Một trang vở xấu và chậm có thể đến từ ba chỗ khác nhau: bàn tay cầm bút và tạo nét chưa khéo, khó khăn trong việc chuyển âm thành chữ đúng chính tả, hoặc khó sắp xếp ý thành câu. Mỗi chỗ cần một cách giúp riêng, nên việc đầu tiên là tách xem con khó ở đâu, chứ không phải bắt con chép thêm.
Nhiều cha mẹ đáp lại chữ xấu bằng một cách duy nhất: luyện chữ thật nhiều. Với đứa trẻ khó ở bàn tay, cách này làm con đau tay và ghét viết. Với đứa trẻ khó ở chính tả, chép đẹp mấy cũng không sửa được lỗi. Bài này giúp bạn nhận ra từng kiểu, làm những việc đúng ở nhà, trao đổi với giáo viên và biết khi nào cần người chuyên môn.
Ba kiểu khó khăn nằm sau một trang vở
Cùng là "viết xấu, viết chậm", nhưng nhìn kỹ thì khác nhau. Bảng này giúp bạn tách ra khi ngồi xem con viết:
| Kiểu khó | Bạn thấy gì | Thường liên quan tới |
|---|---|---|
| Bàn tay và nét chữ | Cầm bút quá chặt hoặc lỏng, ấn mạnh làm rách giấy, chữ to nhỏ không đều, không bám dòng, kêu mỏi tay sau vài dòng | Sự khéo léo của bàn tay, sức của các cơ nhỏ, tư thế ngồi |
| Chính tả | Chữ viết đủ đẹp nhưng sai nhiều, sai không theo quy luật, cùng một chữ hôm nay viết đúng mai viết sai | Khâu nối âm với chữ, thường đi cùng khó khăn khi đọc |
| Sắp ý thành câu | Kể miệng rất hay, viết ra chỉ được một hai câu cụt, thiếu chữ, đảo thứ tự | Tổ chức suy nghĩ, trí nhớ làm việc, giữ chú ý trong lúc viết |
| Chép bài trên bảng | Chép rất chậm, chép sót dòng, nhìn lên nhìn xuống nhiều lần cho một chữ | Có thể do mắt, do chú ý, hoặc cả hai, cần kiểm tra thị lực |
Một đứa trẻ có thể khó ở nhiều chỗ cùng lúc. Nhưng biết chỗ khó nhất ở đâu giúp bạn không phí sức vào chỗ con đang ổn.
Ngồi xem con viết mười phút: quan sát những gì
Chọn một buổi con không mệt, cho con viết một việc quen thuộc như chép một đoạn ngắn trong sách, rồi viết vài câu kể về con mèo nhà mình. Bạn ngồi bên cạnh, không nhắc, chỉ quan sát và ghi:
- Tư thế: con ngồi thẳng hay gục xuống bàn, chân có chạm sàn không, ghế bàn có vừa tầm không.
- Cách cầm bút: mấy ngón tay giữ bút, ngón tay có trắng bệch vì nắm chặt không, cổ tay có cong gập không.
- Nhịp viết: sau bao lâu con bắt đầu lắc tay, đổi tư thế, kêu mỏi.
- Phần chép: con nhìn bảng hay sách bao nhiêu lần cho một chữ, có sót chữ, sót dòng không.
- Phần tự viết: con kể miệng được bao nhiêu ý, viết ra được bao nhiêu, lỗi chính tả rơi vào kiểu nào.
- Cảm xúc: con bình thường, cáu, hay tìm cách trì hoãn bằng gọt bút, đi uống nước.
Chụp lại trang viết, ghi ngày. Lặp lại sau vài tuần để xem con có tiến lên so với chính con không. Đây là tài liệu tốt nhất để mang tới cô giáo hoặc buổi khám.
Lỗi chính tả do giọng vùng miền không phải là khó khăn học tập
Đây là điều nhiều cha mẹ lo nhầm chỗ. Trẻ lớn lên ở nơi người ta nói không phân biệt "tr" với "ch", "s" với "x", "l" với "n", hay dấu hỏi với dấu ngã sẽ viết sai những cặp đó nhiều hơn, vì tai con không nghe ra khác biệt. Đây là chuyện của giọng nói quanh con, không phải dấu hiệu khó khăn học tập.
Cách giúp con trong trường hợp này là học theo nhóm từ và mẹo nhớ, đọc nhiều để mắt quen mặt chữ, chứ không phải lo lắng hay đi khám. Ví dụ, ôn theo từng cặp từ trong cùng một chủ đề như tên các loại quả, đồ dùng trong bếp, thay vì chép phạt mỗi lỗi mười lần.
Điều đáng để ý là lỗi không theo quy luật nào: con viết sai cả những âm mà giọng địa phương vẫn phân biệt rõ, đảo thứ tự chữ trong một tiếng, bỏ sót vần, cùng một từ trong một trang viết ba kiểu. Kiểu lỗi này, nhất là khi đi kèm việc đọc rất vất vả, là điều nên kể với giáo viên và người đánh giá.
Ở nhà làm gì cho đôi tay và cho việc viết
Bàn tay khéo lên nhờ dùng tay nhiều trong đời sống, không chỉ nhờ cầm bút. Những việc dưới đây làm được hằng ngày, con không thấy đang bị luyện:
- Việc nhà dùng ngón tay: nhặt rau, bóc lạc, vắt khăn, cài cúc áo, kẹp quần áo lên dây phơi.
- Trò chơi: nặn đất, xé dán giấy màu, xâu hạt, xếp hình nhỏ, gắp bi bằng kẹp.
- Viết trên mặt phẳng đứng: vẽ phấn lên tường bảng hoặc giấy dán tường, giúp cổ tay ở đúng tư thế.
- Bàn ghế vừa tầm: chân con đặt phẳng trên sàn hoặc trên một chiếc ghế kê, mặt bàn ngang khoảng giữa bụng và ngực khi ngồi.
- Bút vừa tay: bút có thân to hơn một chút hoặc có đệm cao su ở chỗ cầm thường dễ giữ hơn với trẻ đang mỏi tay.
- Chia bài viết: viết năm dòng, nghỉ, lắc tay, rồi viết tiếp, thay vì một mạch một trang.
- Kể trước, viết sau: với bài tập làm văn, cho con kể miệng, bạn ghi vài từ khoá ra giấy, rồi con viết theo từ khoá đó.
Đừng đặt mục tiêu "chữ đẹp" trước. Mục tiêu đầu là con viết đủ rõ để đọc được mà không đau tay, không khóc. Chữ đẹp có thể đến sau, hoặc không, và cũng không sao.
Lên lớp 2, lớp 3: khi bài viết dài ra
Nhiều trẻ xoay xở được ở lớp 1 vì bài viết còn ngắn, đến lớp 2, lớp 3 mới lộ khó khăn. Bài chính tả dài hơn, cô đọc nhanh hơn, bài tập làm văn đòi một đoạn văn có đầu có cuối. Con bắt đầu về nhà muộn hơn vì phải ở lại chép nốt, hoặc mang vở về với nửa trang bỏ trống.
Đây là lúc nên nhìn lại cả ba kiểu khó trong bảng ở trên, vì mỗi lớp lên, kiểu khó nổi bật có thể đổi. Một đứa trẻ trước đây chỉ khó ở nét chữ, nay lại kẹt ở khâu sắp ý vì bài văn đòi suy nghĩ nhiều bước. Hỏi con cụ thể: "Lúc viết bài văn, con thấy khó nhất là nghĩ ra ý, nhớ chữ viết thế nào, hay là tay mỏi?" Nhiều trẻ trả lời được rất rõ nếu được hỏi đúng.
Với bài văn, một tờ giấy chia ba ô "mở đầu, giữa, kết" mà con điền từ khoá trước khi viết thường giúp nhiều hơn mọi lời giảng. Với chính tả nghe viết, bạn đọc chậm từng cụm ngắn ở nhà, rồi tăng dần tốc độ qua các tuần. Mỗi khi con viết xong một đoạn trọn vẹn, nhớ khen đúng điều con đã làm được.
Những điều có thể đề nghị với giáo viên
Chấm phần nội dung và phần chữ riêng. Khi nhận xét bài tập làm văn, đề nghị cô ghi nhận ý con viết, tách khỏi lời nhắc về nét chữ, để con không thấy cả bài đều bị chê.
Giảm lượng chép, giữ lượng nghĩ. Nếu bài tập yêu cầu chép lại đề, xin cô cho con chỉ chép phần trả lời. Con dồn sức vào việc làm bài thay vì vào việc chép.
Cho thêm thời gian hoặc in sẵn phần cần chép. Với những bài chép dài trên bảng, một tờ giấy in sẵn hoặc thêm vài phút giúp con không bị bỏ lại giữa chừng.
Không phạt chép nhiều lần. Chép phạt mười lần một chữ với đứa trẻ khó ở bàn tay chỉ làm tay đau thêm. Bạn nói với cô: "Cháu đang mỏi tay khi viết nhiều, cô cho cháu sửa lỗi bằng cách đọc và viết lại một lần có được không ạ?"
Báo cho cha mẹ khi thấy con nản. Nhờ cô ghi một dòng vào sổ khi con bỏ bút giữa giờ hoặc khóc vì bài viết, để ở nhà biết mà nói chuyện với con.
Khi nào nên đưa con đi khám
Bạn nên đưa con đi khám chuyên khoa nhi phát triển hoặc phục hồi chức năng nhi khi thấy:
- Con vụng về rõ không chỉ khi viết mà cả trong sinh hoạt: rất khó cài cúc, dùng thìa đũa, buộc dây giày, hay vấp ngã, khó bắt bóng.
- Con kêu đau tay, run tay, hoặc tay rất yếu khi cầm nắm.
- Sau nhiều tháng tập ở nhà và được cô điều chỉnh, việc viết vẫn khó hơn hẳn mọi phần khác của việc học.
- Lỗi chính tả không theo quy luật và đi kèm việc đọc rất vất vả.
- Con khó tập trung, khó ngồi yên, hay quên trong nhiều hoạt động khác, không riêng lúc viết.
- Con nheo mắt, dụi mắt, cúi sát vở khi viết, hoặc chép bảng rất chậm.
Với dấu hiệu về mắt, hãy đi khám mắt trước. Với những khó khăn về bàn tay và vận động, chuyên viên hoạt động trị liệu có thể đánh giá và hướng dẫn bài tập phù hợp. Với lỗi chính tả kèm đọc khó, người đánh giá khó khăn học tập sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn. Hãy mang theo những trang viết bạn đã chụp lại theo thời gian.
Những điều không cần làm
Không cần đổi tay cầm bút. Trẻ thuận tay trái viết bằng tay trái là bình thường; ép đổi tay dễ làm việc viết khó thêm và làm con căng thẳng. Chỉ cần đặt vở hơi nghiêng theo hướng phù hợp và cho con ngồi bên trái bạn cùng bàn để không vướng khuỷu tay.
Không cần cho con đi lớp luyện chữ đẹp ngay khi con đang khó ở bàn tay. Lớp luyện chữ thường giả định đôi tay đã sẵn sàng; với đứa trẻ chưa sẵn, đó là thêm một giờ mỏi tay mỗi tuần. Hãy cho đôi tay khéo lên qua việc nhà và trò chơi trước.
Không cần so vở của con với vở của bạn cùng lớp hay của anh chị ngày trước. Đặt vở tháng này cạnh vở tháng trước của chính con, chỉ cho con thấy chỗ đã khá lên: "Con xem, tháng trước chữ "g" còn chạy ra khỏi dòng, giờ nằm gọn rồi." Đó là thứ động viên con cầm bút tiếp vào hôm sau.
Câu hỏi thường gặp
Con viết chữ xấu có phải là dấu hiệu khó khăn học tập không?
Chữ xấu đơn thuần thì rất phổ biến và thường không đáng lo. Nó chỉ đáng để ý khi kèm theo đau mỏi tay, viết rất chậm, lỗi chính tả không theo quy luật, hoặc vụng về trong nhiều hoạt động khác.
Trẻ mấy tuổi thì nên cầm bút đúng cách?
Mỗi trẻ một nhịp, nhiều trẻ đến đầu tiểu học vẫn đang hoàn thiện cách cầm bút. Bạn nên hướng dẫn nhẹ nhàng và cho con chơi nhiều trò dùng ngón tay, thay vì sửa liên tục mỗi lần con cầm bút.
Có nên cho con viết bằng bút chì hay bút mực?
Bạn nên làm theo yêu cầu của lớp, nhưng với trẻ đang mỏi tay, bút chì mềm hoặc bút có đệm cầm thường dễ hơn. Nếu cần đổi, hãy trao đổi với cô trước để cô hiểu lý do.
Có nên cho trẻ khó viết dùng máy tính để làm bài không?
Ở tuổi tiểu học, trẻ vẫn cần luyện viết tay. Với trẻ lớn hơn có khó khăn kéo dài, gõ phím có thể là cách hỗ trợ, nhưng nên quyết định cùng giáo viên và người đánh giá.
Con viết sai dấu hỏi dấu ngã rất nhiều thì làm sao?
Nếu giọng nói quanh con không phân biệt hai dấu này, đó thường là chuyện thói quen nghe, nên học theo nhóm từ và đọc nhiều. Nếu sai cả những thứ khác không theo quy luật, nên trao đổi với giáo viên.
Kèm con viết bài mỗi tối bao lâu là vừa?
Ở đầu tiểu học, mười lăm đến hai mươi phút viết có nghỉ giữa chừng thường là đủ. Dài hơn mà con đã mỏi thì phần viết sau thường xấu hơn và con nản hơn.