Khi cô giáo mẫu giáo báo con khác các bạn, việc nên làm là hỏi lại cho thật cụ thể cô đã thấy gì, trong tình huống nào, bao lâu nay, rồi đối chiếu với những gì bạn thấy ở nhà; nếu hai bên cùng thấy những khó khăn kéo dài về giao tiếp, chơi cùng bạn, làm theo hướng dẫn hay vận động, hãy đưa con đi đánh giá phát triển. Một nhận xét của cô không phải là chẩn đoán, nhưng cũng không nên gạt đi.
Bài đi theo đúng thứ tự những việc cần làm sau cuộc nói chuyện ấy: giữ bình tĩnh ra sao, hỏi lại cô những gì, đối chiếu thế nào, sắp một buổi gặp ba bên, và những dấu hiệu cho thấy đã đến lúc gặp bác sĩ. Bài không phân tích từng chẩn đoán; các danh mục khác của trang sẽ nói chuyện đó.
Nghe xong, phản ứng thế nào cho đúng
Phần lớn cha mẹ nghe câu "con hơi khác các bạn" vào lúc đón con, giữa cổng trường đông người, trong vài phút vội. Phản ứng tự nhiên là hoặc chối ngay, hoặc lo cuống lên. Cả hai đều dễ hiểu, nhưng đều làm cuộc trao đổi dừng lại ở đó. Cô giáo thường đã cân nhắc nhiều ngày mới nói, và nhiều cô sợ phụ huynh phật ý nên nói rất nhẹ, rất chung.
Câu đáp nên ngắn và mở: "Cảm ơn cô đã để ý cháu. Nhà em muốn hiểu rõ hơn, cô cho em hẹn một buổi khác nói chuyện kỹ được không ạ?" Câu này không nhận cũng không chối, chỉ giữ cánh cửa mở. Về nhà, đừng hỏi dồn con "ở lớp con làm gì mà cô phàn nàn", vì con ba bốn tuổi không kể được và chỉ cảm thấy mình có lỗi.
Cũng đừng tự ái thay con. Cô giáo nhìn con mỗi ngày cạnh hai ba chục bạn cùng tuổi; đó là một góc nhìn bố mẹ không có. Ngược lại, bạn biết con trong những hoàn cảnh cô không thấy. Hai góc nhìn ghép lại mới đủ.
Hỏi lại cô giáo cho cụ thể
Trong buổi hẹn, mục tiêu là đổi những nhận xét chung như "con không tập trung", "con hơi khác" thành những việc cụ thể. Có thể hỏi:
- "Cô thấy điều đó vào lúc nào trong ngày: giờ học, giờ chơi, giờ ăn hay giờ ngủ trưa?"
- "Cô kể giúp em một lần cụ thể gần đây được không, con làm gì, các bạn làm gì?"
- "Điều này có từ đầu năm hay mới gần đây?"
- "Khi cô hướng dẫn riêng cho con, con có làm được không?"
- "Con có bạn chơi thân không, con chơi với bạn thế nào?"
- "Có lúc nào con làm rất tốt, cô thấy con thích thú không?"
Câu cuối rất đáng hỏi. Nó cho thấy con mạnh ở đâu, và nó cũng cho cô thấy bạn không chỉ đến để nghe điều chưa tốt. Ghi chép ngay trong buổi gặp, xin phép cô nếu bạn muốn ghi âm. Nếu cô trả lời chung chung, đừng ép; hẹn cô để ý thêm một tuần rồi trao đổi lại, kèm một hai việc cụ thể bạn muốn cô quan sát giúp.
Những điều cô giáo hay nhận thấy ở trẻ 3 đến 5 tuổi
Khó ngồi cùng lớp trong giờ học chung. Nhiều trẻ ở tuổi này chưa ngồi lâu được, đó là chuyện thường. Cô để ý khi con gần như không ngồi được chút nào, liên tục rời chỗ, và việc này khác hẳn phần lớn các bạn.
Ít chơi cùng bạn. Con hay chơi một mình, không biết cách nhập vào trò của bạn, hoặc nhập vào bằng cách giành đồ, xô đẩy. Có trẻ muốn chơi với bạn mà không biết bắt đầu thế nào.
Nói ít hoặc khó hiểu. Cô và các bạn khó hiểu con nói gì, con ít kể chuyện, ít trả lời câu hỏi, hoặc lặp lại câu cô vừa hỏi thay vì trả lời.
Khó làm theo hướng dẫn chung. Cô nói cả lớp cất đồ chơi, xếp hàng, con không làm theo cho tới khi cô dắt riêng. Đôi khi đây là chuyện nghe, đôi khi là hiểu, đôi khi là chú ý.
Phản ứng mạnh với ồn ào, đông người. Con bịt tai giờ hát, khóc khi lớp ồn, tránh các trò có nhiều bạn chạy nhảy.
Vụng về trong vận động. Con khó cầm bút, khó xúc cơm, khó cài cúc, hay ngã khi chạy, so với chính sự cố gắng của con thì việc nào cũng vất vả.
Đối chiếu ở lớp và ở nhà
Cùng một khó khăn có thể chỉ lộ ra ở lớp, nơi đông người và nhiều yêu cầu. Bảng dưới gợi ý cách đối chiếu.
| Cô kể ở lớp | Ở nhà bạn để ý | Gợi ý cho bước tiếp |
|---|---|---|
| Con không làm theo lời dặn chung | Ở nhà dặn riêng con có làm được không | Nếu ở nhà cũng khó, nên kiểm tra nghe và hiểu lời |
| Con ít chơi với bạn | Con chơi với anh chị em, con hàng xóm thế nào | Quan sát con ở sân chơi chung vài lần |
| Con khó ngồi trong giờ học | Con ngồi được bao lâu khi tô màu, xếp hình, nghe kể chuyện | Ghi lại thời gian thật, không ước chừng |
| Con nói khó hiểu | Người ngoài gia đình có hiểu con không | Nhờ một người ít gặp con nghe thử và nhận xét |
| Con bịt tai khi ồn | Con có khó chịu với máy xay, tiếng khoan, chợ đông không | Ghi lại các âm thanh làm con khó chịu |
Nếu ở nhà mọi thứ khác hẳn ở lớp, đừng vội kết luận là tại cô hay tại trường. Có những khó khăn chỉ lộ ra khi đứa trẻ phải làm việc cùng nhiều người. Ngược lại, nếu ở nhà bạn cũng thấy y như vậy, đó là thêm một lý do để đi khám.
Sắp một buổi gặp ba bên: bố, mẹ và cô giáo
Khi đã có ghi chép của cả hai phía, một buổi ngồi lại chừng nửa tiếng giúp mọi người cùng nhìn một bức tranh.
- Cả bố và mẹ cùng đến nếu được, để không ai phải kể lại cho người kia nghe theo trí nhớ.
- Mang theo ghi chép ở nhà trong hai ba tuần, vài đoạn video ngắn con chơi, con nói chuyện.
- Mở đầu bằng điểm mạnh của con, rồi mới đến những điều cả hai bên lo.
- Thống nhất hai ba điều cụ thể cô sẽ để ý thêm trong vài tuần, và bạn sẽ để ý ở nhà.
- Nói rõ kế hoạch đi khám, hỏi cô có sẵn lòng viết vài dòng nhận xét để bạn mang theo không.
Câu mẫu kết buổi gặp: "Nhà em sẽ đưa cháu đi khám để hiểu cháu hơn. Có kết quả, em sẽ báo cô để mình cùng tìm cách giúp cháu ở lớp." Nói được câu này, cô giáo thấy mình là người cùng phía, không phải người mang tin xấu.
Năng động theo tuổi hay khó khăn cần xem kỹ
Câu cô giáo hay nói nhất về trẻ mẫu giáo là "con không ngồi yên". Ở tuổi ba bốn, việc ngồi một chỗ nghe cô giảng mười lăm phút là khó với rất nhiều trẻ, nhất là trẻ nhỏ tháng trong lớp, trẻ mới chuyển trường, trẻ vừa có em. Không phải đứa trẻ nào chạy nhảy nhiều cũng cần đi khám.
Điều khiến người làm nghề để ý là khi sự khó ngồi yên đi kèm với nhiều việc khác: con khó chờ đến lượt ở mọi trò chơi, hay va chạm và bị ngã, khó tập trung kể cả vào trò con thích, khó chịu khi phải dừng việc đang làm, và những điều này xảy ra cả ở nhà lẫn ở lớp, kéo dài nhiều tháng. Khi đó, đưa con đi đánh giá là để hiểu con cần hỗ trợ gì, chứ không phải để dán nhãn. Danh mục về tăng động giảm chú ý trên trang đi sâu hơn vào chuyện này; ở đây chỉ cần nhớ rằng cách nhìn đúng là nhìn cả bức tranh, không nhìn một câu nhận xét.
Khi nào đưa con đi khám chuyên khoa
Nên đưa con đi đánh giá ở chuyên khoa nhi phát triển, tâm bệnh nhi hoặc khám nhi để được chuyển tiếp, khi:
- Cả cô giáo và gia đình cùng thấy con khó khăn trong giao tiếp, chơi cùng bạn, kéo dài hơn vài tháng.
- Con nói khó hiểu với người ngoài gia đình, ít trả lời câu hỏi, ít kể chuyện so với chính con vài tháng trước.
- Con khó làm theo hướng dẫn kể cả khi được dặn riêng; trường hợp này nên kiểm tra thính lực trước.
- Con rất khó ngồi yên, khó chờ, hay gặp tai nạn, cả ở nhà lẫn ở lớp.
- Con mất kỹ năng đã có, như thôi nói những câu đã nói, thôi chơi với bạn đã thân. Đây là lý do đi khám sớm.
Câu mở đầu với bác sĩ: "Cháu bốn tuổi, cô giáo và nhà em cùng thấy cháu ít chơi với bạn, dặn chung cả lớp thì cháu không làm theo. Em có ghi chép hai bên và nhận xét của cô đây."
Những điều không nên làm
Chuyển trường ngay sau một lời nhận xét. Đổi môi trường đột ngột làm con mất thêm chỗ quen, và bạn mất luôn người quan sát con nhiều tháng. Chỉ nên tính chuyện đổi trường khi đã hiểu con cần gì.
Mắng con vì "làm cô phàn nàn". Con không cố ý khác các bạn. Mắng chỉ làm con sợ đi học và càng khó hợp tác.
Giấu cô chuyện đi khám. Cô giáo là người cùng giúp con mỗi ngày. Chia sẻ đủ để cô hiểu cách hỗ trợ, không cần kể hết mọi chi tiết riêng tư.
Tìm trên mạng rồi tự kết luận. Đọc để biết câu hỏi nào nên mang đi khám thì tốt; tự kết luận thì chỉ thêm lo, và dễ khiến bạn nhìn mọi hành vi của con qua một lăng kính duy nhất.
Chờ đến lớp một rồi tính. Nhiều nhà nghĩ vào tiểu học con sẽ tự khác. Có trẻ khác thật, nhưng những năm mẫu giáo là quãng rất quý để con được hỗ trợ nếu cần. Đi khám sớm không làm mất gì; chờ thì có thể mất cả một hai năm.
Câu hỏi thường gặp
Cô giáo có quyền nói con mình có vấn đề không?
Cô giáo không chẩn đoán, nhưng cô có trách nhiệm báo với gia đình điều cô thấy ở lớp. Hãy coi nhận xét của cô là thông tin, rồi hỏi lại cho cụ thể. Kết luận về phát triển của con là việc của bác sĩ sau buổi đánh giá.
Ở nhà con bình thường mà ở lớp khác các bạn thì có cần đi khám không?
Có những khó khăn chỉ lộ ra khi đứa trẻ phải làm việc cùng nhiều người và theo yêu cầu chung. Hãy quan sát con ở sân chơi đông trẻ, hỏi cô thêm vài tuần. Nếu khó khăn kéo dài, đi khám vẫn là việc nên làm.
Con 3 tuổi chưa ngồi yên được trong giờ học có đáng lo không?
Ở ba tuổi nhiều trẻ chưa ngồi lâu được, đặc biệt trẻ nhỏ tháng trong lớp. Điều cần để ý là con có khác hẳn phần lớn các bạn, có kèm khó khăn khác và có xảy ra cả ở nhà không. Theo dõi thêm và hỏi cô cụ thể.
Có nên xin cô cho con ngồi riêng một góc không?
Không nên tách con ra khỏi các bạn chỉ để lớp yên. Có thể bàn với cô những cách nhỏ như cho con ngồi gần cô, giao con một việc như phát đồ, báo trước khi chuyển hoạt động. Sau buổi đánh giá, bạn sẽ có thêm gợi ý phù hợp hơn.
Nếu bác sĩ bảo con bình thường thì nói gì với cô?
Cảm ơn cô và kể lại lời bác sĩ, kèm những gợi ý bác sĩ đưa ra để giúp con ở lớp. Hẹn cô tiếp tục báo nếu thấy điều gì mới. Giữ liên lạc đều đặn giúp phát hiện sớm nếu về sau con cần hỗ trợ.