Khi con học mãi không nhớ phép cộng trong phạm vi nhỏ, vẫn phải đếm từng ngón tay cho "ba cộng hai" sau nhiều tháng, cha mẹ nên tách xem con khó vì chưa hiểu con số, vì đọc đề chậm, hay vì khó giữ chú ý, trước khi kèm thêm. Nếu khó khăn với con số kéo dài dù đã được dạy đều bằng đồ vật thật, đó là lúc đưa con đi đánh giá khó khăn học tập.
Toán ở đầu tiểu học dựa trên một cảm nhận rất cơ bản: nhìn một nhóm đồ vật là biết nhiều hay ít, biết năm lớn hơn ba bao nhiêu. Phần lớn trẻ có cảm nhận này từ trước khi đi học. Một số trẻ thì không, và với các con, mỗi con số là một ký hiệu phải nhớ chứ không phải một lượng có thật. Bài này giúp bạn nhận ra điều đó, chơi số ở nhà và kèm bài tối mà không biến giờ toán thành giờ sợ.
Ba lý do khác nhau đằng sau một bài toán sai
Cùng một bài kiểm tra điểm thấp, nhưng lý do có thể rất khác. Ngồi xem con làm năm bài toán, bạn sẽ nhận ra con thuộc kiểu nào nhiều hơn:
| Con khó vì | Bạn thấy gì khi con làm bài | Cách giúp đầu tiên |
|---|---|---|
| Chưa cảm nhận được con số | Đếm ngón tay cho cả phép tính rất nhỏ, không biết 8 gần 10 hơn hay gần 5 hơn, học thuộc hôm nay mai quên | Quay về đồ vật thật, chơi số trong đời sống |
| Đọc đề chậm, đọc sai | Đọc đề cho con nghe thì con làm được, tự đọc thì sai hoặc bỏ dở | Đọc đề cùng con, xem thêm khả năng đọc |
| Khó giữ chú ý, làm vội | Biết cách làm nhưng chép sai số, quên nhớ, bỏ sót câu, sai dấu cộng trừ | Chia bài ngắn, cho con tự kiểm từng câu |
| Lo sợ môn toán | Ở nhà thoải mái làm được, ở lớp hay khi bị giục thì đầu óc trống rỗng | Bớt áp lực, khen nỗ lực, bỏ bấm giờ |
Nhiều trẻ khó ở hơn một chỗ. Nhưng nếu hàng đầu tiên là chỗ khó nổi bật, cách giúp sẽ khác hẳn với một đứa trẻ chỉ làm vội: con cần được hiểu con số trước khi được luyện tính nhanh.
Những điều đáng để ý ở trẻ khó với con số
Các biểu hiện sau chỉ đáng ghi lại khi chúng kéo dài nhiều tháng, dù con đã được dạy và kèm đều. Một biểu hiện riêng lẻ chưa nói lên điều gì:
- Nhìn ba bốn chấm trên mặt xúc xắc vẫn phải đếm từng chấm, không nhận ra ngay.
- Đếm ngón tay cho mọi phép cộng trừ nhỏ, kể cả những phép đã làm hàng chục lần.
- Không so sánh được hai số: không biết 7 lớn hơn hay nhỏ hơn 9 nếu không đếm lại từ đầu.
- Nhầm thứ tự chữ số, viết 21 khi định viết 12, đọc 35 thành 53.
- Rất khó với những thứ có con số trong đời sống: xem đồng hồ, đếm tiền lẻ, biết còn mấy ngày nữa tới sinh nhật.
- Học thuộc bảng cộng rồi quên rất nhanh, không thấy được mối liên quan như 5 cộng 3 và 3 cộng 5.
- Giỏi các môn khác, đọc tốt, nói tốt, nhưng toán thì chậm hơn hẳn mọi phần còn lại.
Điểm cuối cùng thường là gợi ý rõ nhất. Một đứa trẻ khó đều mọi môn cần được nhìn theo hướng khác với đứa trẻ chỉ riêng toán là vất vả.
Một buổi tối với bé Su, lớp 2
Su tám tuổi, đọc truyện rất trôi, kể chuyện hay, thích vẽ. Mỗi tối làm toán là một trận khóc. Bài "Mẹ có 14 quả cam, cho bà 6 quả, hỏi mẹ còn mấy quả" làm Su ngồi bốn mươi phút. Mẹ giảng, Su gật đầu, rồi viết 14 cộng 6. Mẹ gắt, Su viết 6 trừ 14.
Một tối, mẹ Su thử đặt mười bốn quả cam thật lên bàn. Su đếm từng quả, rồi tự cầm sáu quả đưa sang chỗ bà, rồi đếm số còn lại: tám. Su làm đúng ngay. Nhưng khi mẹ hỏi "Nếu cho bà bảy quả thì sao?", Su lại đưa hết cam về giữa bàn và đếm lại từ một. Su không nhìn ra rằng bảy chỉ hơn sáu một quả, nên còn lại sẽ ít hơn tám một quả.
Đây là kiểu chi tiết rất đáng ghi lại: con làm được khi có đồ vật thật, nhưng không thấy được mối quan hệ giữa các con số. Mẹ Su chép lại buổi tối đó vào sổ, kèm vài buổi tương tự, rồi mang tới gặp cô giáo và sau đó là buổi đánh giá. Người đánh giá cần đúng những câu chuyện cụ thể như thế, hơn là câu "cháu kém toán lắm".
Chơi với con số trong đời sống hằng ngày
Cảm nhận về con số lớn lên nhờ gặp con số trong những việc có thật, lặp lại nhiều lần. Những việc dưới đây không giống giờ học, nên con ít phòng thủ hơn:
- Dọn bàn ăn: "Nhà mình bốn người, bà sang chơi nữa là mấy đôi đũa?" Để con tự lấy và tự đếm.
- Đi chợ: cho con cầm vài tờ tiền lẻ, mua một món nhỏ, tự đưa tiền và nhận tiền thừa có bạn đứng bên.
- Nấu ăn: đong hai thìa đường, chia bánh thành bốn phần bằng nhau, đếm xem còn mấy cái.
- Trò xúc xắc: mỗi lượt gieo hai con, ai nói nhanh tổng số chấm thì được đi tiếp. Trò này luyện nhìn nhóm chấm mà không cần đếm.
- Đếm theo nhóm: xếp đồ chơi thành từng nhóm năm, nhóm mười, đếm theo nhóm thay vì từng cái.
- Ước lượng: "Con đoán trong lọ này có bao nhiêu hạt lạc? Giờ mình đếm xem đoán gần chưa."
- Thời gian: "Còn mười phút nữa mình đi, kim dài chỉ số mấy thì đi nhỉ?"
Mỗi ngày một hai việc là đủ. Đừng biến bữa cơm thành giờ kiểm tra; nếu con không muốn trả lời, bạn tự đếm thành tiếng, con vẫn nghe và học.
Kèm bài toán buổi tối theo bốn bậc
Khi con kẹt một bài, thay vì giảng lại bằng lời nhiều lần, đi lần lượt qua bốn bậc, từ cụ thể tới ký hiệu:
- Đồ vật thật: lấy hạt, que tính, kẹo để con làm bằng tay.
- Vẽ ra: con vẽ chấm tròn hoặc que, gạch bớt những cái đã cho đi.
- Nói thành lời: con kể lại bài toán bằng lời của mình: "Mẹ có nhiều cam, mẹ cho bớt đi, nên còn ít hơn." Bước này giúp con chọn đúng phép cộng hay trừ.
- Viết phép tính: chỉ đến lúc này mới viết số và dấu.
Nếu con làm được ở bậc một mà kẹt ở bậc bốn, hãy ở lại bậc hai và ba lâu hơn. Đó không phải lùi lại, mà là xây phần móng con đang thiếu. Mỗi buổi tối chỉ cần ba bốn bài làm kỹ theo cách này, tốt hơn mười bài làm vội cho xong.
Một điều nhỏ: để con tự làm, bạn chỉ hỏi. "Con thử lấy que tính xem" giúp con nhiều hơn là bạn cầm que tính làm mẫu từ đầu.
Khi nào nên đưa con đi đánh giá
Bạn nên đưa con đi đánh giá khó khăn học tập ở chuyên khoa nhi phát triển, tâm lý nhi hoặc nơi có chuyên viên tâm lý giáo dục khi:
- Sau ít nhất một học kỳ được dạy đều, có kèm bằng đồ vật thật, con vẫn khó rõ rệt với những phép tính rất nhỏ.
- Toán chậm hơn hẳn các phần khác trong việc học của chính con.
- Con có biểu hiện lo âu rõ với toán: đau bụng, khóc, xin nghỉ học vào ngày có giờ toán.
- Kèm theo khó đọc, khó viết, hoặc khó tập trung trong nhiều hoạt động.
- Con nói những câu như "con ngu toán", "con không bao giờ làm được" nhiều lần.
Mang theo vở toán của mấy tháng gần đây, những ghi chép buổi tối và nhận xét của giáo viên. Nếu con có dấu hiệu lo âu kéo dài như mất ngủ, sợ đi học, cũng nên kể với bác sĩ để con được hỗ trợ cả về cảm xúc.
Những việc không cần làm
Không cần mua thêm sách bài tập nâng cao. Sách nâng cao dành cho trẻ đã vững phần cơ bản. Với đứa trẻ đang khó ở cảm nhận con số, những trang ấy chỉ là thêm bằng chứng cho ý nghĩ "mình kém". Tiền và thời gian đó nên dành cho đồ vật thật, trò chơi số và giấc ngủ đủ.
Không cần bắt học thuộc bảng cộng trừ bằng cách đọc to hàng chục lần. Đọc thuộc bằng tai giúp được vài ngày, rồi rơi rụng nếu con không hiểu vì sao 6 cộng 4 lại bằng 10. Học từng cặp số làm thành 10 bằng que tính, bằng ngón tay, bằng xúc xắc thì con giữ được lâu hơn.
Không cần so sánh con với anh chị hay với bạn cùng lớp. So sánh không làm con giỏi toán hơn; nó làm con sợ toán hơn và có khi ghét luôn người được đem ra so. Tiến bộ của con chỉ nên đặt cạnh chính con tuần trước, tháng trước.
Không cần tự kết luận con có khó khăn học tập. Danh sách ở trên chỉ giúp bạn biết lúc nào nên đưa con đi đánh giá. Việc xác định con khó ở đâu và mức nào cần người có chuyên môn, có bài đánh giá phù hợp với lứa tuổi.
Nói gì khi con bảo mình dốt toán
Một đứa trẻ khó với con số nghe đủ lời giục, lời so sánh, và rất sớm tự đặt cho mình một cái nhãn. Câu cửa miệng "mẹ ngày xưa cũng dốt toán" tưởng là an ủi nhưng lại ngầm nói rằng toán là thứ có người làm được, có người không, và con thuộc nhóm không.
Hãy nói điều đúng hơn: "Toán đang khó với con, mẹ thấy. Có những bạn học con số nhanh, có bạn cần thêm thời gian và cách khác. Mình đang tìm cách hợp với con. Tuần trước con còn phải đếm từ một, hôm nay con đếm tiếp từ năm rồi đấy." Câu cuối là quan trọng nhất, vì nó cho con thấy tiến bộ của chính mình.
Bỏ bấm giờ, bỏ thi đua tính nhẩm với anh chị, bỏ những câu kiểu "có thế mà cũng không biết". Đổi lại, khen những gì con làm được trong quá trình: tự lấy que tính, tự vẽ ra, dám đoán dù sai. Khi con thôi sợ toán, phần đầu óc đang dành để lo sẽ được dành cho việc nghĩ.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ học lớp 2 vẫn đếm ngón tay khi cộng có đáng lo không?
Đếm ngón tay với phép tính lớn là bình thường ở lứa tuổi này. Điều đáng để ý là con vẫn phải đếm từng ngón cho những phép rất nhỏ đã làm nhiều lần, kéo dài nhiều tháng dù được kèm đều.
Có nên cấm con dùng ngón tay khi làm toán không?
Không nên cấm. Ngón tay là công cụ giúp con hiểu lượng; cấm sớm chỉ khiến con giấu tay dưới bàn và lo hơn. Khi con hiểu con số, con sẽ tự bớt dùng tay.
Học bàn tính hay lớp toán tư duy có giúp trẻ khó với con số không?
Mỗi phương pháp hợp với một số trẻ, nhưng trẻ đang khó với cảm nhận con số thường cần người dạy hiểu khó khăn của con. Bạn nên hỏi người đánh giá hoặc giáo viên trước khi đăng ký thêm lớp.
Khó khăn với con số có phải do con không thông minh không?
Không. Nhiều trẻ khó với con số nhưng đọc tốt, sáng tạo, giỏi ở nhiều việc khác. Đây là một kiểu khó khăn học tập riêng, không phản ánh trí thông minh nói chung.
Bao lâu thì nên trao đổi với cô giáo về việc con khó học toán?
Bạn nên trao đổi ngay khi thấy con khóc hay sợ giờ toán nhiều buổi liên tiếp, không cần chờ kỳ thi. Mang theo vở và kể vài buổi tối cụ thể để cô hiểu con khó ở bước nào.
Ở nhà có nên cho con làm thật nhiều bài tập toán không?
Làm nhiều bài cùng một kiểu khi con chưa hiểu thường chỉ làm con chán và sợ hơn. Ít bài nhưng làm kỹ bằng đồ vật thật, kèm trò chơi số trong đời sống, thường có ích hơn.