Với phần lớn trẻ nhỏ dưới sáu tuổi có biểu hiện chậm nói, ít giao tiếp hay hiếu động khác thường, cửa đầu tiên nên là khám nhi phát triển (có nơi gọi là tâm lý, phát triển hoặc tâm bệnh nhi), đi kèm đo thính lực ở tai mũi họng. Phục hồi chức năng là nơi lập kế hoạch tập luyện sau khi đã có đánh giá; thần kinh nhi chỉ cần khi có co giật, mất kỹ năng đột ngột hoặc bác sĩ chỉ định.
Nhiều cha mẹ mất cả tháng vì đi vòng: khám nhi tổng quát, được bảo "con còn nhỏ, chờ thêm", sang tai mũi họng, rồi mới tới đúng nơi. Bài này giúp bạn biết mỗi chuyên khoa xem gì, nên đi theo thứ tự nào, và nói gì ở quầy đăng ký để được xếp vào đúng phòng ngay lần đầu.
Mỗi chuyên khoa xem điều gì ở con
Tên khoa mỗi nơi đặt một kiểu, nhưng nội dung công việc khá giống nhau. Bảng dưới mô tả loại việc, không gắn với cơ sở nào.
| Chuyên khoa | Họ xem gì | Nên đến khi |
|---|---|---|
| Nhi phát triển, tâm bệnh nhi, tâm lý nhi | Giao tiếp, ngôn ngữ, chơi, hành vi, chú ý; làm bảng sàng lọc và đánh giá phát triển; đưa ra kết luận và hướng can thiệp | Con chậm nói, ít đáp khi gọi, chơi lặp lại, khó ngồi yên, mất kỹ năng đã có |
| Tai mũi họng, thính học | Đo thính lực, soi tai, kiểm tra dịch tai giữa | Mọi trẻ chậm nói hoặc ít đáp tên, nên làm sớm, kể cả khi ở nhà thấy con nghe được |
| Phục hồi chức năng nhi | Vận động thô và tinh, lập kế hoạch tập vận động, ngôn ngữ, hoạt động trị liệu | Con chậm đi, vụng về, cầm nắm khó, hoặc đã có kết luận và cần nơi tập |
| Thần kinh nhi | Co giật, điện não khi có chỉ định, bệnh lý thần kinh đi kèm | Con có cơn co giật, ngất, mất kỹ năng nhanh trong vài tuần, hoặc bác sĩ gửi sang |
| Nhi tổng quát | Sức khoẻ chung, tăng trưởng, dinh dưỡng, giấc ngủ | Khám định kỳ; là nơi bác sĩ có thể giới thiệu sang khoa phát triển |
Điểm cần nhớ: không chuyên khoa nào thay được chuyên khoa nào. Khoa phát triển không đo thính lực thay tai mũi họng, và phục hồi chức năng thường không đưa ra kết luận phát triển nếu chưa có đánh giá. Đi đúng thứ tự giúp bạn đỡ phải làm lại.
Thứ tự đi khám hợp lý cho lần đầu
Với trẻ chưa từng được đánh giá, thứ tự dưới đây giúp tránh khám trùng và tránh chờ đợi vô ích.
- Ghi lại điều bạn lo trong một trang. Con bao nhiêu tháng, dấu hiệu gì, thấy từ khi nào, có mất kỹ năng nào không. Trang này dùng cho mọi chuyên khoa phía sau.
- Đặt lịch khám nhi phát triển. Nơi này thường có danh sách chờ, nên đặt sớm nhất có thể, rồi làm các việc khác trong lúc chờ.
- Đo thính lực trong thời gian chờ. Tai mũi họng thường xếp lịch nhanh hơn. Có kết quả thính lực trong tay khi vào khám phát triển sẽ giúp bác sĩ loại trừ một nguyên nhân quan trọng.
- Vào buổi đánh giá phát triển. Mang theo kết quả thính lực, sổ khám, video ở nhà và trang ghi chép.
- Sau khi có kết luận, mới tìm nơi tập. Phục hồi chức năng hoặc trung tâm can thiệp dựa vào kết luận để lập kế hoạch, nên đi sau.
Nếu con có co giật, mất kỹ năng nhanh, hoặc bạn thấy con yếu một bên người, đừng chờ theo thứ tự trên: đưa con đi khám nhi hoặc thần kinh nhi ngay.
Câu nên nói ở quầy đăng ký và với bác sĩ đầu tiên
Ở quầy đăng ký, nhân viên thường hỏi rất nhanh "bé khám gì". Nếu bạn trả lời "khám tổng quát" hoặc "bé biếng ăn", con sẽ được xếp vào phòng nhi chung. Hãy nói thẳng mục đích, ngắn và rõ: "Bé hai tuổi chưa nói được từ nào, ít quay lại khi gọi tên, nhà muốn khám phát triển và đánh giá ngôn ngữ ạ." Một câu có tuổi, có dấu hiệu và có tên loại khám giúp người đăng ký chọn đúng phòng.
Nếu nơi đó không có khoa phát triển riêng, hỏi tiếp: "Bệnh viện mình có phòng khám tâm lý hay phát triển cho trẻ không, hay nhà nên đi nơi khác?" Nhân viên đăng ký thường biết rõ chuyện này hơn bạn nghĩ, và một câu hỏi thẳng có thể đỡ cho bạn cả buổi sáng.
Khi gặp bác sĩ nhi tổng quát mà được trả lời "con trai nói muộn, chờ thêm", bạn vẫn có quyền xin giới thiệu: "Nhà hiểu là có thể con chỉ chậm, nhưng nhà muốn được đánh giá để yên tâm. Bác sĩ có thể giới thiệu con sang khám phát triển được không ạ?" Câu này không cãi bác sĩ, chỉ nói rõ mong muốn của gia đình. Chờ đợi không làm mất gì nếu con ổn; nhưng nếu con cần hỗ trợ, đánh giá sớm giúp cả nhà bắt đầu sớm.
Vì sao đo thính lực phải đi trước hoặc song song
Nghe kém có thể trông giống chậm nói hay ít giao tiếp. Trẻ không nghe rõ sẽ ít đáp khi gọi, nói ít và có vẻ không để ý người khác. Nếu không đo thính lực, bác sĩ phát triển khó tách được hai khả năng này.
Ở nhà thấy con nghe được chưa đủ. Con quay lại khi nghe tiếng mở tủ lạnh hay tiếng nhạc quảng cáo không có nghĩa là con nghe rõ lời nói ở mọi tần số. Chỉ máy đo mới trả lời được.
Dịch tai giữa hay gặp ở trẻ nhỏ. Sau những đợt viêm mũi họng, tai giữa có thể đọng dịch làm con nghe kém tạm thời. Đây là chuyện tai mũi họng xử lý được, và nên biết sớm.
Kết quả bình thường cũng có giá trị. Nếu thính lực bình thường, bạn mang kết quả đó đến buổi đánh giá phát triển; bác sĩ sẽ không phải chỉ định đo lại và có thể tập trung vào những phần khác.
Những lỗi hay gặp khiến cha mẹ đi vòng
Đây là những chỗ mất thời gian nhiều nhất mà các gia đình hay kể lại.
- Đi thẳng tới trung tâm can thiệp mà chưa khám. Trung tâm có thể làm bảng sàng lọc, nhưng kết luận phát triển và loại trừ nguyên nhân y khoa là việc của bác sĩ. Không có buổi khám, bạn thiếu nền để biết con cần gì.
- Khám nhiều nơi trong một tuần. Mỗi nơi làm lại từ đầu, con mệt, kết quả khó so. Chọn một nơi đánh giá đầy đủ trước, nơi thứ hai để dành cho ý kiến thứ hai nếu cần.
- Chọn nơi theo lời quen biết mà không hỏi nơi đó có khám phát triển không. Một bác sĩ giỏi ở chuyên khoa khác chưa chắc làm đánh giá phát triển.
- Quên mang con trong trạng thái tốt nhất. Đặt lịch vào giờ con ngủ trưa là con cáu cả buổi, và bác sĩ thấy một bức tranh không đúng.
- Chờ đủ ba tuổi mới đi. Không có lý do gì để chờ một mốc tuổi nếu bạn đã lo. Khám sớm không có hại.
Không cần làm mọi xét nghiệm có thể làm. Xét nghiệm máu, chụp chiếu hay điện não chỉ làm khi bác sĩ thấy có lý do; tự đi làm trước không giúp kết luận nhanh hơn.
Nhà ở xa nơi có khoa phát triển: sắp xếp một chuyến đi
Không phải tỉnh nào cũng có khoa nhi phát triển, và nhiều gia đình phải đi vài trăm cây số cho một buổi khám. Khi đó, mỗi chuyến đi cần được tính để làm được nhiều việc nhất. Trước khi đi, gọi điện hỏi kỹ: buổi đánh giá có làm trong một ngày không, có cần quay lại nhận kết quả không, đo thính lực có làm tại chỗ được không. Nếu đo thính lực ở quê được thì làm trước, mang kết quả theo, đỡ một lượt xếp hàng.
Nên đến từ chiều hôm trước, nghỉ một đêm gần nơi khám, để sáng hôm sau con không phải ngồi xe từ bốn giờ sáng rồi vào phòng khám trong trạng thái mệt và cáu. Một đứa trẻ thiếu ngủ sau chặng xe dài sẽ khó cho bác sĩ thấy con thật sự ra sao. Mang theo đồ quen của con khi ngủ ở chỗ lạ, như chiếc gối nhỏ hay con thú bông.
Trước khi ra về, hỏi rõ những gì có thể làm ở gần nhà: "Nhà ở xa, sau buổi này có những việc gì nhà làm được ở tỉnh, việc gì bắt buộc phải lên đây ạ?" Nhiều bác sĩ sẽ hướng dẫn gia đình tập ở nhà, tìm nơi phục hồi chức năng gần hơn, và hẹn tái khám thưa hơn. Xin luôn cách liên hệ với khoa nếu có câu hỏi sau khi về, và giữ toàn bộ giấy tờ trong một bìa để mang theo ở lần sau.
Khi nào cần đi khám ngay, không chờ lịch thường
Phần lớn các lo lắng về phát triển có thể đặt lịch thường và chờ vài tuần. Nhưng có một số dấu hiệu cần đưa trẻ đi khám sớm hơn, nếu cần thì đi cấp cứu nhi hoặc khám nhi trong ngày: con mất các kỹ năng đã có trong thời gian ngắn, ví dụ đang nói được vài từ thì im hẳn, đang đi vững thì loạng choạng; con có cơn co giật, cơn nhìn trân trân kèm giật mình hoặc mất ý thức; con yếu một bên tay chân, méo miệng; con ngủ li bì bất thường hoặc nôn nhiều kèm đau đầu.
Với những dấu hiệu này, đừng ngồi chờ lịch khám phát triển. Khi đến nơi, kể rõ với bác sĩ thời điểm bắt đầu, diễn biến từng ngày và có video nếu quay được. Sau khi đã xử lý phần cấp, việc đánh giá phát triển sẽ được sắp xếp lại.
Ngoài ra, nếu đến khoảng mười hai tháng con chưa bập bẹ, chưa chỉ tay, hay đến mười sáu đến mười tám tháng chưa nói từ đơn nào, đó là lúc nên đặt lịch khám phát triển ngay, không chờ thêm. Một dấu hiệu riêng lẻ chưa nói lên điều gì, nhưng là lý do đủ để đi khám.
Câu hỏi thường gặp
Bệnh viện gần nhà không có khoa nhi phát triển thì làm sao?
Bạn có thể khám nhi tổng quát và xin bác sĩ giới thiệu nơi có đánh giá phát triển. Trong lúc chờ, vẫn nên đo thính lực ở tai mũi họng gần nhà để mang kết quả theo.
Có nên đi thẳng khám phục hồi chức năng không?
Nếu con chủ yếu chậm vận động như chậm ngồi, chậm đi thì phục hồi chức năng là nơi hợp lý. Nếu lo về giao tiếp và ngôn ngữ, nên có đánh giá phát triển trước để kế hoạch tập luyện có nền.
Con hai tuổi đã đi khám nhi và được bảo chờ, giờ có nên khám lại không?
Nếu sau vài tháng bạn vẫn lo, hoặc con chưa có thêm từ mới, cứ đặt lịch khám phát triển. Bạn không cần đợi đến khi bác sĩ nhi tổng quát đổi ý mới được đi đánh giá.
Có cần làm điện não hay chụp não trước khi khám phát triển không?
Không cần tự đi làm. Những xét nghiệm này chỉ làm khi bác sĩ thấy có lý do như co giật hay mất kỹ năng. Làm thừa không giúp kết luận nhanh hơn mà con lại mệt.
Khám phát triển có được bảo hiểm y tế chi trả không?
Tuỳ cơ sở, tuỳ loại dịch vụ và tuyến khám. Hỏi quầy đăng ký trước phần nào được bảo hiểm, phần nào là dịch vụ theo yêu cầu, và mang thẻ bảo hiểm cùng giấy chuyển tuyến nếu có.
Tâm bệnh nhi có phải là nơi khám cho trẻ có vấn đề tâm thần không?
Tên khoa nghe nặng nề nhưng công việc chủ yếu là đánh giá phát triển, giao tiếp, cảm xúc và hành vi ở trẻ. Đưa con đến đây không có nghĩa là con được dán nhãn gì.