Một cuốn nhật ký quan sát tốt chỉ cần mỗi ngày vài dòng tả đúng việc con làm, trong tình huống nào, ai có mặt, con phản ứng ra sao, cộng với vài đoạn video ngắn quay lúc con ăn, chơi, được gọi tên; mang theo hai thứ đó, buổi khám phát triển sẽ có ích hơn nhiều so với kể theo trí nhớ.
Bài này đưa mẫu ghi chép dùng được ngay, cách viết sao cho khách quan, những cảnh nên quay theo từng tuổi, cách sắp xếp video để bác sĩ xem trong vài phút, và những điều cần giữ kín. Nhật ký không dùng để tự chẩn đoán; nó giúp người khám nhìn thấy con ở nhà, nơi con là chính mình nhất.
Vì sao nên ghi chép thay vì kể theo trí nhớ
Trong phòng khám, con thường khác hẳn ở nhà: ngại người lạ, mệt vì chờ lâu, hoặc ngược lại rất hào hứng với đồ chơi mới. Bác sĩ chỉ có một khoảng thời gian ngắn để quan sát, nên những gì cha mẹ kể là một nửa bức tranh. Nhưng trí nhớ của người đang lo thì không đáng tin: ngày con chơi ngoan làm mình quên hết những ngày khó, còn một buổi tối con khóc dữ lại làm mình nghĩ ngày nào cũng thế.
Ghi chép đều đặn giải quyết được việc này. Sau hai ba tuần, bạn thấy được xu hướng: con gọi tên quay lại nhiều hay ít, khó chịu vào giờ nào, những gì làm con vui. Bác sĩ đọc vài trang là biết nên hỏi thêm điều gì. Và chính bạn cũng bình tĩnh hơn, vì nỗi lo mơ hồ giờ đã thành những dòng cụ thể.
Ghi chép cũng giúp các thành viên trong nhà nói cùng một ngôn ngữ. Thay vì mẹ bảo con không nghe gọi, bà bảo con nghe hết, hai người cùng nhìn vào những dòng đã ghi và thấy rằng con quay lại khi bà gọi lúc yên tĩnh nhưng không quay khi mẹ gọi lúc đang xem quạt. Bất đồng trong nhà giảm đi rất nhiều khi có dữ kiện chung.
Mẫu nhật ký một ngày
Kẻ một quyển vở hoặc tạo một ghi chú trên điện thoại theo các cột dưới đây. Mỗi ngày ghi ba đến năm dòng là đủ, không cần dài.
| Giờ | Tình huống | Con làm gì | Ai có mặt | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| 7 giờ | Ăn sáng | Gọi tên hai lần mới quay lại, chỉ vào bánh để đòi | Mẹ | Tivi đã tắt |
| 10 giờ | Chơi ở sân | Đứng xem các bạn chạy, không lại gần, mẹ dắt vào thì ra | Bà, ba bạn hàng xóm | Trời nắng, sân ồn |
| 15 giờ | Xếp khối | Xếp cao năm khối, bố đưa thêm khối thì nhận và nhìn bố | Bố | Lần đầu thấy con nhìn khi nhận đồ |
| 19 giờ | Tắt đèn đi ngủ | Khóc khoảng mười phút, ôm gấu thì dịu | Mẹ | Hôm nay ngủ trưa muộn |
Để ý rằng cột "con làm gì" tả việc, không phán xét. Không ghi "con lì", "con không chịu hợp tác", mà ghi "gọi ba lần không quay lại, đang nhìn quạt". Cột ghi chú là chỗ cho những thứ ảnh hưởng: ngủ ít, mới ốm, có khách, ồn ào. Không cần ghi đủ mọi giờ trong ngày; chọn vài thời điểm cố định như bữa sáng, giờ chơi chiều, giờ đi ngủ, để các ngày so được với nhau.
Viết sao cho khách quan
Tả việc, không đặt tên. Thay vì "con tăng động", ghi "trong bữa ăn rời ghế sáu lần, mỗi lần chạy quanh bàn rồi quay lại". Người khám cần hành vi, không cần nhãn.
Ghi cả điều tốt. Lần đầu con chỉ tay khoe, lần con cười khi chơi ú òa, lần con chịu ngồi xem sách cùng bố. Những dòng này cho thấy con mạnh ở đâu, và giúp bạn giữ tinh thần.
Ghi số khi có thể. "Gọi mười lần, quay ba lần", "khóc khoảng hai mươi phút" rõ hơn nhiều so với "hay không quay lại", "khóc lâu".
Ghi hoàn cảnh. Con có ngủ đủ không, có ốm không, có ai lạ không. Một hành vi xảy ra lúc mệt khác với lúc khỏe.
Mỗi người ghi một màu. Nếu bố, mẹ, bà cùng ghi, mỗi người một màu bút hoặc ký tên ngắn, để biết ai thấy gì.
Ghi ngay, đừng để cuối tuần. Chi tiết phai rất nhanh. Một dòng ghi vội ngay sau bữa ăn chính xác hơn cả trang viết lại vào chủ nhật theo trí nhớ, khi những ngày đã lẫn vào nhau.
Quay video sao cho bác sĩ xem được
Video tốt không cần đẹp, chỉ cần thấy rõ con và tình huống. Vài nguyên tắc:
- Quay ngang, giữ máy yên, đặt điện thoại lên kệ nếu được, để thấy cả người con chứ không chỉ khuôn mặt.
- Mỗi đoạn ngắn, chừng nửa phút đến hai phút, một tình huống một đoạn.
- Quay tự nhiên, đừng dàn dựng hay bắt con làm lại nhiều lần để có cảnh mình muốn.
- Có tiếng: tắt tivi, nhạc để nghe rõ con nói, người lớn gọi.
- Đặt tên tệp theo ngày và việc, ví dụ "ngày 12, gọi tên lúc chơi". Gom vào một thư mục riêng.
- Chọn sẵn năm sáu đoạn tiêu biểu trước buổi khám, mỗi đoạn kèm một câu giải thích vì sao bạn chọn.
Bác sĩ thường không có thời gian xem hai mươi đoạn. Năm đoạn được chọn kỹ, mỗi đoạn một câu, có giá trị hơn cả bộ sưu tập. Nhớ sạc đầy pin và dọn bớt bộ nhớ trước buổi khám, để khỏi loay hoay tìm tệp trong lúc bác sĩ đang chờ.
Những cảnh nên quay theo từng tuổi
Không cần quay mọi thứ. Chọn những cảnh cho thấy cách con giao tiếp và chơi, tùy tuổi:
- Dưới một tuổi: lúc gọi tên khi con đang chơi, lúc chơi ú òa, lúc con bập bẹ với người lớn.
- Một đến hai tuổi: lúc con muốn một món đồ ngoài tầm với, lúc người lớn chỉ vào thứ gì đó, lúc chơi cùng bố mẹ.
- Hai đến ba tuổi: lúc con chơi tự do một mình, lúc chơi giả vờ, lúc con khó chịu khi bị gián đoạn.
- Ba đến năm tuổi: lúc con nói chuyện, kể chuyện, chơi với bạn hoặc anh chị, lúc được dặn làm một việc.
- Đầu tiểu học: lúc con đọc một đoạn ngắn, lúc làm bài, lúc kể lại chuyện trong ngày.
- Mọi tuổi: bất kỳ hành vi nào khiến bạn băn khoăn, như những lúc nhìn trân trân, vẫy tay lặp lại, cơn khó chịu.
Nếu con đã từng làm được điều gì rồi thôi, video cũ cũng quý như video mới. Tìm lại trong điện thoại và để chung thư mục.
Một ví dụ: ba tuần nhật ký của nhà bé Su
Bé Su hai tuổi một tháng. Mẹ Lan lo vì Su chưa nói nhiều, nhưng bố Hùng bảo con vẫn hiểu hết. Hai vợ chồng thống nhất ghi chép ba tuần trước khi đi khám. Tuần đầu ghi rất dài, mỗi tối nửa tiếng, rồi mệt. Sang tuần hai, mẹ Lan chuyển sang mẫu năm cột, mỗi ngày bốn dòng, bố ghi buổi tối, bà nội nhắn tin buổi trưa.
Đến cuối tuần ba, nhìn lại, cả nhà thấy vài điều mà trước đó không ai nói rõ được. Su gần như luôn quay lại khi bà gọi vào giờ ăn trưa, nhưng ít quay khi mẹ gọi buổi tối, lúc tivi đang mở. Su chỉ tay để đòi đồ khá nhiều, nhưng chưa có lần nào chỉ để khoe. Su nói khoảng mười từ, đều là tên đồ ăn. Su hiểu "đi giày" khi bố cầm giày lên, nhưng nếu chỉ nói thì không làm.
Ba tuần ghi chép không cho cả nhà một kết luận, và cũng không cần. Nó cho bác sĩ năm dòng tóm tắt rõ ràng, năm đoạn video, và cho bố mẹ Su một điều quan trọng hơn: hai người không còn cãi nhau về chuyện con có hiểu hay không, mà cùng ngồi chờ buổi khám với những câu hỏi giống nhau.
Giữ riêng tư cho con
Nhiều cha mẹ, trong lúc lo, đăng video của con lên các nhóm trên mạng để hỏi "con có bị gì không". Việc này có hai cái hại. Thứ nhất, những người trả lời không khám con, không biết con, và có thể đưa ra lời phán đoán làm bạn hoảng sợ hoặc yên tâm sai. Thứ hai, video ấy có thể tồn tại mãi, bị chia sẻ đi những nơi bạn không kiểm soát được, và một ngày con lớn lên sẽ nhìn thấy.
Hãy giữ video trong điện thoại hoặc một thư mục riêng. Khi đi khám, cho bác sĩ xem trực tiếp trên máy. Nếu cơ sở khám cần gửi trước, hỏi rõ cách gửi an toàn họ dùng. Khi kể với người thân, chỉ chia sẻ với người đang cùng chăm con và cần biết. Nhật ký cũng vậy: đó là chuyện của con, không phải tư liệu để đăng.
Nếu muốn tìm sự đồng cảm từ những cha mẹ có hoàn cảnh giống mình, có thể kể câu chuyện của bạn mà không cần đăng hình ảnh hay tên con.
Khi nào mang nhật ký đi khám
Nhật ký không thay buổi khám. Đặt lịch khám nhi hoặc chuyên khoa nhi phát triển khi nhật ký cho thấy:
- Con ít đáp khi gọi tên, ít nhìn, ít chỉ tay khoe, kéo dài nhiều tuần.
- Con chưa làm được những việc giao tiếp mà bạn và người chăm cùng thấy là lạ so với tuổi.
- Con mất đi kỹ năng đã có; trường hợp này đi khám sớm, không chờ đủ tuần ghi chép.
- Những cơn khó chịu dài, khó dỗ, xảy ra nhiều lần mỗi tuần.
- Con có những lúc nhìn trân trân, giật mình lặp lại, hoặc bất kỳ điều gì khiến bạn sợ; khi đó đi khám ngay.
Câu mở đầu: "Nhà em ghi nhật ký ba tuần và có năm đoạn video. Em đánh dấu những chỗ em lo nhất, bác sĩ xem giúp em." Bác sĩ có thể chỉ đọc lướt, đó là bình thường; công sức của bạn vẫn giúp buổi khám đi đúng hướng. Sau buổi khám, cứ giữ cuốn nhật ký, vì nó sẽ là mốc để so con với chính con ở những lần tái khám sau.
Câu hỏi thường gặp
Nên ghi nhật ký quan sát con trong bao lâu trước khi đi khám?
Thường hai đến ba tuần là đủ để thấy xu hướng. Nhưng đừng để việc ghi chép làm chậm lịch khám; nếu đã lo, cứ đặt lịch trước và ghi trong lúc chờ. Nếu con mất kỹ năng đã có, đi khám ngay không cần chờ.
Ông bà trông cháu có cần ghi nhật ký không?
Có, và rất quý, vì ông bà thường ở với cháu nhiều giờ ban ngày. Làm một mẫu đơn giản với ít cột, hoặc nhờ ông bà nhắn tin vài dòng mỗi ngày. Mỗi người ghi tên mình để bác sĩ biết ai thấy gì.
Con biết bị quay video thì làm khác đi, phải làm sao?
Đặt điện thoại cố định trên kệ, để quay từ trước khi tình huống xảy ra, và quay thường xuyên để con quen. Không bắt con nhìn máy hay làm lại. Video không hoàn hảo vẫn có ích hơn không có.
Có nên dùng các ứng dụng theo dõi phát triển trên điện thoại không?
Ứng dụng có thể giúp ghi chép gọn hơn, nhưng các kết quả tự chấm trong ứng dụng không phải là chẩn đoán. Hãy dùng chúng như cuốn sổ, và cẩn thận với việc ứng dụng lưu dữ liệu, hình ảnh của con ở đâu.
Ghi nhật ký có làm cha mẹ lo thêm không?
Với một số người, việc ghi chép lúc đầu khiến họ để ý mọi thứ và thêm lo. Hãy nhớ ghi cả điều tốt, ghi ngắn, và dừng lại khi đã đủ để đi khám. Nếu thấy mình kiệt sức, chia việc ghi chép với người thân.