ChuyenBiet.comChuyên Biệt
Tăng động giảm chú ý và khó khăn học tập

Khen và kỷ luật trẻ tăng động: thay quát mắng bằng quy tắc rõ ràng

Cách khen ngay và cụ thể, đặt ba đến năm quy tắc nhà mình, hệ quả nhẹ mà nhất quán, câu nói thay cho quát mắng và việc làm khi con nổi giận với trẻ tăng động.

A Vietnamese father in a plum t-shirt kneels to eye level with his son in an ochre jacket in an apartment hallway, faces softly out of focus, medium side shot

Với trẻ tăng động giảm chú ý, khen ngay và cụ thể mỗi khi con làm đúng, cộng với vài quy tắc rõ ràng có hệ quả nhẹ mà nhất quán, giúp con nhiều hơn hẳn quát mắng hay đòn roi. Con không thiếu lời nhắc; con thường thiếu những lần được biết mình vừa làm đúng.

Một đứa trẻ khó ngồi yên, hay quên, hay chen ngang nghe nhắc nhở nhiều gấp mấy lần bạn bè mỗi ngày. Dần dần, lời nhắc thành tiếng ồn nền, và con tin mình là đứa trẻ "lúc nào cũng sai". Bài này đi qua từng phần: vì sao quát mắng ít tác dụng, cách khen sao cho có ích, đổi câu nói hằng ngày, đặt quy tắc nhà mình, hệ quả nhẹ thay cho hình phạt nặng, việc làm khi con nổi cơn, và lúc cần tìm hỗ trợ chuyên môn.

Vì sao quát mắng ít tác dụng với trẻ tăng động

Quát mắng dừng được hành vi trong vài giây, nên người lớn có cảm giác nó hiệu quả. Nhưng với trẻ tăng động giảm chú ý, cái khó nằm ở khả năng dừng lại trước khi làm, nhớ quy tắc đúng lúc cần. Tiếng quát không làm khả năng đó mạnh lên; nó chỉ làm con sợ trong lúc ấy, rồi lần sau con vẫn quên.

Tệ hơn, với những đứa trẻ bị nhắc nhiều, sự chú ý dưới dạng bị mắng vẫn là sự chú ý. Khi con chỉ được để ý lúc làm sai, con vô tình học được rằng làm sai là cách nhanh nhất để bố mẹ quay sang nhìn mình. Vòng ấy lặp lại mỗi ngày, cả nhà mệt, mà hành vi không bớt.

Đòn roi còn có thêm cái giá khác: con học được rằng người lớn hơn, mạnh hơn thì được đánh khi giận. Với trẻ vốn đã khó kìm cơn bốc đồng, đây là bài học không ai muốn dạy. Chuyển sang cách khác không có nghĩa là dễ dãi; nó có nghĩa là dạy con theo cách con học được.

Khen sao cho có ích

Lời khen là công cụ mạnh nhất, nhưng phải dùng đúng. Với trẻ tăng động giảm chú ý, lời khen cần:

  • Đến ngay: khen trong vòng vài giây sau khi con làm đúng. Khen vào buổi tối cho việc buổi sáng thì con đã quên mất mình làm gì.
  • Cụ thể: "Con chờ mẹ nói hết câu rồi mới hỏi, mẹ thấy rồi đấy" có ích hơn "Con ngoan lắm". Con biết chính xác điều gì nên lặp lại.
  • Nhiều hơn lời nhắc: thử đếm trong một buổi tối, số lần khen và số lần nhắc. Nhiều nhà ngạc nhiên vì lời nhắc gấp mấy lần lời khen. Mục tiêu là đảo ngược tỉ lệ đó.
  • Khen cả nỗ lực, không chỉ kết quả: "Con đã ngồi lại bàn sau giờ nghỉ mà mẹ không phải gọi", dù bài chưa xong.
  • Khen cả việc không xảy ra: "Hôm nay ở siêu thị con đi cạnh bố suốt, không chạy đi đâu cả". Những lúc con giữ được mình thường trôi qua lặng lẽ, vì không có gì phải nhắc.
  • Không kèm chữ "nhưng": "Con dọn bàn rồi, giỏi, nhưng sao không cất bút?" làm lời khen biến mất. Khen trọn câu, phần góp ý để lúc khác.

Có thể dùng thêm một bảng ngôi sao hoặc lọ hạt: mỗi việc làm đúng được một hạt, đủ số hạt thì đổi một điều con thích như đi công viên với bố, được chọn món ăn tối. Phần thưởng nên nhỏ, đến sớm, và không bao giờ bị lấy lại vì một lỗi khác.

Đổi câu nói hằng ngày

Nhiều câu cửa miệng tưởng vô hại lại làm con thấy mình bị gắn nhãn hoặc không biết phải làm gì. Bảng dưới đây gợi ý cách đổi:

Thay vì nóiThử nóiVì sao
"Sao con lúc nào cũng thế?""Con đang chạy trong nhà. Đi chậm thôi con."Gọi tên hành vi, không gọi tên con người
"Đừng có nghịch nữa!""Con để hai tay lên bàn nhé."Nói điều cần làm, không chỉ điều cấm
"Con hư quá, mẹ chán con rồi.""Mẹ đang bực. Mẹ cần một phút rồi mình nói chuyện."Nói cảm xúc của mình, không phán xét con
"Bao nhiêu lần rồi mà còn quên?""Mình xem danh sách xem còn thiếu gì."Chuyển sang công cụ giúp nhớ, bớt trách
"Nhìn em con kìa, ngoan chưa.""Lần trước con ngồi được năm phút, giờ thử sáu phút nhé."So với chính con, không so với anh chị em
"Làm ngay đi, nhanh lên!""Hai phút nữa mình tắt ti vi đi tắm."Báo trước giúp con chuyển việc dễ hơn

Khi nói, đến gần con, chạm nhẹ vai hoặc hạ người xuống ngang tầm mắt, đợi con nhìn mình rồi mới nói. Một câu ngắn nói gần có tác dụng hơn mười câu gọi từ phòng bên.

Đặt ba đến năm quy tắc của nhà mình

Trẻ tăng động giảm chú ý không giữ được hai mươi điều cấm cùng lúc. Vài quy tắc rõ, nói bằng câu khẳng định, dán ở chỗ ai cũng thấy, có ích hơn nhiều. Cách làm:

  1. Chọn những điều quan trọng nhất, thường liên quan tới an toàn và tôn trọng: đi bộ trong nhà, nói nhẹ với nhau, cất đồ sau khi chơi, hỏi trước khi lấy đồ của người khác.
  2. Viết bằng câu nói điều cần làm: "Đi bộ trong nhà" thay cho "Không được chạy".
  3. Ngồi cùng con viết hoặc vẽ ra, để con có phần trong đó. Trẻ thường giữ quy tắc mình góp ý tốt hơn quy tắc bị dán lên.
  4. Cả nhà cùng giữ, kể cả người lớn. Bố quát to thì khó dạy con nói nhẹ.
  5. Nói trước hệ quả của mỗi quy tắc, để khi xảy ra không ai bất ngờ.
  6. Xem lại mỗi tháng: quy tắc nào con đã giữ tốt thì thay bằng điều mới.

Ông bà, người trông trẻ cũng cần biết những quy tắc này. Nếu ở nhà ông bà mọi thứ đều được phép, con sẽ khó giữ quy tắc ở nhà mình. Một buổi ngồi lại nói chuyện với ông bà, nhờ ông bà giữ ít nhất hai điều quan trọng nhất, đã là bước tiến lớn.

Hệ quả nhẹ, đến ngay, lần nào cũng như nhau

Hệ quả không phải là trừng phạt cho đau. Nó là kết quả hợp lý của việc làm, đến nhanh, nhẹ, và giống nhau mỗi lần. Ném đồ chơi thì đồ chơi đó được cất đi đến hết buổi chiều. Chạy trong siêu thị thì phải nắm tay bố đến khi ra quầy. Không cất đồ sau khi chơi thì mai chưa được lấy ra.

Ba điều quan trọng nhất là: nhẹ, để bạn giữ được lần nào cũng làm; ngay, để con nối được hệ quả với việc vừa làm; và nhất quán, để con biết trước chứ không phải đoán theo tâm trạng của người lớn. Một hệ quả nặng mà lúc có lúc không ít tác dụng hơn một hệ quả nhẹ lần nào cũng có.

Khi con quá kích động, một chỗ ngồi yên vài phút có thể giúp con bình tĩnh lại. Chỗ đó không phải để làm con xấu hổ hay sợ, không nhốt con, không bỏ con một mình trong phòng tối. Người lớn có thể ngồi gần: "Mình ngồi đây một chút cho bình tĩnh, rồi nói chuyện." Sau đó nói ngắn gọn điều đã xảy ra và lần sau làm khác thế nào, rồi cho con quay lại sinh hoạt bình thường, không nhắc lại chuyện cũ cả buổi.

Khi con nổi cơn: trước, trong và sau

Những cơn giận dữ dội làm cả nhà kiệt sức. Chia ra ba lúc giúp bạn biết phải làm gì:

  • Trước: để ý dấu hiệu sắp nổi cơn như con đói, buồn ngủ, vừa phải dừng một việc thích, nói nhanh hơn, mặt đỏ. Lúc này đưa con ra khỏi tình huống, cho ăn nhẹ, cho vận động, báo trước việc sắp tới.
  • Trong: giữ an toàn là việc duy nhất. Dẹp đồ dễ vỡ, giữ khoảng cách nếu con đang vung tay, nói rất ít, giọng thấp: "Mẹ ở đây. Khi con sẵn sàng thì mình nói." Không giảng giải, không đe doạ, không mặc cả trong lúc này.
  • Sau: khi con đã bình tĩnh, ôm con nếu con muốn, rồi nói chuyện ngắn: chuyện gì xảy ra, con cảm thấy thế nào, lần sau khi thấy bực con có thể làm gì, như ra góc yên tĩnh, bóp quả bóng mềm, nói "con đang bực".
  • Sửa chữa: nếu con làm hỏng đồ hay làm đau ai, cùng con tìm cách sửa: nhặt đồ, xin lỗi, giúp lau dọn. Đó là bài học có ích hơn hình phạt.

Ghi lại những cơn giận trong vài tuần: giờ nào, trước đó chuyện gì, kéo dài bao lâu. Bạn sẽ thường thấy quy luật, và thông tin này rất có ích nếu cần gặp bác sĩ hay chuyên viên tâm lý.

Khi nào nên tìm hỗ trợ chuyên môn

Bạn nên đưa con đi khám chuyên khoa tâm bệnh nhi, tâm lý nhi, hoặc quay lại gặp bác sĩ đang theo dõi con khi:

  • Cơn giận xảy ra gần như hằng ngày, kéo dài lâu, và ngày càng dữ dội.
  • Con làm đau người khác hoặc tự làm đau mình như đập đầu, cắn tay.
  • Con nói những câu muốn biến mất, muốn chết, hoặc buồn bã, thu mình kéo dài.
  • Con phá hoại đồ đạc, nói dối, lấy đồ của người khác lặp lại nhiều lần dù đã được dạy.
  • Đã kiên trì cách khen và quy tắc vài tháng mà không thay đổi.
  • Cha mẹ thấy mình kiệt sức, hay mất kiểm soát, đã đánh con và sợ sẽ lặp lại.

Điều cuối không phải là lỗi để giấu. Nhiều nơi có các buổi hướng dẫn cha mẹ cách xử lý hành vi khó, và chính việc có người đồng hành giúp cha mẹ giữ bình tĩnh tốt hơn. Tìm giúp đỡ là việc của cha mẹ có trách nhiệm.

Trước buổi gặp, ghi lại ba bốn tình huống khó gần nhất theo đúng trình tự: trước đó chuyện gì, con làm gì, người lớn phản ứng ra sao, mọi chuyện kết thúc thế nào. Người tư vấn cần những chi tiết đó để gợi ý cách làm hợp với nhà bạn, thay vì những lời khuyên chung chung.

Câu hỏi thường gặp

Khen con nhiều quá có làm con ỷ lại không?

Lời khen cụ thể cho việc con thật sự làm được không làm con ỷ lại; nó giúp con biết điều gì nên lặp lại. Khi con đã quen một việc, bạn giảm dần lời khen cho việc đó và chuyển sang khen việc mới đang tập.

Có nên dùng phần thưởng vật chất cho trẻ tăng động không?

Phần thưởng nhỏ, đến sớm và gắn với việc cụ thể thường hiệu quả. Không nhất thiết là đồ vật; thời gian chơi riêng với bố mẹ, được chọn truyện, được làm một việc mình thích đều là phần thưởng tốt.

Con cãi lại khi bị nhắc thì nên xử lý thế nào?

Không đáp lại bằng tranh cãi. Nhắc lại ngắn gọn quy tắc một lần bằng giọng bình thường rồi chờ. Khi cả hai đã bình tĩnh, nói chuyện về cách nói với nhau sao cho tôn trọng.

Ông bà vẫn đánh cháu khi cháu nghịch thì làm sao?

Nói chuyện riêng với ông bà, ghi nhận ông bà thương cháu, rồi giải thích vì sao cách đó làm cháu khó học hơn. Nhờ ông bà giữ một hai quy tắc chung và báo lại cho bố mẹ thay vì tự phạt.

Hệ quả và hình phạt khác nhau thế nào?

Hệ quả liên quan trực tiếp tới việc làm, nhẹ, đến ngay và được báo trước. Hình phạt thường nặng, không liên quan tới việc làm và đến theo cơn giận của người lớn. Hệ quả dạy con điều nên làm lần sau; hình phạt chủ yếu dạy con sợ.

Con nổi cơn giữa nơi đông người thì phải làm gì?

Đưa con tới chỗ vắng hơn nếu được, giữ an toàn và nói rất ít. Đừng để ánh mắt người xung quanh khiến bạn quát to hơn; điều quan trọng lúc đó là giúp con bình tĩnh lại.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138