ChuyenBiet.comChuyên Biệt
Tăng động giảm chú ý và khó khăn học tập

Con hiếu động hay tăng động giảm chú ý: phân biệt ở nhà trước khi đi khám

Hiếu động là tính khí, tăng động giảm chú ý là khó khăn kéo dài ở nhiều nơi. Cách quan sát hai tuần, bảng đối chiếu và lúc nên đưa con đi khám.

A Vietnamese father in a jade shirt watches his young son climb a low playground frame in a sunny neighborhood park, wide shot from behind, warm afternoon light

Hiếu động là tính khí: con nhiều năng lượng nhưng vẫn ngồi được khi việc mình thích, vẫn nghe lời khi được nhắc, và chuyện nghịch không làm hỏng việc học, việc chơi với bạn. Tăng động giảm chú ý là khó khăn kéo dài nhiều tháng, xuất hiện ở cả nhà lẫn trường, và làm con vấp ngã thật sự trong sinh hoạt. Cha mẹ không cần, và không nên, tự kết luận con thuộc bên nào; việc của cha mẹ là quan sát cho đúng để mang tới bác sĩ một bức tranh rõ.

Bài này giúp bạn làm đúng phần việc đó: những điểm nào nhìn được ở nhà, những hiểu lầm làm cha mẹ lo sai chỗ hoặc yên tâm sai chỗ, cách ghi chép trong hai tuần, những nguyên nhân khác dễ bị nhầm, và các dấu hiệu cho thấy đã đến lúc đặt lịch khám chuyên khoa. Không có danh sách nào ở đây dùng để chẩn đoán; một dấu hiệu đơn lẻ chưa nói lên điều gì.

Hiếu động là một nét tính cách, không phải một vấn đề

Nhiều đứa trẻ sinh ra đã nhanh nhẹn: chạy trước khi đi vững, leo trèo mọi thứ, nói liến thoắng, ăn cơm cũng muốn đứng. Ở tuổi mầm non, chuyện này rất phổ biến. Một bé ba tuổi chỉ ngồi được vài phút cho một hoạt động không hấp dẫn là chuyện bình thường của lứa tuổi, chứ chưa phải là chuyện để lo.

Điều phân biệt nằm ở chỗ con có điều khiển được mình khi cần hay không. Bé Bin bốn tuổi chạy khắp nhà cả buổi chiều, nhưng khi bố mở sách tranh về khủng long thì ngồi im mười lăm phút, hỏi han đủ thứ. Đến lớp, cô kể Bin nghịch nhưng vẫn xếp hàng, vẫn chờ tới lượt khi cô nhắc một lần. Bin đang hiếu động, và cái cần là chỗ cho con chạy nhảy, chứ không phải một buổi khám.

Ngược lại, với trẻ tăng động giảm chú ý, sự bồn chồn và lơ đãng không chịu nghe theo hoàn cảnh. Con muốn ngồi yên mà không ngồi được, muốn nhớ lời mẹ mà vẫn quên, biết là sẽ bị nhắc mà vẫn chen ngang. Chính con cũng mệt vì bị nhắc suốt ngày. Đây là điểm cha mẹ nên giữ trong đầu: không phải con không muốn, mà nhiều lúc con chưa làm được.

Bảng đối chiếu những điều cha mẹ nhìn thấy ở nhà

Bảng sau không phải bảng chấm điểm. Nó chỉ giúp bạn biết nên để ý điều gì khi quan sát con. Cột bên phải không có nghĩa là con có vấn đề; nó có nghĩa là điều đó đáng được ghi lại và kể với bác sĩ.

Điều quan sátThường gặp ở trẻ hiếu độngĐáng ghi lại và kể với bác sĩ
Ngồi một chỗNgồi lâu được khi việc mình thích: xếp hình, xem tranh, vẽKhó ngồi yên ngay cả với việc con rất thích, chân tay lúc nào cũng cựa quậy
Nghe lời nhắcNhắc một hai lần là con dừng, dù có làm mặt giậnNhắc nhiều lần con vẫn như không nghe thấy, dù tai nghe bình thường
Làm cho xong một việcBỏ dở việc chán, nhưng làm xong việc mình chọnViệc gì cũng bỏ giữa chừng, đồ chơi bày ra mà chưa chơi trọn món nào
Chờ tới lượtSốt ruột nhưng vẫn chờ được khi có người lớn bên cạnhLiên tục chen ngang, giật đồ, trả lời trước khi người khác hỏi xong
Ở những nơi khác nhauNghịch ở nhà, ngoan hơn ở trường hoặc ngược lạiKhó khăn giống nhau ở nhà, ở lớp, ở nhà ông bà
Ảnh hưởng tới đời sốngBạn bè vẫn rủ chơi, việc học không bị chậm lạiBạn bè tránh, cô giáo báo thường xuyên, con hay bị thương vì vội

Hai dòng cuối là quan trọng nhất. Khó khăn chỉ xuất hiện ở một nơi thường liên quan tới hoàn cảnh nơi đó hơn là tới con. Khó khăn có mặt ở mọi nơi và làm con mất bạn, mất niềm vui đi học thì không nên chờ thêm.

Hiểu lầm hay gặp và điều đúng hơn

"Con xem hoạt hình cả tiếng không chớp mắt, sao gọi là giảm chú ý được." Màn hình thay đổi hình ảnh liên tục, tự kéo sự chú ý của trẻ đi. Trẻ tăng động giảm chú ý vẫn có thể dán mắt vào màn hình hoặc vào trò mình mê. Cái khó của con là giữ chú ý cho những việc ít hấp dẫn mà vẫn phải làm, như nghe cô giảng hay tô một trang tập.

"Con gái thì không bị tăng động." Trẻ gái và cả nhiều trẻ trai có kiểu khó khăn thiên về lơ đãng: ngồi yên, mơ màng, không quậy phá, nên ít ai để ý. Con hay quên, làm bài rất lâu, hay bị bảo là "đầu óc để đâu đâu". Kiểu này dễ bị bỏ sót lâu năm.

"Lớn lên tự hết, để cho con chơi." Có trẻ năng động lúc nhỏ rồi điềm tĩnh dần, đúng như ông bà kể. Nhưng nếu khó khăn đang làm con buồn, mất bạn, bị phạt nhiều, thì chờ đợi không làm những vết đó mờ đi. Đi khám không có nghĩa là gắn nhãn cho con; nó chỉ cho bạn biết nên làm gì tiếp.

"Tại bố mẹ chiều quá, dạy không nghiêm." Cách nuôi dạy ảnh hưởng tới hành vi của mọi đứa trẻ, nhưng tăng động giảm chú ý không do cha mẹ gây ra. Mắng nhiều hơn, phạt nặng hơn thường làm con căng thẳng thêm mà không giúp con ngồi yên được lâu hơn.

"Con thông minh lắm, chắc không phải đâu." Trí thông minh và khả năng giữ chú ý là hai chuyện khác nhau. Một đứa trẻ rất sáng dạ vẫn có thể gặp khó khăn lớn trong việc tổ chức, chờ đợi và làm cho xong.

Quan sát hai tuần: ghi gì và ghi thế nào

Trước buổi khám, hai tuần ghi chép có giá trị hơn nhiều so với một câu "con nghịch lắm bác sĩ ạ". Bạn chỉ cần một cuốn sổ nhỏ hoặc ghi chú trên điện thoại, mỗi tối dành năm phút:

  • Tình huống cụ thể: giờ nào, ở đâu, con đang làm gì, ai ở cạnh. Ví dụ: "Bảy giờ tối, ăn cơm, đứng dậy bốn lần trong hai mươi phút, đổ cốc nước."
  • Điều đi trước: chuyện gì vừa xảy ra ngay trước đó, như vừa tắt ti vi, vừa bị anh trêu, đang đói.
  • Thời gian con giữ được chú ý cho một việc con thích và một việc con không thích, đo bằng đồng hồ chứ không ước.
  • Lời nhận xét của người khác: cô giáo, ông bà, người trông trẻ nói gì, chép lại nguyên văn.
  • Giấc ngủ: giờ ngủ, giờ dậy, có ngáy, có hay thức giấc không.
  • Những lúc con làm tốt: hoạt động nào con ngồi lâu, lúc nào con bình tĩnh. Phần này hay bị quên nhưng bác sĩ rất cần.

Nếu được, quay vài đoạn video ngắn trong bữa ăn hay giờ làm bài, mỗi đoạn một hai phút, không để con biết đang bị quay để con xử sự tự nhiên. Đừng quay lúc con đang bị mắng; đoạn đó vừa không giúp gì cho bác sĩ, vừa không công bằng với con.

Những điều trông giống tăng động nhưng có thể do chuyện khác

Một đứa trẻ bồn chồn, lơ đãng chưa chắc đã có tăng động giảm chú ý. Đây là lý do việc phân biệt phải để bác sĩ làm, và cũng là lý do bác sĩ sẽ hỏi bạn rất nhiều về sinh hoạt của con. Vài điều hay khiến trẻ trông giống như vậy: ngủ không đủ hoặc ngủ không sâu, nhất là trẻ ngáy to, thở miệng khi ngủ; nghe kém một bên tai hoặc nghe kém nhẹ sau nhiều đợt viêm tai; mắt nhìn kém mà chưa ai phát hiện.

Cảm xúc cũng góp phần. Trẻ đang lo lắng vì nhà có em bé, bố mẹ hay to tiếng, vừa chuyển trường hay vừa xa người thân thường bứt rứt, khó tập trung. Trẻ có khó khăn riêng về đọc, về ngôn ngữ cũng hay lơ đãng trong lớp vì không theo kịp lời cô, chứ không hẳn vì không chú ý được.

Thời gian dùng màn hình nhiều, nhất là ngay trước giờ ngủ và trong bữa ăn, làm trẻ khó chuyển sang những việc chậm hơn. Bạn không cần tự loại trừ từng thứ; chỉ cần ghi lại những gì đang diễn ra trong nhà để bác sĩ có đủ thông tin. Có khi một đứa trẻ có cả khó khăn về chú ý lẫn một chuyện khác cùng lúc, và cả hai đều cần được để ý.

Khi nào nên đưa con đi khám chuyên khoa

Bạn nên đặt lịch khám ở chuyên khoa nhi phát triển hoặc tâm bệnh nhi, tâm lý nhi khi thấy một hoặc nhiều điều sau, kéo dài nhiều tháng chứ không phải một vài tuần:

  • Khó khăn về ngồi yên, chờ đợi hay giữ chú ý xuất hiện ở cả nhà lẫn trường, không chỉ một nơi.
  • Cô giáo phản ánh nhiều lần, không phải một lần, và cách nhắc thông thường không thay đổi được gì.
  • Con hay bị thương vì chạy vội, leo trèo không để ý nguy hiểm, lao ra đường.
  • Con bị bạn bè xa lánh, buồn bã, nói những câu như "con hư lắm", "con dốt".
  • Việc học bị chậm lại rõ so với chính con những tháng trước, dù con vẫn cố.
  • Kèm theo chậm nói, ít giao tiếp bằng mắt, mất kỹ năng đã có, hoặc ngủ ngáy to, thở ngắt quãng khi ngủ.

Nếu con có dấu hiệu nghe kém, ngủ ngáy kéo dài, hãy nói ngay với bác sĩ để được kiểm tra thính lực và giấc ngủ. Đi khám sớm không làm hại gì; kết luận "chưa đến mức đáng lo" cũng là một kết quả có ích, vì từ đó bạn biết mình nên làm gì ở nhà.

Nói gì với ông bà, người thân khi chưa có kết luận

Giai đoạn chờ khám thường khó nhất với cha mẹ vì đủ mọi lời góp ý. Bà bảo "bố nó ngày xưa cũng thế", cô dì bảo "đánh cho vài roi là ngồi im". Bạn không cần thuyết phục ai, chỉ cần nói rõ việc nhà mình đang làm.

Một câu mẫu có thể dùng: "Con cũng nghĩ cháu chỉ hiếu động thôi mẹ ạ. Nhưng cô giáo nhắc mấy lần rồi, nên bố mẹ cháu muốn đưa đi khám một lần cho yên tâm. Nếu bác sĩ bảo bình thường thì cả nhà mừng." Câu này đặt chuyện đi khám thành việc cho yên tâm, không phải việc gắn nhãn, nên người lớn tuổi dễ đồng ý hơn.

Cũng nên nhờ ông bà một việc nhỏ trong lúc chờ: quan sát cháu khi ở nhà ông bà, kể lại vài chuyện cụ thể. Người được giao việc thường bớt góp ý chung chung. Và hãy thống nhất trong nhà một điều: không ai dùng những chữ như "hư", "lười", "phá" để nói về con trước mặt con. Đứa trẻ nghe mãi những chữ ấy sẽ tin đó là con người mình.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ mấy tuổi thì mới đánh giá được tăng động giảm chú ý?

Ở tuổi mầm non, hầu hết trẻ đều hiếu động nên việc đánh giá khó hơn và bác sĩ thường thận trọng. Dù vậy, nếu khó khăn đã rõ và gây ảnh hưởng, bạn vẫn nên đưa con đi khám ở bất cứ tuổi nào; bác sĩ sẽ cho biết nên theo dõi tiếp hay làm gì thêm.

Con chỉ nghịch ở trường còn ở nhà thì ngoan có đáng lo không?

Khó khăn chỉ xuất hiện ở một nơi thường liên quan tới hoàn cảnh nơi đó, như lớp quá đông, con chưa quen cô hay có chuyện với bạn. Bạn nên gặp giáo viên để hiểu tình huống cụ thể trước, rồi theo dõi thêm một thời gian.

Có bảng câu hỏi nào để cha mẹ tự kiểm tra ở nhà không?

Có những bảng câu hỏi dành cho cha mẹ và giáo viên, nhưng chúng được thiết kế để bác sĩ hoặc chuyên viên dùng và đọc kết quả. Tự làm ở nhà rồi tự kết luận dễ khiến bạn lo sai hoặc yên tâm sai, nên cứ để bác sĩ đưa bảng cho bạn điền khi cần.

Đưa con đi khám có làm con bị gắn nhãn suốt đời không?

Buổi khám là để hiểu con, không phải để dán nhãn. Kết quả thuộc về gia đình, bạn quyết định chia sẻ với ai. Nhiều gia đình nhờ hiểu đúng khó khăn của con mà bớt quát mắng, con cũng bớt tự ti.

Trong lúc chờ khám, ở nhà nên làm gì cho con?

Giữ giờ ngủ đều, giảm màn hình buổi tối, cho con vận động ngoài trời mỗi ngày và chia việc thành từng bước ngắn. Khen ngay khi con làm được một việc nhỏ, thay vì chỉ lên tiếng khi con làm sai.

Con hay quên, làm bài rất lâu nhưng không quậy phá thì có cần để ý không?

Có. Kiểu khó khăn thiên về lơ đãng thường ít gây phiền cho người khác nên hay bị bỏ qua. Nếu tình trạng kéo dài và làm con mệt mỏi với việc học, bạn nên ghi chép lại và hỏi ý kiến bác sĩ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138