Mọi trẻ chậm nói hoặc ít đáp khi được gọi tên nên được đo thính lực bằng máy ở chuyên khoa tai mũi họng hoặc thính học, càng sớm càng tốt, kể cả khi ở nhà thấy con nghe được. Nghe kém, dù nhẹ hay chỉ tạm thời do dịch tai giữa, có thể làm trẻ nói chậm và ít tương tác, trông rất giống những khó khăn phát triển khác.
Đo thính lực ở trẻ nhỏ không đau, không cần tiêm. Cách đo tuỳ tuổi và mức hợp tác của con. Bài này giải thích vì sao bước này hay bị bỏ qua, các cách đo thường gặp, chuẩn bị gì để con hợp tác, và đọc kết quả thế nào cho đủ hiểu khi trao đổi với bác sĩ.
Vì sao cha mẹ hay bỏ qua bước đo thính lực
"Con nghe được tiếng quảng cáo mà." Trẻ có thể nghe rõ một số âm thanh to, quen, hấp dẫn, nhưng nghe không rõ lời nói thường ngày hay một vài dải tần số. Phản ứng với tiếng ti vi chưa nói lên con nghe lời nói tốt.
"Lúc sinh con đã sàng lọc thính lực rồi." Sàng lọc sơ sinh rất có ích, nhưng thính lực có thể thay đổi sau đó: viêm tai, dịch tai giữa, hoặc nghe kém xuất hiện muộn. Kết quả lúc sinh không thay cho một lần đo khi con đang chậm nói.
"Con gọi không quay lại là do mải chơi." Có thể đúng, có thể không. Chỉ khi đã đo thính lực bình thường, việc ít đáp khi gọi mới được bác sĩ xem xét như một dấu hiệu về chú ý hay giao tiếp.
"Đo thính lực chỉ dành cho trẻ có vẻ điếc." Nghe kém nhẹ hoặc một bên tai khó phát hiện bằng mắt thường. Trẻ vẫn bập bẹ, vẫn quay đầu khi tiếng to, nên cả nhà không nghi ngờ.
"Đợi đi khám phát triển rồi tính." Nhiều nơi khám phát triển sẽ chỉ định đo thính lực trước khi kết luận. Đo sớm giúp bạn mang sẵn kết quả, không phải chờ thêm một vòng.
Các cách đo thính lực thường gặp ở trẻ nhỏ
Tên gọi có thể khác nhau giữa các nơi. Bảng mô tả nguyên lý để bạn hiểu bác sĩ đang làm gì; chọn cách nào là việc của bác sĩ.
| Cách đo | Đo điều gì | Con cần làm gì |
|---|---|---|
| Đo nhĩ lượng | Màng nhĩ và tai giữa có dịch hay không, áp lực tai giữa | Ngồi yên vài giây, một đầu dò nhỏ đặt ở cửa tai |
| Đo âm ốc tai | Phản hồi của ốc tai khi có âm thanh | Ngồi yên hoặc ngủ, không cần trả lời |
| Đo thính lực theo phản xạ, qua trò chơi | Ngưỡng nghe ở các tần số qua phản ứng của trẻ | Quay đầu về phía tiếng, hoặc thả khối vào hộp khi nghe thấy |
| Đo điện thính giác thân não | Đường dẫn truyền âm thanh lên não | Ngủ sâu trong lúc đo, có khi cần bác sĩ hướng dẫn cho ngủ |
| Đo thính lực đơn âm | Ngưỡng nghe từng tai, từng tần số | Trẻ lớn hơn, biết giơ tay hoặc bấm nút khi nghe |
Không phải lần nào cũng làm đủ các cách. Với trẻ chậm nói, bác sĩ thường bắt đầu bằng đo nhĩ lượng và một cách đo phù hợp tuổi, rồi chỉ làm thêm khi cần.
Chuẩn bị để con hợp tác khi đo
Phần lớn các phép đo cần con ngồi yên vài phút hoặc ngủ. Một chút chuẩn bị giúp tránh phải hẹn lại.
- Hỏi trước cách đo. Gọi điện hỏi: "Bé hai tuổi chậm nói, sẽ đo cách nào, có cần bé ngủ không ạ?" Nếu cần ngủ, hỏi nên cho con thức sớm hơn hay đến vào giờ ngủ trưa.
- Tập đội mũ, đeo tai nghe đồ chơi ở nhà. Vài ngày trước, chơi trò đeo băng đô, tai nghe đồ chơi, chạm nhẹ vào tai con, để con quen cảm giác có gì đó ở tai.
- Chơi trò "nghe thấy thì thả". Với trẻ từ hai tuổi rưỡi trở lên, chơi ở nhà: mẹ gõ nhẹ một tiếng, con thả một khối vào hộp. Trò này giống cách đo qua trò chơi.
- Mang đồ quen và đồ ăn nhẹ. Một món đồ chơi im lặng (không kêu) để con cầm trong lúc đo, tránh đồ phát ra tiếng.
- Giữ con khoẻ. Nếu con đang sổ mũi, ho nhiều, báo trước; kết quả nhĩ lượng có thể bị ảnh hưởng và bác sĩ có thể khuyên đo lại sau khi khỏi.
Trong lúc đo, ngồi ôm con nếu được phép, nói ít, giữ bình tĩnh. Trẻ đọc nét mặt cha mẹ rất nhanh; bạn thoải mái thì con dễ yên hơn.
Đọc kết quả: những chữ cần hiểu để hỏi bác sĩ
Kết quả đo nhĩ lượng thường được xếp thành vài kiểu, có tờ dùng chữ cái để gọi. Một kiểu cho thấy tai giữa bình thường; một kiểu gợi ý có dịch trong tai giữa; một kiểu cho thấy áp lực tai giữa lệch. Bạn không cần thuộc các ký hiệu, chỉ cần hỏi: "Tai giữa của bé có dịch không, hai bên có giống nhau không ạ?"
Kết quả đo âm ốc tai thường ghi "đạt" hoặc "không đạt" cho từng bên tai. "Không đạt" không có nghĩa là con điếc; nó có thể do dịch tai giữa, do con cử động, hoặc do ốc tai thật sự đáp ứng kém. Bác sĩ sẽ kết hợp với các phép đo khác để hiểu.
Với các phép đo ngưỡng nghe, kết quả là mức âm nhỏ nhất con nghe được ở từng tần số, vẽ thành biểu đồ. Câu nên hỏi là: "Với mức nghe này, bé có nghe rõ lời nói bình thường trong nhà không? Có ảnh hưởng đến việc tập nói không ạ?" Hỏi thêm: "Có cần đo lại không, khi nào?" Chép lại câu trả lời vào sổ để kể với bác sĩ phát triển.
Nếu phát hiện dịch tai giữa hoặc nghe kém
Dịch tai giữa hay gặp ở trẻ nhỏ sau các đợt viêm mũi họng. Nhiều trường hợp tự hết sau một thời gian, có trường hợp kéo dài và cần bác sĩ tai mũi họng theo dõi hoặc xử lý. Hướng xử lý cụ thể là việc của bác sĩ; cha mẹ chỉ nên hỏi rõ thời gian hẹn đo lại và dấu hiệu nào cần quay lại sớm, như sốt, đau tai, chảy dịch tai.
Trong lúc con có dịch tai giữa, ở nhà nên nói gần con, nhìn mặt con khi nói, giảm tiếng ồn nền như ti vi để con nghe rõ hơn. Những việc này đơn giản, không tốn kém, và có ích cho mọi trẻ chậm nói.
Nếu kết quả cho thấy nghe kém kéo dài, bác sĩ sẽ hướng dẫn những bước tiếp theo, có thể gồm đo thêm và tư vấn về thiết bị hỗ trợ nghe. Đây là lúc nên hỏi kỹ, xin thời gian suy nghĩ nếu cần, và đừng nghe lời khuyên mua thiết bị từ người không phải chuyên môn. Phát hiện nghe kém không phải tin xấu tuyệt đối: nó cho biết rõ con cần gì, và việc hỗ trợ có thể bắt đầu ngay.
Ở nhà làm gì trong lúc chờ lịch đo
Lịch đo thính lực có khi phải chờ một hai tuần. Thời gian này không nên chỉ ngồi đợi. Bạn có thể quan sát con một cách có hệ thống: gọi tên con từ phía sau, ở khoảng cách hai ba bước, khi phòng yên tĩnh và khi ti vi đang bật, xem con có quay lại không. Thử gọi bằng giọng bình thường chứ không gọi to. Ghi lại mấy lần con quay, mấy lần không, ở hoàn cảnh nào.
Để ý thêm: con có giật mình khi có tiếng động lớn bất ngờ như đóng cửa mạnh không; con có quay về phía tiếng chuông cửa, tiếng mở gói bánh ở phòng bên không; con có thích áp tai vào loa hay vặn to âm lượng không; một bên tai có vẻ kém hơn bên kia không, ví dụ con luôn nghiêng một phía khi nghe. Những quan sát này không thay được máy đo, nhưng giúp bác sĩ có thêm chi tiết.
Trong lúc đó, cứ nói chuyện với con như mọi ngày: ngồi ngang tầm mắt con, nói câu ngắn, chậm vừa phải, chỉ vào thứ đang nói tới, tắt ti vi khi trò chuyện. Không cần nói to quá mức hay nói từng chữ một. Những thói quen này tốt cho mọi trẻ đang tập nói, dù kết quả đo ra sao.
Thính lực bình thường: bước tiếp theo là gì
Khi kết quả bình thường, nhiều cha mẹ thở phào rồi... dừng lại. Nhưng nếu con vẫn chậm nói, vẫn ít đáp khi gọi tên, thì thính lực bình thường chỉ có nghĩa là đã loại trừ được một nguyên nhân, chưa trả lời vì sao con chậm. Bước tiếp theo vẫn là đánh giá phát triển ở khoa nhi phát triển hoặc tâm bệnh nhi.
Mang tờ kết quả thính lực đến buổi đánh giá. Nói với bác sĩ: "Bé đã đo thính lực tháng trước, kết quả bình thường hai bên. Nhà vẫn lo vì bé chưa nói từ nào và ít quay lại khi gọi." Một câu như vậy giúp bác sĩ biết ngay phần nào đã làm, phần nào cần xem tiếp.
Thính lực có thể thay đổi, nhất là sau nhiều đợt viêm tai. Nếu sau lần đo bình thường mà con hay ngoáy tai, hay nói "hả", tăng âm lượng ti vi, hoặc đột nhiên ít đáp hơn trước, hãy xin đo lại, đừng nghĩ rằng một lần bình thường là bình thường mãi.
Khi nào cần đưa con đi khám tai mũi họng sớm
Ngoài lịch đo thính lực, những dấu hiệu sau cần đi khám sớm, không chờ lịch hẹn:
- Con đau tai, kéo tai, quấy khóc về đêm kèm sốt.
- Chảy dịch, chảy mủ từ tai.
- Con đang nói được, đang đáp khi gọi, rồi đột nhiên ít đáp hẳn trong vài ngày.
- Con mất thăng bằng, hay ngã hơn bình thường kèm triệu chứng ở tai.
- Một bên mặt có biểu hiện lệch, yếu, hoặc con có cơn chóng mặt nhiều.
Những dấu hiệu này thuộc phần chăm sóc sức khoẻ tai, cần bác sĩ xử lý. Sau khi ổn định, việc đo thính lực và đánh giá phát triển sẽ được sắp xếp lại theo lời khuyên của bác sĩ.
Đừng tự nhỏ thuốc vào tai con hay dùng tăm bông ngoáy sâu khi thấy con kéo tai. Nếu tai đang chảy dịch, chỉ lau nhẹ phần ngoài và đưa con đi khám. Ghi lại ngày bắt đầu đau, có sốt không, con có quấy về đêm không, để kể cho bác sĩ đủ ý trong vài câu.
Câu hỏi thường gặp
Đo thính lực cho trẻ có đau không?
Không đau. Các phép đo thường chỉ đặt một đầu dò nhỏ ở cửa tai hoặc dán điện cực lên da. Khó nhất là giữ con ngồi yên hoặc ngủ trong lúc đo.
Trẻ bao nhiêu tuổi thì đo thính lực được?
Trẻ ở tuổi nào cũng đo được, kể cả trẻ sơ sinh. Cách đo sẽ khác theo tuổi; bác sĩ chọn phép đo phù hợp với tuổi và mức hợp tác của con.
Có cần cho trẻ ngủ khi đo không?
Một số phép đo cần trẻ ngủ sâu, một số chỉ cần ngồi yên. Hỏi trước khi đến để sắp xếp giờ giấc, có khi nên cho con thức sớm hơn để con buồn ngủ đúng lúc.
Kết quả không đạt có phải con bị điếc không?
Không nhất thiết. Kết quả không đạt có thể do dịch tai giữa, do con cử động hay đang ốm. Bác sĩ thường cho đo lại hoặc làm thêm phép đo khác trước khi kết luận.
Đã đo thính lực lúc sơ sinh rồi có cần đo lại không?
Nếu con chậm nói hoặc ít đáp khi gọi, vẫn nên đo lại. Thính lực có thể thay đổi sau sinh vì viêm tai, dịch tai giữa hay nghe kém xuất hiện muộn, nên kết quả lúc sinh không thay được lần đo hiện tại.
Đo thính lực xong bình thường thì có cần khám phát triển nữa không?
Nếu bạn vẫn lo về ngôn ngữ hay giao tiếp thì có. Thính lực bình thường chỉ loại trừ một nguyên nhân, chưa giải thích vì sao con chậm, nên bước tiếp theo vẫn là đánh giá phát triển ở chuyên khoa.