Trẻ hai, ba tuổi xếp đồ chơi thành hàng, thích xem bánh xe quay hay mê một món đồ trong nhiều tuần là chuyện rất thường; nên để ý khi kiểu chơi ấy chiếm gần hết thời gian, bé rất khó chịu nếu ai chạm vào hàng đã xếp, khó rủ sang trò khác, và kèm theo ít giao tiếp với người. Khi đó, hãy đưa bé đi đánh giá phát triển để được nhìn kỹ hơn, thay vì cố cấm bé chơi.
Nội dung dưới đây giúp bạn tách sở thích bình thường khỏi kiểu chơi cần xem kỹ, chỉ cách chơi cùng con ngay trong trò bé thích để quan sát, và liệt kê những dấu hiệu nên đi khám. Không có hành vi nào trong bài, đứng một mình, nói lên được chẩn đoán.
Vì sao trẻ ở tuổi này thích lặp lại
Lặp lại là cách trẻ nhỏ học về thế giới. Bé đổ nước từ cốc này sang cốc kia hai mươi lần vì đang tìm hiểu nước chảy thế nào. Bé đòi đọc một quyển sách mỗi tối suốt hai tháng vì sự quen thuộc làm bé yên tâm. Bé xếp ô tô thành hàng vì thích cảm giác mọi thứ ngay ngắn, và vì người lớn thường khen khi thấy hàng xe đẹp. Những điều này không có gì đáng lo.
Người làm nghề không hỏi bé có lặp lại hay không, mà hỏi kiểu lặp lại đó chiếm bao nhiêu chỗ trong ngày của bé, bé có chơi được theo cách khác không, có muốn người khác tham gia không, và bé phản ứng thế nào khi trò chơi bị gián đoạn. Một bé xếp xe thành hàng rồi đẩy cả đoàn đi "chở hàng về nhà bà", vừa chơi vừa gọi mẹ ra xem, là đang chơi tưởng tượng và chia sẻ. Một bé xếp xe thành hàng, nằm sát mặt xuống nhìn dọc hàng xe hàng giờ, ai đến gần là la hét, gọi không quay lại, thì bức tranh khác hẳn.
Vì vậy khi kể với bác sĩ, đừng chỉ nói "con hay xếp đồ". Hãy kể thêm sau khi xếp xong bé làm gì, có gọi ai không, ai chạm vào thì sao, và ngoài trò ấy bé còn chơi được những gì khác. Chính những chi tiết đi kèm mới giúp người khám hiểu bé, chứ bản thân hành động xếp hàng thì nhiều trẻ đều làm.
Sở thích bình thường và kiểu chơi nên xem kỹ
So sánh dưới đây để bạn tự sắp xếp những gì đã thấy. Bé có thể có vài điểm ở cột phải mà vẫn bình thường; điều quan trọng là tổng thể.
| Khía cạnh | Thường là sở thích | Nên ghi lại và kể với bác sĩ |
|---|---|---|
| Thời gian | Chơi say mê một lúc rồi chuyển sang trò khác | Gần như cả ngày chỉ làm một việc, khó dừng |
| Cách chơi | Xếp hàng rồi dùng hàng đó vào câu chuyện, trò đóng vai | Chỉ xếp, xoay, nhìn chi tiết như bánh xe, không dùng theo công dụng |
| Người khác tham gia | Vui khi bố mẹ chơi cùng, gọi người ra xem | Đẩy tay người khác ra, không chia sẻ, không nhìn lên |
| Khi bị gián đoạn | Phản đối một chút rồi chấp nhận | Rất khó chịu, khóc lâu, khó dỗ |
| Thay đổi nếp | Đi đường khác về nhà thì hỏi nhưng vẫn ổn | Đổi đường, đổi cốc, đổi chỗ ngồi là bé rất bất an |
Đọc bảng xong, đừng vội đếm ô. Hãy ghi lại hai ba tình huống cụ thể trong tuần cho mỗi dòng mà bạn băn khoăn, kèm thời gian và cách bé phản ứng. Đó là thứ bác sĩ cần.
Những kiểu lặp lại khác nên để ý
Ngoài xếp hàng, có vài kiểu lặp lại mà cha mẹ hay thấy nhưng ít khi kể với bác sĩ vì nghĩ không liên quan. Thật ra chúng giúp người khám hình dung bé đầy đủ hơn:
- Vẫy hai tay, nhón gót, xoay người khi phấn khích, lặp đi lặp lại nhiều lần trong ngày.
- Đi nhón chân phần lớn thời gian, kể cả trên nền cứng, sau khi đã đi vững.
- Bật tắt đèn, đóng mở cửa, xả nước liên tục, khó dừng lại khi được nhắc.
- Nhìn nghiêng các vật, nhìn sát mắt vào bánh xe, quạt, vòi nước chảy.
- Lặp lại một câu quảng cáo, một đoạn bài hát mà không dùng để nói với ai.
- Phản ứng mạnh với âm thanh như máy xay sinh tố, máy sấy tóc, hoặc rất thích một số chất liệu, mùi vị.
Mỗi điều trong danh sách đều có thể xuất hiện ở trẻ phát triển bình thường. Hãy ghi lại tần suất và hoàn cảnh, không cần quay quá nhiều video mỗi ngày; vài đoạn đại diện là đủ. Ví dụ ghi: bé vẫy tay khi xem quạt quay, khoảng năm sáu lần một ngày, mỗi lần chừng một phút, gọi thì dừng được.
Chơi cùng con ngay trong trò con thích
Thay vì cấm hay giành đồ, hãy vào chơi cùng. Cách này vừa giữ bé vui, vừa cho bạn thấy bé có để người khác bước vào thế giới của mình không.
- Ngồi xuống cạnh bé, ngang tầm, cầm một chiếc xe giống loại bé đang xếp. Đừng nói nhiều, quan sát trước một lúc.
- Đưa xe cho bé để bé nối vào hàng, kèm một từ ngắn: "Xe đỏ. Thêm xe nữa." Xem bé có nhận, có nhìn bạn không.
- Thử một thay đổi nhỏ: đặt chiếc xe của bạn ở đầu hàng thay vì cuối, hoặc cho xe chạy qua "cầu" là cuốn sách. Quan sát bé tò mò, cười, hay rất khó chịu.
- Mở rộng câu chuyện: "Xe chở bánh về nhà bà. Bin ơi, bà đâu?" Xem bé có theo câu chuyện, có tìm bà không.
- Dừng khi bé khó chịu, lùi lại, để bé chơi tiếp theo ý bé. Thử lại vào hôm khác.
Sau vài lần, ghi lại: bé có chấp nhận bạn chơi cùng không, chấp nhận được thay đổi nhỏ nào, có lần nào bé quay sang nhìn bạn và cười không. Những dòng ấy cho thấy nhiều điều hơn việc đếm bé xếp được bao nhiêu chiếc xe.
Một buổi chiều ở nhà bé Mít
Bé Mít hai tuổi bốn tháng. Mỗi chiều đi nhà trẻ về, Mít chạy ngay đến rổ thìa nhựa, lấy từng chiếc xếp dọc mép bàn uống nước, chiếc nào lệch là chỉnh lại. Bố Tùng ngồi xuống cạnh, đặt thêm một chiếc thìa xanh vào giữa hàng, Mít gạt ra rồi khóc. Bố gọi "Mít ơi", Mít không quay lại. Mẹ Hà kể với bà ngoại thì bà bảo cháu cẩn thận, giống ông.
Ở nhà Mít nói được khoảng chục từ, chủ yếu để đòi: "nước", "bánh", "mở". Mít chưa gọi bố mẹ ra xem gì bao giờ. Ở lớp, cô giáo kể Mít hay đứng góc chơi một mình, cô gọi thì phải lại gần chạm vai. Gom các mảnh lại, bố mẹ Mít thấy chuyện xếp thìa không đứng một mình. Họ không cần ai đặt tên cho chuyện đó; họ chỉ cần biết đây là lúc nên đi khám.
Trong lúc chờ lịch, bố Tùng đổi cách: thay vì đặt thìa vào giữa hàng, bố ngồi cạnh đưa từng chiếc cho Mít, mỗi lần đưa lại nói một từ: "Thìa. Thìa đỏ. Nữa." Có hôm Mít cầm thìa rồi nhìn lên mặt bố một chút. Bố ghi lại khoảnh khắc ấy. Đó không phải tiến bộ để khoe với ai, mà là thông tin để kể với bác sĩ: Mít đáp lại thế nào khi người lớn bước vào trò chơi theo cách nhẹ nhàng.
Bà ngoại lúc đầu không đồng ý đi khám. Mẹ Hà không tranh luận chuyện cháu giống ai, chỉ nói: "Con cũng nghĩ Mít cẩn thận giống ông. Mình đi khám để biết cách chơi với cháu cho đúng, bà đi cùng con nhé." Được mời cùng đi, bà thấy mình không bị gạt ra ngoài, và chính bà lại là người kể với bác sĩ nhiều chi tiết nhất về những buổi trưa trông cháu.
Những cái sai hay gặp của người lớn trong nhà
Cấm hẳn trò bé thích. Giấu hết ô tô, cấm bật đèn khiến bé bất an, la hét nhiều hơn, và bạn mất đi cánh cửa dễ nhất để bước vào chơi cùng con.
Khen hàng xe đẹp và để bé chơi một mình hàng giờ. Bé ngoan, người lớn rảnh tay, nhưng bé thiếu những dịp giao tiếp mà ở tuổi này rất cần. Ngồi cùng vài phút mỗi lần có giá trị hơn cả buổi chiều bé chơi một mình.
Gắn ngay một cái tên cho con. Đọc thấy "xếp hàng là dấu hiệu tự kỷ" rồi hoảng hốt là điều nhiều nhà trải qua. Một hành vi không nói lên chẩn đoán; chỉ buổi đánh giá đầy đủ mới làm được việc đó.
Chờ "lớn lên tự hết". Nhiều sở thích đúng là tự đổi theo tuổi. Nhưng nếu kèm ít giao tiếp, chờ đợi chỉ làm bé mất thời gian quý. Đi khám không có hại; bác sĩ bảo bình thường thì cả nhà yên tâm.
Ép bé dừng ngay khi đang giữa trò. Chuyển trò đột ngột dễ gây khóc lâu. Báo trước: "Xếp thêm hai xe nữa rồi mình đi ăn nhé." Đếm cùng bé, rồi chuyển.
Khi nào đưa bé đi khám chuyên khoa
Bé hai đến ba tuổi nên được đánh giá phát triển ở chuyên khoa nhi phát triển hoặc tâm bệnh nhi khi:
- Kiểu chơi lặp lại chiếm gần hết thời gian bé thức và rất khó chuyển bé sang trò khác.
- Bé ít dùng đồ chơi theo công dụng, ít chơi giả vờ, ít muốn người khác chơi cùng.
- Bé có những cơn khó chịu kéo dài, khó dỗ, mỗi khi nếp sinh hoạt hay vị trí đồ vật thay đổi.
- Kèm theo ít nói, ít đáp khi gọi tên, ít chỉ tay, ít nhìn lên chia sẻ.
- Bé mất đi kỹ năng đã có như từ đã nói, trò đã chơi với người. Trường hợp này cần đi khám sớm.
Nói với bác sĩ: "Con nhà em hai tuổi rưỡi, mỗi ngày xếp ô tô thành hàng vài tiếng, ai chạm vào là con khóc rất lâu. Con ít gọi bố mẹ ra xem, ít chơi đóng vai. Em có quay mấy đoạn, bác sĩ xem giúp." Hỏi thêm: con cần làm những đánh giá gì, bao lâu có kết quả, trong lúc chờ ở nhà nên làm gì.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 2 tuổi xếp đồ chơi thành hàng có phải là tự kỷ không?
Không thể kết luận như vậy. Rất nhiều trẻ phát triển bình thường thích xếp đồ thành hàng. Điều cần xem là kiểu chơi đó có chiếm gần hết thời gian, có kèm ít giao tiếp, ít chơi giả vờ không. Chỉ bác sĩ đánh giá trực tiếp mới kết luận được.
Bé đi nhón chân có cần đi khám không?
Nhiều bé mới biết đi hay đi nhón chân rồi tự hết. Nếu bé đi nhón chân phần lớn thời gian sau khi đã đi vững, hoặc gót chân khó đặt xuống, nên khám nhi để được xem cả về vận động lẫn phát triển chung. Bác sĩ có thể chuyển phục hồi chức năng nếu cần.
Có nên giấu bớt đồ chơi bé hay xếp không?
Không cần giấu hết. Có thể xoay vòng đồ chơi, mỗi lần để ra vài món, và thêm đồ chơi khuyến khích chơi cùng người như bóng, bong bóng xà phòng, đồ nấu ăn. Quan trọng hơn là người lớn ngồi xuống chơi cùng bé mỗi ngày.
Bé rất khó chịu khi đổi đường đi học thì làm sao?
Báo trước bằng lời ngắn hoặc bằng tranh, cho bé biết điều gì sắp xảy ra. Giữ những phần khác của nếp quen càng ổn định càng tốt. Nếu những cơn khó chịu kéo dài và xảy ra thường xuyên, hãy kể chi tiết với bác sĩ khi đi khám.
Bao lâu thì nên đi khám nếu bé chỉ có sở thích lặp lại mà vẫn giao tiếp tốt?
Nếu bé vẫn chơi cùng người, chia sẻ niềm vui, hiểu lời và nói theo tuổi, bạn có thể kể với bác sĩ ở lần khám định kỳ. Khi thấy sở thích chiếm ngày càng nhiều thời gian hoặc giao tiếp giảm đi, hãy đặt lịch sớm hơn.