được chưa.
Ghi chép đơn giản, không biến nhà thành phòng khám
Ghi chép giúp thấy thay đổi nhỏ mà trí nhớ dễ bỏ qua. Nhưng ghi quá nhiều thì cha mẹ mệt và bỏ. Một cách ghi gọn:
- Một cuốn sổ nhỏ hoặc một ghi chú trên điện thoại, mỗi ngày một dòng.
- Ghi: ngày, lúc tập, con làm được mấy lần, có điều gì đặc biệt không (con mệt, có khách, đổi chỗ ngồi).
- Ghi cả những điều con làm ngoài mục tiêu: một từ mới, một lần con tự kéo tay bố ra cửa.
- Mỗi tuần quay một hai đoạn video ngắn trong lúc tập, tự nhiên, không bắt con diễn lại.
- Không chấm điểm, không xếp loại ngày tốt ngày xấu cho con.
- Cuối tuần đọc lại cả tuần, viết một câu nhận xét chung.
Sau vài tháng, cuốn sổ này là một câu chuyện về con mà không bảng hỏi nào thay được. Mang nó theo mỗi lần đi khám hay gặp giáo viên: những dòng như "tuần này con chỉ tay xin nước năm ngày" cho người có chuyên môn biết nhiều hơn câu "con có tiến bộ chút chút".
Nếu có ngày quên ghi, cứ bỏ qua, hôm sau ghi tiếp. Cuốn sổ không cần đầy đủ mới có ích. Điều quan trọng là nó đủ đều để nhìn lại được xu hướng qua nhiều tuần.
Bốn tuần của bé Khoai: một ví dụ
Khoai ba tuổi, đang chờ lịch đánh giá ở khoa nhi phát triển. Ở nhà, Khoai hay kéo tay người lớn đến chỗ đồ vật, gần như không chỉ tay, nói được hai tiếng "mẹ" và "bà". Mẹ Khoai đọc về mục tiêu theo tuần và quyết định bắt đầu từ bậc ra hiệu.
Tuần một, mục tiêu là: "Trong bữa sáng, khi mẹ giơ hai món lên, Khoai chạm hoặc chỉ vào một món, ít nhất hai lần.". Ba ngày đầu Khoai chỉ với cả người về phía món mình thích. Mẹ vẫn đưa ngay, nói tên món. Đến ngày thứ năm, Khoai chạm tay vào hộp sữa chua. Cuối tuần mẹ ghi: đạt bốn trên bảy ngày, nhưng còn với cả người nhiều.
Tuần hai, mẹ giữ mục tiêu cũ nhưng đặt hai món xa nhau hơn một chút để Khoai phải chọn rõ. Tuần ba, mẹ mở rộng sang giờ chơi: bố giơ bóng và xe, Khoai chọn. Có hôm Khoai chỉ đúng bằng ngón trỏ, cả nhà vỗ tay. Tuần bốn, Khoai bắt đầu tự chỉ vào tủ lạnh khi muốn ăn, không cần ai giơ món lên.
Bốn tuần, Khoai chưa nói thêm từ nào. Nhưng từ kéo tay sang chỉ tay là một bước có thật, được ghi lại theo từng ngày. Khi đến buổi đánh giá, mẹ Khoai mang theo cuốn sổ và hai đoạn video, và bác sĩ dùng chính những ghi chép này để hỏi thêm về cách Khoai giao tiếp ở nhà.
Cuối tuần: giữ, nâng hay đổi mục tiêu
Con đạt dễ dàng. Nâng lên một chút: thêm một lúc khác trong ngày, thêm số lần, hoặc giảm sự giúp đỡ của người lớn (chờ lâu hơn trước khi gợi ý). Có thể chuyển sang mục tiêu ở bậc tiếp theo.
Con đạt được một phần. Giữ thêm một tuần. Đây là trường hợp hay gặp nhất và là bình thường. Nhiều mục tiêu cần hai ba tuần mới vững.
Con gần như không làm được. Mục tiêu có thể đang quá cao. Lùi xuống một bậc hoặc tăng sự giúp đỡ, ví dụ người lớn thứ hai đứng sau giúp con làm cử chỉ. Không có nghĩa là con hay bố mẹ thất bại.
Con làm được ở một lúc nhưng không ở lúc khác. Ví dụ chỉ tay xin trong bữa ăn nhưng không chỉ khi chơi. Giữ mục tiêu và mở rộng sang lúc thứ hai. Dùng được kỹ năng ở nhiều hoàn cảnh là một bước tiến riêng.
Có biến động trong tuần. Con ốm, nhà có khách, đổi người trông. Ghi lại và giữ mục tiêu sang tuần sau, đừng đánh giá dựa trên một tuần bất thường.
Khi nào cần hỏi lại chuyên gia hoặc đưa con đi khám
Mục tiêu ở nhà giúp con và giúp cha mẹ nhìn rõ hơn, nhưng có những lúc phải gặp người có chuyên môn:
- Con chưa từng được đánh giá mà có dấu hiệu như hai tuổi chưa có từ nào, ít nhìn mặt người, không đáp khi gọi tên, không chỉ tay.
- Con mất những từ hay kỹ năng đã có, ở bất cứ tuổi nào. Đây là điều nên đi khám sớm, không chờ.
- Sau nhiều tuần giữ cùng một mục tiêu nhỏ mà con không có thay đổi gì, dù cả nhà làm đều.
- Con có những cơn khóc rất dữ, tự làm đau mình, hoặc rất khó dỗ khi tập.
- Bạn không biết con đang ở bậc nào, hoặc các mục tiêu tự đặt có vẻ không hợp.
- Bạn thấy mình kiệt sức, căng thẳng mỗi lần tập với con.
Khi gặp bác sĩ hoặc giáo viên can thiệp, mang theo sổ ghi chép và hỏi: "Với những gì con làm được hiện nay, bố mẹ nên tập điều gì ở nhà trong vài tuần tới? Bao lâu thì nên xem lại?". Câu trả lời cụ thể cho riêng con luôn tốt hơn bất cứ thang mục tiêu chung nào.
Nếu cha mẹ đang kiệt sức, đó cũng là lý do chính đáng để nói với bác sĩ hay giáo viên. Họ có thể giúp giảm bớt việc ở nhà về mức vừa sức với gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Mỗi tuần nên đặt mấy mục tiêu cho trẻ chậm nói?
Một mục tiêu chính là đủ cho phần lớn gia đình, nhiều nhất là hai. Đặt quá nhiều thì người lớn không nhớ, con bị tập dồn, và khó biết điều gì đang giúp con. Khi mục tiêu đầu vững rồi mới thêm mục tiêu mới.
Con không tiến bộ sau vài tuần thì có phải bố mẹ làm sai?
Không hẳn. Trẻ chậm nói tiến bộ theo nhịp rất khác nhau, có giai đoạn chững lại. Hãy thử lùi mục tiêu xuống một bậc. Nếu nhiều tuần liền không có thay đổi gì, nên hỏi chuyên gia để xem lại cách làm, không tự trách mình.
Có nên so tiến bộ của con với bảng mốc phát triển không?
Bảng mốc giúp biết khi nào cần đi khám, nhưng không dùng để đo tiến bộ hằng tuần. Hằng tuần, so con với chính con tuần trước: con làm thêm được gì, ở bao nhiêu hoàn cảnh, cần người lớn giúp ít hơn chưa.
Ông bà và người giúp việc có cần biết mục tiêu không?
Nên. Dán mục tiêu ở chỗ diễn ra việc tập, giải thích ngắn gọn bằng một ví dụ. Ai trông con cũng làm cùng một cách thì con có nhiều lần thử hơn và không bị rối vì mỗi người một kiểu.
Đang can thiệp ở trung tâm rồi thì có cần đặt mục tiêu ở nhà không?
Rất nên, nhưng mục tiêu ở nhà nên lấy từ kế hoạch của trung tâm hoặc bàn với giáo viên. Giờ ở trung tâm có hạn, còn ở nhà con có cả ngày. Cha mẹ hỏi giáo viên mỗi tuần nên tập tiếp điều gì trong sinh hoạt.
Tập theo mục tiêu có làm con thấy bị ép không?
Nếu mục tiêu gắn với lúc vui như bữa ăn, giờ chơi, và người lớn không bắt con làm đúng mới cho, thì con thường không thấy bị ép. Khi con cáu hoặc mệt, dừng lại, hôm khác tập. Không khí dễ chịu quan trọng hơn số lần tập.