Con lớp một học đọc chậm trong vài tháng đầu là chuyện nhiều nhà gặp, và phần lớn sẽ dần theo kịp; nên đưa con đi đánh giá khi sau một học kỳ được dạy đều, con vẫn nhầm âm, đọc được hôm nay mai quên, đánh vần được mà không ghép thành tiếng, trong khi nói chuyện, hiểu chuyện vẫn tốt. Trước đó, hãy kiểm tra mắt và tai cho con, vì hai thứ này hay bị bỏ sót.
Bài này giúp bạn nhìn ra con đang chậm theo kiểu nào, ghi lại những gì, hỏi cô giáo ra sao, theo dõi ở nhà mấy tuần, và lúc nào cần gặp người làm chuyên môn. Bài không dạy cách luyện đọc từng âm, cũng không có danh sách để tự kết luận con có khó khăn học tập.
Học đọc chậm ở lớp 1 thường do đâu
Có rất nhiều lý do khiến một đứa trẻ sáu tuổi chưa đọc được như các bạn. Có trẻ chỉ đơn giản sinh cuối năm, nhỏ hơn bạn cùng lớp gần một tuổi. Có trẻ chưa từng được làm quen với chữ ở mẫu giáo, trong khi nhiều bạn đã học trước. Có trẻ nhìn không rõ bảng, hoặc nghe không rõ những âm gần giống nhau. Có trẻ thiếu ngủ, áp lực, hoặc đang trải qua thay đổi lớn trong gia đình.
Cũng có những trẻ thông minh, nói năng lưu loát, hiểu chuyện nhanh, nhưng não bộ xử lý mối liên hệ giữa âm và chữ theo cách khác, nên học đọc vất vả hơn hẳn so với công sức bỏ ra. Đây là điều mà người làm chuyên môn gọi là khó khăn học tập đặc thù về đọc, và chỉ đánh giá đầy đủ mới xác định được. Việc của cha mẹ không phải đoán con thuộc nhóm nào, mà là loại trừ những nguyên nhân đơn giản trước và ghi lại cụ thể điều con gặp.
Một điều quan trọng: chậm đọc không nói lên con kém thông minh hay lười. Rất nhiều trẻ gặp khó với chữ lại giỏi kể chuyện, giỏi lắp ráp, giỏi vẽ. Giữ niềm tin đó với con là việc đầu tiên.
Những dấu hiệu nên ghi lại
Ghi lại mỗi khi bạn thấy điều sau, kèm ngày, bài nào, con phản ứng thế nào:
- Nhầm những chữ trông giống nhau như b và d, p và q, m và n, kéo dài sau nhiều tuần đã học.
- Đánh vần từng âm đúng nhưng không ghép lại thành tiếng, hoặc ghép ra một tiếng khác hẳn.
- Đọc được một bài hôm nay, hôm sau gặp lại chữ đó như chữ mới.
- Đoán chữ theo tranh minh họa hoặc theo chữ đầu, đọc thuộc lòng thay vì đọc từng chữ.
- Nói chuyện lưu loát, kể chuyện hay, nhưng khi phải đọc thì rất chậm và vất vả.
- Né tránh giờ đọc, kêu đau bụng, buồn ngủ, khóc mỗi khi mở sách.
- Viết chính tả bỏ sót âm, đảo thứ tự chữ, sai cả những tiếng rất quen.
Một hai dấu hiệu trong tháng đầu là chuyện bình thường của người mới học. Điều đáng ghi lại là khi chúng không giảm sau nhiều tuần được dạy đều, và khoảng cách giữa con với chính con lúc đầu năm không rút ngắn lại.
Kiểm tra mắt và tai trước khi nghĩ đến chuyện khác
Nhiều trẻ được đưa đi đánh giá học tập rồi mới phát hiện ra mình cần đeo kính, hoặc nghe kém một bên sau những đợt viêm tai. Trẻ nhỏ không biết mình nhìn mờ, vì từ trước đến giờ con vẫn thấy như thế. Con chỉ nheo mắt, dụi mắt, cúi sát xuống vở, hoặc chép bảng sai nhiều.
Đưa con đi khám mắt ở chuyên khoa mắt, nói rõ: "Cháu học lớp một, đọc chậm, chép bảng hay sai, em muốn kiểm tra thị lực cho cháu." Với tai, nếu con hay hỏi lại "gì cơ", nói to, ngồi sát tivi, hay nhầm những âm gần nhau khi nghe đọc, nên đo thính lực ở tai mũi họng. Hai việc này làm nhanh, không đau, và nếu kết quả bình thường, bạn đã loại được hai nguyên nhân dễ chữa trước khi đi tiếp.
Cũng nên xem lại giấc ngủ: trẻ lớp một cần ngủ đủ, giờ đi ngủ đều. Một đứa trẻ ngủ muộn vì xem điện thoại, sáng dậy sớm đi học, thì đọc chậm là chuyện dễ hiểu.
Đang tập đọc theo nhịp riêng và cần xem kỹ hơn
So sánh dưới không dùng để kết luận, chỉ giúp bạn biết những gì nên kể khi gặp giáo viên và bác sĩ.
| Điều bạn thấy | Thường là đang tập theo nhịp riêng | Nên ghi lại và hỏi thêm |
|---|---|---|
| Nhầm b và d | Nhầm ở vài tuần đầu, giảm dần khi được nhắc | Vẫn nhầm thường xuyên sau cả học kỳ |
| Đánh vần và ghép | Ghép chậm nhưng đúng, nhanh dần | Đánh vần đúng từng âm mà không ghép được |
| Nhớ chữ | Quên vài chữ, gặp lại thì nhớ ra | Bài nào cũng như mới, dù đã đọc nhiều lần |
| Thái độ | Có hôm lười, có hôm hào hứng | Sợ hãi, né tránh, khóc khi phải đọc |
| So với các việc khác | Học đọc và học toán đều đang theo kịp dần | Nói, hiểu, toán tốt nhưng đọc tụt hẳn |
Cột phải không có nghĩa là con có khó khăn học tập. Nó chỉ cho thấy cần một người có chuyên môn đánh giá kỹ hơn, thay vì chỉ cho con học thêm nhiều giờ.
Hỏi giáo viên chủ nhiệm những gì
Giáo viên lớp một gặp nhiều trẻ học đọc mỗi năm, nên cô có cảm nhận rất tốt. Hãy hỏi:
- "Ở lớp, cháu đọc so với đầu năm đã khác thế nào?"
- "Cháu hay vấp ở loại âm, vần nào nhất?"
- "Khi cô đọc cho nghe rồi hỏi lại, cháu có hiểu và trả lời được không?"
- "Cháu có tập trung trong giờ đọc không, hay hay nhìn ra ngoài, nói chuyện?"
- "Theo cô, nhà em nên làm gì ở nhà, và nên làm gì nếu sau vài tuần cháu vẫn như vậy?"
Câu hỏi về hiểu khi nghe rất quan trọng. Nếu con nghe đọc thì hiểu tốt nhưng tự đọc thì không, khó khăn nằm ở phần giải mã chữ. Nếu nghe cũng khó hiểu, cần xem cả về ngôn ngữ và chú ý. Ghi lại câu trả lời để mang theo khi đi đánh giá. Nói trước với cô rằng nhà bạn muốn phối hợp chứ không trách ai, và xin cô cho biết khi nào thuận tiện để trao đổi lại sau vài tuần.
Theo dõi ở nhà trong bốn đến sáu tuần
Sau khi đã kiểm tra mắt, tai và nói chuyện với cô, hãy dành vài tuần theo dõi có hệ thống. Đây không phải chương trình luyện đọc, chỉ là cách để có thông tin rõ ràng.
- Mỗi ngày đọc cùng con mười lăm phút, cùng một giờ, ở một chỗ yên tĩnh, tắt tivi.
- Ghi lại vài dòng: hôm nay đọc bài nào, vấp ở chữ nào, con có vui không.
- Cuối mỗi tuần, cho con đọc lại một đoạn của tuần trước để xem con có nhớ không.
- Đọc cho con nghe những câu chuyện con thích, không bắt con đọc lại, để con vẫn yêu sách.
- So sánh tuần đầu và tuần cuối của chính con, không so với bạn cùng lớp.
Nếu sau sáu tuần con tiến rõ rệt, có thể con chỉ cần thêm thời gian. Nếu gần như không thay đổi, hoặc con ngày càng sợ đọc, đó là lúc đặt lịch đánh giá. Mang theo cuốn ghi chép này; nó cho người đánh giá thấy con đã được hỗ trợ đều đặn ra sao và con đáp lại thế nào, điều mà một buổi gặp ngắn khó thấy hết.
Giữ cho con không sợ chữ trong lúc chờ
Điều đáng lo nhất ở một đứa trẻ học đọc vất vả không phải là chậm vài tháng, mà là con bắt đầu tin rằng mình dốt. Trẻ sáu bảy tuổi rất nhạy với ánh mắt người lớn: tiếng thở dài của mẹ khi con đọc sai, câu bố buột miệng "chữ này đọc mãi rồi mà", những buổi tối căng thẳng bên bàn học. Chỉ vài tuần như thế là con đã sợ mở sách.
Hãy tách riêng hai việc: đọc để học và đọc để vui. Giờ đọc để học thì ngắn, có giờ cố định, kết thúc khi con còn vui. Giờ đọc để vui thì người lớn đọc, con nghe, con chọn sách, không hỏi bài. Truyện tranh, sách về khủng long, về xe cứu hỏa, bất cứ thứ gì con mê đều được. Con cần biết rằng sách là thứ dễ thương, dù tự mình đọc còn khó.
Kể với con theo cách con hiểu: "Mỗi người học một việc nhanh chậm khác nhau. Con kể chuyện giỏi, chữ thì con cần thêm thời gian, bố mẹ sẽ cùng con." Nếu con bị bạn trêu là đọc kém, hãy báo cô giáo sớm.
Những điều không nên làm, và khi nào cần đi đánh giá
Không dồn con học thêm nhiều giờ. Thêm giờ mà cách học không hợp chỉ làm con mệt và sợ chữ hơn. Ít mà đều, vui, có ích hơn nhiều.
Không gọi con là lười hay chậm. Con đang cố, và những lời ấy ở lại với con rất lâu. Khen nỗ lực cụ thể: "Con đọc chậm nhưng không bỏ chữ nào, giỏi lắm."
Không so con với bạn cùng lớp. Mỗi trẻ học đọc theo nhịp khác nhau. So với chính con đầu năm mới cho biết con có tiến hay không.
Nên đi đánh giá khi sau một học kỳ được dạy đều mà con vẫn đánh vần không ghép được, nhầm âm kéo dài, đọc hôm nay mai quên; khi con sợ đọc đến mức đau bụng, khóc; khi con nói và hiểu tốt mà đọc tụt hẳn so với các việc khác. Có thể bắt đầu từ khám nhi để được chuyển đến chuyên khoa nhi phát triển hoặc nơi có chuyên viên tâm lý lâm sàng làm đánh giá học tập.
Câu mở đầu khi đi đánh giá. "Cháu học lớp một, đã kiểm tra mắt và tai bình thường. Sau một học kỳ cháu vẫn đánh vần được mà không ghép, nhầm b với d. Cháu kể chuyện rất tốt. Em có ghi chép sáu tuần và nhận xét của cô."
Câu hỏi thường gặp
Con lớp 1 hay nhầm b với d có phải bị khó đọc không?
Nhầm b với d rất thường gặp ở trẻ mới học đọc và thường giảm dần sau vài tuần. Nếu sau cả học kỳ con vẫn nhầm nhiều, kèm theo khó ghép tiếng và hay quên chữ, nên đưa con đi đánh giá. Một dấu hiệu riêng không đủ để kết luận.
Có nên cho con học trước chữ từ mẫu giáo để đỡ vất vả không?
Làm quen với sách, nghe kể chuyện, chơi với âm thanh của tiếng từ mẫu giáo là có ích. Ép học viết, học đánh vần sớm khi con chưa sẵn sàng có thể làm con sợ chữ. Nếu con có khó khăn đặc thù, học trước cũng không giải quyết được.
Bao lâu thì nên lo nếu con chưa đọc được?
Vài tháng đầu lớp một, nhiều trẻ còn chậm và vẫn theo kịp dần. Nếu đến cuối học kỳ một con gần như không tiến so với đầu năm, hoặc con rất sợ đọc, hãy nói chuyện với cô và tính chuyện đánh giá. Đừng chờ đến lớp ba.
Đưa con đi đánh giá học tập ở đâu?
Có thể bắt đầu từ khám nhi để được hướng dẫn, rồi đến chuyên khoa nhi phát triển hoặc nơi có chuyên viên tâm lý lâm sàng làm đánh giá học tập. Hỏi rõ người đánh giá được đào tạo về lĩnh vực gì và buổi đánh giá gồm những phần nào.
Nếu con có khó khăn học đọc thì có học tiếp lớp bình thường được không?
Nhiều trẻ có khó khăn học đọc vẫn học tốt ở lớp bình thường khi được hỗ trợ phù hợp từ gia đình và nhà trường. Quyền được học hoà nhập và đánh giá theo kế hoạch cá nhân được nói kỹ ở những bài khác trên trang. Việc trước mắt là hiểu con cần gì.