Ông bà giúp cháu chậm nói nhiều nhất bằng ba thay đổi nhỏ: nói câu ngắn về đúng thứ cháu đang nhìn, chờ vài giây để cháu ra hiệu trước khi làm hộ, và trò chuyện thay vì bật ti vi cho cháu ngồi yên. Những thói quen thương cháu như đoán ý nhanh, làm hộ mọi thứ, nói dài nhiều câu hỏi, chỉ cần điều chỉnh một chút, không cần bỏ cái ấm áp vốn có.
Ở nhiều gia đình, ông bà là người ở bên cháu nhiều giờ nhất trong ngày. Khi cháu chậm nói, ông bà hay bị trách khéo là chiều cháu quá, hoặc ngược lại, ông bà gạt đi lo lắng của bố mẹ bằng câu "con trai nói muộn, bố nó ngày xưa cũng thế". Bài này viết cho cả ông bà lẫn bố mẹ: những câu quen nên đổi, cách nói dễ nhớ cho người lớn tuổi, cách bố mẹ nhờ ông bà mà không làm ai phật lòng, và lúc nào phải đưa cháu đi khám dù trong nhà còn khác ý.
Ông bà là người thầy giao tiếp đầu tiên của cháu
Ông bà có những thứ mà máy móc hay lớp học không có: thời gian, sự kiên nhẫn, những bài hát ru, câu đồng dao, chuyện kể từ ngày xưa. Một đứa trẻ chậm nói được bà bế đi dạo quanh xóm, chỉ cho con gà, cây chuối, cái giếng, được ông ngồi cùng tưới cây, là đang được tắm trong lời nói mỗi ngày. Điều cần thêm chỉ là cách nói hợp với cháu hơn.
Bố mẹ nên nói rõ điều này với ông bà trước khi nhờ đổi bất cứ thói quen nào. Nhiều ông bà nhạy cảm, nghe con cái nhắc "mẹ đừng làm thế" là thấy mình bị chê, rồi hoặc giận, hoặc im lặng và bớt chơi với cháu. Mở đầu bằng vai trò của ông bà giúp mọi chuyện nhẹ hơn nhiều: "Bác sĩ dặn cháu cần người nói chuyện nhiều. Cả nhà thì bà ở với cháu nhiều nhất, bà giúp được cháu nhiều nhất.".
Một điều nữa: ông bà không có lỗi khiến cháu chậm nói. Chậm nói có nhiều nguyên nhân, nhiều trong số đó không liên quan đến cách chăm. Câu "tại bà chiều nên cháu không nói" làm tổn thương ông bà mà không giúp được cháu. Điều cả nhà cần là cùng nhau làm cho môi trường quanh cháu giàu lời nói hơn.
Đổi câu quen sang câu giúp cháu
Bảng dưới gợi ý vài câu quen của ông bà và cách nói thay. Bố mẹ có thể in ra dán ở bếp, chữ to, để ông bà dễ nhớ:
| Ông bà hay nói | Vì sao khó cho cháu | Thử nói thay |
|---|---|---|
| "Cháu bà muốn uống nước à, đây đây bà lấy cho." | Bà đoán và làm hộ trước khi cháu kịp ra hiệu | Cầm cốc lên, chờ cháu nhìn hoặc chỉ, rồi nói "Nước." và đưa |
| "Cháu có đói không, có muốn ăn cháo không, hay ăn bánh?" | Ba câu hỏi liền, cháu không biết đáp câu nào | Giơ hai thứ lên: "Cháo? Bánh?" |
| "Nói đi, nói bà nghe nào, nói ăn đi." | Ép nói khiến cháu căng thẳng, im lặng hơn | Tả việc đang làm: "Bà xúc cháo. Cháo nóng. Thổi." |
| "Sao cháu dốt thế, có mỗi chữ cũng không nói được." | Lời chê làm cháu buồn, dù cháu chưa hiểu hết | Khen điều cháu làm được: "Cháu chỉ đúng rồi. Con gà." |
| "Ngồi im đây xem ti vi để bà nấu cơm." | Ti vi lấy mất giờ trò chuyện | Cho cháu ngồi ghế cạnh bếp, cầm rau, bà kể việc đang làm |
Không cần đổi tất cả. Chọn một hai dòng, ông bà thử trong một tuần, rồi cả nhà nói chuyện xem cháu phản ứng thế nào. Ông bà thấy cháu nhìn mặt mình nhiều hơn, chỉ tay nhiều hơn, tự khắc sẽ muốn làm tiếp.
Dòng thứ tư trong bảng cần nói riêng. Những lời như "dốt", "câm à" thường được nói đùa, không có ý xấu. Nhưng cháu nghe nhiều lần sẽ hiểu được giọng chê, và những người xung quanh cũng quen nhìn cháu như vậy. Bố mẹ nên nhờ ông bà bỏ hẳn những lời này, nói thẳng nhưng nhẹ nhàng, và chính bố mẹ cũng tránh dùng.
Ba thói quen giữ lại, ba thói quen điều chỉnh
Giữ lại: hát ru, đồng dao, câu vè. Những bài có vần, có nhịp, lặp lại rất hợp với trẻ chậm nói. Ông bà hát, dừng ở tiếng cuối câu, chờ cháu điền. Cháu điền được một âm là một lượt nói.
Giữ lại: dắt cháu đi quanh xóm. Mỗi lần ra ngoài là một chuỗi thứ mới để gọi tên: con chó, cái xe, bác hàng xóm. Ông bà chỉ, gọi tên một hai tiếng, chờ cháu nhìn.
Giữ lại: kể chuyện bằng giọng của mình. Giọng quê, cách nói của vùng miền không làm cháu nói sai. Cháu sẽ học được bà nói thế này, mẹ nói thế kia.
Điều chỉnh: đoán ý quá nhanh. Chờ năm đến mười giây trước khi làm hộ. Thời gian ấy để cháu nhìn, chỉ, kêu lên. Cháu ra hiệu là đáp ngay.
Điều chỉnh: nói dài, hỏi dồn. Câu ngắn hai ba tiếng, ít câu hỏi, nhiều câu tả. Ông bà vẫn trò chuyện thoải mái với người lớn khác, chỉ khi nói với cháu thì ngắn lại.
Điều chỉnh: ti vi bật làm nền. Tắt ti vi khi không ai thật sự xem. Tiếng ti vi suốt ngày khiến cả ông bà lẫn cháu nói với nhau ít hơn mà không nhận ra.
Một buổi sáng của bà Hoà và cháu Tít
Tít hai tuổi tám tháng, nói được vài tiếng rời, ở với bà nội từ sáng đến chiều. Trước đây buổi sáng của hai bà cháu thường là: bà dậy nấu cháo, bật ti vi cho Tít xem hoạt hình, đút cháo trong lúc Tít nhìn màn hình, rồi bà quét nhà, giặt đồ, Tít tiếp tục xem. Bà thương cháu, chăm cháu sạch sẽ, nhưng cả buổi sáng hai bà cháu nói với nhau chưa đến mười câu.
Sau một buổi bố Tít ngồi nói chuyện với bà, bà thử đổi hai việc. Lúc nấu cháo, bà đặt Tít ngồi ghế cao cạnh bếp, đưa cho cháu mấy cọng hành để bứt, vừa làm vừa nói "Bà vo gạo. Nước. Bà khuấy. Khuấy khuấy.". Tít nhìn bà nhiều hơn bà tưởng, có lúc kêu "ua ua" theo nhịp bà khuấy. Lúc ăn, bà tắt ti vi, ngồi đối diện, mỗi thìa đều cầm lên chờ một chút. Ngày đầu Tít khóc đòi ti vi, bà suýt bật lại, nhưng nhớ lời con dặn, bà bế cháu ra hiên xem gà, rồi vào ăn tiếp.
Đến cuối tuần, bà kể với bố Tít: "Thằng bé giờ thấy bà cầm thìa lên là há miệng, nhìn bà, có hôm còn kêu ăm ăm.". Bà nói với vẻ vui, không phải mệt. Từ đó bà tự nghĩ thêm việc: dắt cháu ra chợ đầu ngõ, chỉ con cá, quả chuối. Bố Tít chỉ cần cảm ơn bà và ghi lại những điều bà kể vào sổ của con.
Khi ông bà nói "con trai nói muộn, rồi sẽ nói"
Đây là câu bố mẹ có cháu chậm nói nghe nhiều nhất. Ông bà nói vì thương, vì muốn trấn an, và vì trong nhà có thể thật sự đã có người nói muộn rồi vẫn ổn. Cãi lại thẳng thường không có tác dụng, còn làm không khí gia đình căng.
Cách nói nhẹ hơn là tách chuyện đi khám ra khỏi chuyện "cháu có vấn đề". Ví dụ: "Dạ, có thể cháu nói muộn thật như bố ngày xưa. Con đưa cháu đi khám cho yên tâm, bác sĩ bảo bình thường thì cả nhà mừng, còn nếu cần giúp gì thì mình biết sớm.". Ông bà khó phản đối một lần đi khám cho yên tâm.
Nếu ông bà vẫn không đồng ý, bố mẹ là người quyết định việc đưa con đi khám. Không cần chờ cả nhà nhất trí mới đặt lịch. Sau buổi khám, kể lại cho ông bà nghe bác sĩ dặn gì, nhờ ông bà cùng làm một hai việc cụ thể. Nhiều ông bà sau khi nghe lời bác sĩ trực tiếp lại trở thành người kiên nhẫn nhất trong nhà. Có gia đình mời ông hoặc bà cùng đi khám để nghe tận tai.
Bố mẹ nhờ ông bà thế nào cho trôi
Cách nhờ quan trọng không kém nội dung nhờ. Vài bước giúp nhiều gia đình:
- Chọn lúc thoải mái, không phải lúc vừa thấy ông bà làm điều mình không muốn. Nhắc ngay lúc ấy dễ thành trách.
- Mở đầu bằng điều ông bà đang làm tốt: "Cháu thích đi dạo với bà lắm, về nhà cứ chỉ ra cửa.".
- Chỉ nhờ một việc mỗi lần, cụ thể, dễ làm, ví dụ "bà chờ cháu chỉ rồi mới đưa nước".
- Làm mẫu cho ông bà xem một lần, thay vì chỉ nói.
- Sau vài ngày, hỏi ông bà thấy cháu thế nào, và kể lại điều tốt bố mẹ thấy được.
- Cảm ơn. Trông cháu cả ngày là việc nặng, nhất là với người lớn tuổi.
Nếu ông bà đang mệt, ốm, hay căng thẳng vì phải trông cháu quá nhiều, đừng thêm việc. Lúc đó điều cần bàn là chia lại thời gian trông cháu trong nhà, hoặc tìm thêm người hỗ trợ, trước khi nhờ ông bà đổi cách nói.
Khi nào cần đưa cháu đi khám chuyên khoa
Dù trong nhà còn khác ý, nên đưa cháu đi khám nhi khoa phát triển khi thấy:
- Cháu khoảng mười tám tháng chưa nói từ nào có nghĩa, hoặc hai tuổi chưa ghép được hai từ.
- Cháu không quay lại khi ông bà gọi tên, dù nghe được tiếng xe, tiếng chó sủa.
- Cháu không chỉ tay để xin hay để khoe, chỉ kéo tay người lớn đến chỗ đồ vật.
- Cháu ít nhìn mặt người, ít cười đáp lại khi ông bà trêu đùa.
- Cháu mất những từ hoặc kỹ năng đã có.
- Ông bà, người ở với cháu nhiều nhất, thấy cháu "khác" mà không gọi được tên.
Ông bà thường có những quan sát quý mà bố mẹ đi làm cả ngày không thấy. Nếu được, mời ông bà kể trực tiếp với bác sĩ, hoặc ghi lại vài dòng ông bà quan sát để mang theo. Một dấu hiệu đơn lẻ chưa nói lên điều gì, nhưng cả nhà cùng để ý thì sẽ không bỏ lỡ điều cần biết.
Câu hỏi thường gặp
Ở với ông bà nhiều có làm trẻ chậm nói không?
Ở với ông bà không phải nguyên nhân gây chậm nói. Điều ảnh hưởng là lượng trò chuyện mặt đối mặt mỗi ngày, ai trông cháu cũng vậy. Ông bà trò chuyện, hát, dắt cháu đi chơi là môi trường rất tốt. Nếu cháu chậm nói rõ rệt, vẫn nên đưa cháu đi khám.
Ông bà nói giọng quê có làm cháu nói ngọng không?
Giọng vùng miền không phải là nói sai và không gây chậm nói. Cháu sẽ học được nhiều cách nói từ nhiều người. Điều đáng lo hơn là ông bà ngại nói với cháu vì sợ cháu học giọng mình, rồi nói ít đi.
Làm sao để ông bà không bật ti vi khi trông cháu?
Thay vì cấm, chuẩn bị sẵn cho ông bà một giỏ đồ chơi và vài việc cụ thể làm cùng cháu, như nhặt rau, tưới cây, đi dạo. Chấp nhận giảm dần, ví dụ tắt ti vi trong bữa ăn trước. Ông bà được giao vai trò rõ ràng thì dễ hợp tác hơn.
Ông bà không tin cháu cần đi khám thì bố mẹ nên làm gì?
Bố mẹ có quyền quyết định đưa con đi khám, không cần chờ cả nhà đồng ý. Nói với ông bà là đi cho yên tâm, mời ông bà cùng đi nếu được. Sau buổi khám, kể lại lời bác sĩ và nhờ ông bà một việc cụ thể.
Ông bà nên dạy cháu đọc chữ, đếm số để bù lại không?
Với trẻ chậm nói, việc quan trọng hơn là giao tiếp: xin, gọi người, chia sẻ điều mình thấy. Dạy chữ và số sớm không giúp cháu nói. Thời gian ấy dành để trò chuyện, hát, chơi cùng cháu sẽ có ích hơn nhiều.
Ông bà ở xa thì giúp cháu được gì?
Gọi video đều đặn, vào giờ cố định, là cách ông bà ở xa giúp được cháu. Hát bài quen, gọi tên cháu, chờ cháu vẫy tay hay kêu lên. Bố mẹ ngồi cạnh cháu, giúp cháu đáp lại ông bà.