ChuyenBiet.comChuyên Biệt
Đi khám và đánh giá phát triển

Bảng sàng lọc tự kỷ cho trẻ: hiểu đúng kết quả và việc làm tiếp theo

Sàng lọc khác đánh giá thế nào, ai được làm, kết quả nguy cơ cao hay thấp nghĩa là gì, và vì sao điểm tự làm trên mạng không nên là căn cứ để kết luận về con.

A Vietnamese grandmother in a dusty rose blouse and a toddler in a sand beige shirt stack wooden blocks on a low table in a sunny clinic waiting area, over-the-shoulder view

Bảng sàng lọc tự kỷ chỉ trả lời một câu hỏi: con có nên được đánh giá kỹ hơn hay không. Nó không phải là chẩn đoán, và kết quả "nguy cơ cao" không có nghĩa là con là trẻ tự kỷ; kết quả "nguy cơ thấp" cũng không có nghĩa là bỏ qua mọi lo lắng.

Nhiều gia đình nhận một tờ giấy ghi điểm sàng lọc rồi hoảng loạn, hoặc tự làm bảng hỏi trên mạng lúc nửa đêm rồi mất ngủ cả tuần. Hiểu đúng sàng lọc là gì, ai nên làm và làm xong thì đi bước nào sẽ giúp bạn dùng nó như một ngọn đèn báo, không phải một bản án.

Hiểu lầm và sự thật về sàng lọc

Hiểu lầm: sàng lọc dương tính là con đã bị kết luận tự kỷ. Sự thật: sàng lọc được làm để không bỏ sót trẻ cần đánh giá, nên chấp nhận "bắt nhầm" một số trẻ. Nhiều trẻ có kết quả nguy cơ cao, sau đánh giá đầy đủ lại có kết luận khác, chẳng hạn chậm ngôn ngữ hay nghe kém.

Hiểu lầm: sàng lọc âm tính là yên tâm hoàn toàn. Sự thật: không công cụ nào bắt được mọi trường hợp. Nếu kết quả bình thường mà bạn vẫn thấy con có điều bất thường kéo dài, vẫn nên xin đánh giá.

Hiểu lầm: điểm càng cao thì con càng nặng. Sự thật: điểm sàng lọc không dùng để đo mức độ. Mức độ hỗ trợ con cần chỉ được xác định sau đánh giá đầy đủ, và còn thay đổi theo thời gian.

Hiểu lầm: bảng hỏi trên mạng giống bảng ở bệnh viện. Sự thật: có những bảng trên mạng được dịch không chuẩn, bỏ bớt câu, hoặc cách tính điểm sai. Kể cả bảng đúng, nó vẫn chỉ là sàng lọc.

Hiểu lầm: sàng lọc một lần là xong. Sự thật: nhiều kỹ năng chỉ lộ rõ khi trẻ lớn hơn. Sàng lọc lặp lại ở các mốc tuổi khác nhau là bình thường.

Sàng lọc khác đánh giá chẩn đoán ở đâu

Hai việc này hay bị gọi lẫn với nhau. Bảng dưới giúp bạn biết mình đang ở bước nào.

Sàng lọcĐánh giá chẩn đoán
Mục đíchTìm trẻ cần được xem kỹ hơnXác định con gặp khó khăn gì, mức độ hỗ trợ cần thiết
Thời gianVài phút đến nửa tiếngMột đến vài buổi, mỗi buổi một đến ba tiếng
Ai làmBác sĩ nhi, nhân viên y tế được tập huấn, đôi khi cha mẹ tự điền dưới hướng dẫnBác sĩ chuyên khoa, nhà tâm lý lâm sàng, nhóm chuyên môn
Cách làmBảng hỏi ngắn, vài câu quan sátHỏi bệnh sử, quan sát có cấu trúc, công cụ chuẩn, loại trừ nguyên nhân khác
Kết quảNguy cơ thấp, trung bình hay caoKết luận, nhận định điểm mạnh và khó khăn, khuyến nghị

Nếu tờ giấy bạn cầm chỉ có một con số và chữ "nguy cơ", đó là sàng lọc. Bước tiếp theo là đánh giá, không phải đi tìm trung tâm ngay hôm sau.

Ai nên làm sàng lọc cho con và làm ở đâu

Sàng lọc phát triển có thể làm trong buổi khám nhi định kỳ, ở khoa nhi phát triển, hoặc ở một số trung tâm can thiệp. Người làm nên là người đã được tập huấn dùng công cụ đó: biết hỏi đúng câu, biết giải thích câu hỏi khi cha mẹ không hiểu, và biết đọc kết quả trong bối cảnh tuổi của con, có sinh non hay không, nhà nói mấy thứ tiếng.

Một số bảng hỏi được thiết kế để cha mẹ tự điền. Điều này không có nghĩa cha mẹ tự đọc kết quả là đủ. Cách tốt nhất là điền rồi mang đến cho bác sĩ, để bác sĩ hỏi lại những câu bạn phân vân, chẳng hạn "con có chỉ tay để khoe" hay "con có nhìn theo khi mẹ chỉ". Cùng một câu, mỗi cha mẹ hiểu một kiểu, và hiểu khác là điểm khác.

Cẩn thận với những nơi làm sàng lọc miễn phí rồi ngay lập tức đề nghị đăng ký một gói can thiệp dài ngày. Sàng lọc là để biết có nên đi đánh giá hay không. Một nơi làm đúng sẽ nói với bạn: "Kết quả cho thấy bé nên được bác sĩ đánh giá đầy đủ." Còn nơi nói ngay "Bé bị rồi, phải học ngay gói sáu tháng" chỉ từ một bảng hỏi ngắn là dấu hiệu cần dừng lại hỏi ý kiến bác sĩ trước.

Nếu con đang đi nhà trẻ, có khi chính nhà trường mời làm sàng lọc cho cả lớp. Đó là việc tốt, miễn là kết quả được trao cho cha mẹ một cách riêng tư, kèm lời giải thích, chứ không đọc to trước các phụ huynh khác hay ghi lên bảng tin của lớp. Nếu nhận kết quả theo cách khiến bạn khó chịu, cứ nói với cô giáo hoặc ban giám hiệu một cách bình tĩnh: "Nhà cảm ơn trường đã quan tâm. Nhà mong lần sau kết quả của các con được báo riêng cho từng gia đình." Còn với chính kết quả, xử lý như mọi tờ sàng lọc khác: mang đến bác sĩ để biết có cần đánh giá hay không.

Đọc tờ kết quả sàng lọc: trên đó có gì

Một tờ kết quả sàng lọc thường có tên công cụ, ngày làm, tuổi của con lúc làm (và tuổi hiệu chỉnh nếu sinh non), tổng điểm, và một dòng xếp vào nhóm nguy cơ thấp, trung bình hoặc cao. Có tờ ghi thêm những câu con "chưa đạt", ví dụ chưa chỉ tay để khoe, chưa đáp khi gọi tên. Những dòng này hữu ích hơn tổng điểm, vì chúng cho thấy điều cụ thể nên để ý.

Hãy kiểm tra ba chi tiết. Một, tuổi ghi trên tờ có đúng không, đặc biệt với trẻ sinh non. Hai, ai là người điền: bạn tự điền, hay nhân viên hỏi rồi điền. Ba, có lời khuyên bước tiếp theo không. Nếu tờ giấy chỉ có điểm mà không có lời khuyên, hỏi ngay tại chỗ: "Với kết quả này, bước tiếp theo nhà nên làm là gì, ở đâu, trong bao lâu ạ?"

Giữ tờ này trong bìa hồ sơ của con. Khi đi đánh giá đầy đủ, bác sĩ thường muốn xem nó để biết những câu nào đã gợi lo lắng. Khi sàng lọc lại vài tháng sau, hai tờ đặt cạnh nhau cho thấy con thay đổi ra sao so với chính con trước đó, điều quan trọng hơn mọi phép so sánh với trẻ khác.

Khi kết quả là nguy cơ cao: ba việc trong hai tuần

Việc thứ nhất là đặt lịch đánh giá đầy đủ ở nơi có khoa nhi phát triển hoặc tâm bệnh nhi, càng sớm càng tốt. Hỏi người làm sàng lọc xem họ có thể giới thiệu nơi nào, và xin bản kết quả sàng lọc để mang theo. Danh sách chờ có thể dài vài tuần, nên đặt ngay trong ngày.

Việc thứ hai là đo thính lực nếu con chưa được đo. Đây là bước rẻ, nhanh và loại trừ được một nguyên nhân quan trọng. Kết quả thính lực sẽ được bác sĩ đánh giá dùng ngay.

Việc thứ ba là bắt đầu những điều tốt cho mọi trẻ, không cần chờ kết luận: giảm thời gian màn hình, dành mỗi ngày vài khoảng mười lăm phút chơi cùng con theo thứ con thích, nói chuyện với con bằng câu ngắn về những gì con đang nhìn, đang làm. Những việc này không thay được đánh giá hay can thiệp, nhưng không có hại và giúp bạn quan sát con kỹ hơn.

Điều không nên làm trong hai tuần đó: đổi hết nếp sinh hoạt của con, đăng ký liền một khoá học đắt tiền, hay kể với cả họ hàng rằng con "bị tự kỷ". Con chưa có kết luận nào, và một tờ sàng lọc không đủ để nói như vậy.

Khi kết quả là nguy cơ thấp mà bạn vẫn lo

Đây là tình huống khó chịu: bảng nói con ổn, người xung quanh bảo bạn lo xa, nhưng mỗi ngày bạn vẫn thấy con không quay lại khi gọi, hoặc chỉ nói vài từ khi các bạn cùng tuổi đã nói câu. Cảm giác của cha mẹ, người ở với con nhiều nhất, là thông tin có giá trị và không nên gạt đi chỉ vì một con số.

Hãy hỏi lại người làm sàng lọc: "Kết quả là nguy cơ thấp, nhưng nhà vẫn thấy bé ít đáp khi gọi tên và chưa nói từ nào. Nhà có nên đưa bé đi đánh giá phát triển không, hay theo dõi thêm bao lâu?" Câu hỏi này đặt rõ điều bạn thấy, và xin một mốc cụ thể thay vì câu "cứ chờ thêm".

Nếu được khuyên theo dõi, xin một ngày hẹn sàng lọc lại, thường là sau vài tháng, và tiếp tục ghi nhật ký trong thời gian đó. Nếu trong lúc theo dõi con mất kỹ năng đã có, chưa có thêm từ mới nào sau vài tháng, hay xuất hiện thêm điều bạn lo, đừng chờ hết hạn: đặt lịch đánh giá ngay.

Khi nào bỏ qua sàng lọc, đi thẳng đến khám chuyên khoa

Sàng lọc phù hợp khi chưa rõ có cần lo hay không. Có những tình huống không cần qua bước này:

  • Con mất các kỹ năng đã có, như mất từ đã nói, không còn chơi trò từng chơi, không còn nhìn mắt như trước.
  • Khoảng mười hai tháng con chưa bập bẹ, chưa chỉ tay, chưa vẫy tay; khoảng mười sáu đến mười tám tháng chưa nói từ đơn nào; khoảng hai tuổi chưa nói được cụm hai từ có nghĩa.
  • Con gần như không đáp khi được gọi tên dù thính lực đã được đo bình thường.
  • Cô giáo, bác sĩ nhi hoặc người thân nhiều lần cùng nói lên một lo lắng giống nhau.
  • Con có cơn co giật, hành vi tự làm đau mình kéo dài, hoặc thay đổi đột ngột về ăn, ngủ, tính khí.

Trong những trường hợp này, nói thẳng khi đặt lịch: "Bé có dấu hiệu mất kỹ năng, nhà muốn được khám phát triển sớm." Một dấu hiệu đơn lẻ chưa nói lên con có khó khăn gì, nhưng nó là lý do đủ để gặp bác sĩ chuyên khoa thay vì chờ thêm.

Câu hỏi thường gặp

Bảng sàng lọc làm ở tuổi nào là phù hợp?

Nhiều công cụ được thiết kế cho trẻ khoảng mười sáu đến ba mươi tháng, một số dùng cho tuổi lớn hơn. Người làm sàng lọc sẽ chọn công cụ hợp tuổi con; bạn không cần tự chọn.

Tự làm bảng hỏi trên mạng thì có nên tin không?

Chỉ nên dùng như một lời nhắc rằng có thể cần đi khám. Dù kết quả thế nào, nếu bạn đang lo, hãy mang điều mình thấy đến bác sĩ thay vì dựa vào điểm số tự tính.

Kết quả sàng lọc có ghi vào hồ sơ đi học của con không?

Sàng lọc là thông tin y tế của gia đình. Bạn quyết định chia sẻ với ai. Khi con đi học, thường chỉ cần đưa những thông tin giúp giáo viên hỗ trợ con, không cần nộp tờ sàng lọc.

Sàng lọc có mất phí không?

Có nơi làm miễn phí trong khám định kỳ, có nơi thu phí như một dịch vụ. Mức phí khác theo nơi và vùng, nên hỏi trước. Phí sàng lọc thường thấp hơn nhiều so với đánh giá đầy đủ.

Trẻ sinh non làm sàng lọc thì tính tuổi thế nào?

Với trẻ sinh non, người làm sàng lọc thường dùng tuổi hiệu chỉnh, tức là trừ đi số tuần sinh sớm, ở những năm đầu. Nhớ báo rõ con sinh lúc bao nhiêu tuần.

Kết quả sàng lọc nguy cơ trung bình thì nên làm gì?

Hỏi người làm sàng lọc xem nên đánh giá ngay hay sàng lọc lại sau một thời gian ngắn. Trong lúc đó vẫn đo thính lực, ghi nhật ký và chơi cùng con mỗi ngày.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138