Khi một đứa trẻ đã nói được từ, đã vẫy tay, đã chơi đùa với người rồi dần dần hoặc đột ngột không làm những việc đó nữa, cha mẹ nên đưa con đi khám sớm, không chờ lần khám định kỳ; nếu sự mất đi kèm theo co giật, lơ mơ, yếu tay chân hay sốt cao, phải đưa con đến cơ sở cấp cứu ngay. Mất kỹ năng đã có là một trong số ít dấu hiệu mà người làm nghề không khuyên "chờ xem thêm".
Bài này giải thích vì sao mất kỹ năng khác với chậm, những kiểu mất đi hay gặp, cách phân loại mức độ khẩn, việc cần làm trong tuần đầu và những câu nên nói với bác sĩ. Bài không đưa ra chẩn đoán nào; mất kỹ năng có nhiều nguyên nhân rất khác nhau, chỉ khám trực tiếp mới tìm ra.
Vì sao mất kỹ năng khác với chậm phát triển
Chậm là con chưa làm được một việc mà nhiều bạn cùng tuổi đã làm. Mất kỹ năng là con đã làm được, đã làm nhiều lần, rồi thôi. Hai chuyện này khác nhau về bản chất. Một bé hai tuổi chưa nói từ nào có thể chỉ cần thêm thời gian và cơ hội. Một bé mười tám tháng đã nói được "bà", "mèo", "đi", đã vẫy tay chào khách, rồi sau vài tuần không nói từ nào, không vẫy tay nữa, là điều người khám muốn biết càng sớm càng tốt.
Lý do là sự mất đi có thể đến từ nhiều nguồn: nghe kém mới xuất hiện, một bệnh lý thần kinh, một thay đổi trong phát triển, hoặc đôi khi một biến động lớn về tâm lý. Có nguyên nhân cần xử trí sớm, có nguyên nhân chỉ cần theo dõi. Không ai phân biệt được qua mô tả trên mạng. Vì vậy, dù trong lòng bạn nghĩ "chắc con chỉ lười nói", vẫn nên đi khám.
Cũng cần nói rõ: một bé đang ốm sốt, mệt, có thể ít nói, ít chơi trong vài ngày rồi trở lại bình thường khi khỏe lên. Đó không phải mất kỹ năng theo nghĩa ở đây. Điều cần để ý là khi con đã khỏe hẳn mà kỹ năng không quay lại.
Những kiểu mất kỹ năng cha mẹ hay kể
Cha mẹ thường không nhận ra ngay, vì sự mất đi diễn ra từ từ qua vài tuần. Hãy nghĩ lại xem con có thôi làm những việc sau không:
- Thôi nói những từ đã từng nói thường xuyên, hoặc chỉ còn lặp lại vài từ.
- Thôi vẫy tay chào, thôi chỉ tay, thôi gật lắc đầu.
- Thôi gọi bố mẹ ra xem, thôi chạy ra đón khi người thân về.
- Thôi chơi những trò từng thích với người lớn như ú òa, đuổi bắt.
- Ít nhìn mặt người hơn trước, gọi tên ít quay lại hơn trước.
- Thôi làm những việc tự phục vụ đã biết như tự cầm cốc uống, tự xúc ăn.
- Đi đứng kém vững hơn, hay ngã, cầm nắm vụng hơn trước.
Nếu nhớ không rõ, mở lại điện thoại xem video, ảnh cũ của con trong vài tháng qua. Rất nhiều cha mẹ nhận ra sự mất đi chỉ khi so đoạn video con nói luyên thuyên ba tháng trước với con bây giờ. Đoạn video cũ ấy là thứ nên mang theo khi đi khám.
Mức độ khẩn: khám ngay, đặt lịch sớm hay chờ khám định kỳ
Bảng dưới giúp bạn quyết định đi lúc nào. Khi băn khoăn giữa hai mức, chọn mức khẩn hơn.
| Điều bạn thấy | Nên làm gì |
|---|---|
| Mất kỹ năng kèm co giật, giật mình liên tục, lơ mơ, khó đánh thức | Đến cơ sở cấp cứu ngay |
| Mất kỹ năng kèm yếu một bên tay chân, méo miệng, mất thăng bằng đột ngột | Đến cơ sở cấp cứu ngay |
| Mất kỹ năng kèm sốt cao, nôn nhiều, đau đầu, cổ cứng | Đến cơ sở cấp cứu ngay |
| Con thôi nói, thôi chơi với người trong vài tuần, ngoài ra khỏe mạnh | Đặt lịch khám nhi trong vòng vài ngày, nói rõ là mất kỹ năng |
| Con có những lúc nhìn trân trân, không đáp, vài giây rồi lại bình thường, lặp lại nhiều lần | Đặt lịch khám sớm, quay video những lúc đó |
| Con chậm hơn bạn nhưng không mất gì, vẫn tiến dần | Kể với bác sĩ ở lần khám định kỳ hoặc đặt lịch đánh giá phát triển |
Bảng này không thay thế lời khuyên của nhân viên y tế. Nếu con có điều gì khiến bạn thấy bất thường và sợ hãi, không cần đối chiếu bảng, cứ đưa con đi khám.
Việc cần làm trong tuần đầu khi nhận ra con mất kỹ năng
Đừng để nỗi lo làm bạn chần chừ. Làm theo thứ tự sau:
- Gọi đặt lịch khám nhi ngay, nói rõ với người tiếp nhận: "Cháu đã nói được từ, giờ không nói nữa, em muốn khám sớm." Cụm từ "không nói nữa" thường giúp lịch được xếp sớm hơn so với "chậm nói".
- Gom video và ảnh cũ cho thấy những việc con từng làm, sắp theo thời gian.
- Viết một dòng thời gian ngắn: con làm được việc gì từ bao giờ, bắt đầu thôi khi nào, trong thời gian đó có ốm, tiêm, ngã, chuyển nhà, có em, đổi người chăm không.
- Quay video con hiện tại trong vài tình huống quen: lúc ăn, lúc chơi, lúc được gọi tên.
- Ghi lại mọi điều bất thường khác như những lúc nhìn trân trân, giấc ngủ thay đổi, ăn uống thay đổi.
- Mang theo sổ khám, sổ tiêm chủng, kết quả sàng lọc thính lực nếu có.
Trong lúc chờ khám, cứ tiếp tục chơi, trò chuyện với con như thường. Không cần ép con nói lại những từ cũ, không cần thử đi thử lại để chứng minh. Con cần cảm giác an toàn hơn bao giờ hết.
Những biến động có thể khiến con thụt lùi tạm thời
Trẻ nhỏ đôi khi thụt lùi một chút khi gặp biến động lớn: có em bé, bố hoặc mẹ đi xa, chuyển nhà, đổi người chăm, bắt đầu đi nhà trẻ. Một bé đã bỏ bỉm có thể tè dầm lại, một bé đã tự xúc có thể đòi đút, một bé hay nói có thể bám mẹ và ít nói hơn vài tuần. Những thay đổi này thường đi kèm dấu hiệu bé đang bất an, như khóc nhiều hơn, đòi bế nhiều hơn, và thường cải thiện khi bé quen dần.
Biết điều đó để bớt hoảng, nhưng không phải để bỏ qua. Ngay cả khi bạn nghĩ con thụt lùi vì có em, vẫn nên kể với bác sĩ, vì hai chuyện có thể xảy ra cùng lúc và chỉ người khám mới tách bạch được. Điểm khác thường thấy: thụt lùi do biến động thì bé vẫn tìm người thân, vẫn muốn được an ủi, còn mất kỹ năng cần xem kỹ thì bé có thể ít tìm người hơn cả trước.
Câu nói với bác sĩ: "Nhà em mới có em bé được hai tháng. Cháu lớn trước nói được nhiều từ, giờ gần như không nói, cũng ít chơi với bố mẹ. Em không biết có phải do có em không, nhờ bác sĩ xem giúp."
Câu nên hỏi bác sĩ trong buổi khám
Mất kỹ năng thường cần nhiều bước kiểm tra. Hỏi rõ để biết mình đang ở đâu trên lộ trình:
- "Cháu cần làm những kiểm tra gì, cái nào làm trước?"
- "Có cần đo thính lực lại cho cháu không?"
- "Bác sĩ có cần cháu khám thêm chuyên khoa thần kinh nhi hay nhi phát triển không?"
- "Trong lúc chờ kết quả, dấu hiệu nào thì nhà em phải đưa cháu quay lại ngay?"
- "Ở nhà nên chơi với cháu thế nào trong thời gian này?"
- "Bao lâu thì tái khám?"
Ghi câu trả lời vào sổ, hoặc nhờ người đi cùng ghi. Lúc lo lắng, rất khó nhớ hết những gì bác sĩ nói. Nếu có thuật ngữ bạn không hiểu, hỏi lại ngay, không ngại. Trước khi ra về, nhắc lại với bác sĩ bằng lời của mình những việc phải làm tiếp, để chắc rằng hai bên hiểu giống nhau: "Vậy nhà em đi đo tai trước, tuần sau mang kết quả quay lại, nếu cháu có giật mình hay lơ mơ thì đi cấp cứu ngay, đúng không ạ?"
Ở nhà trong lúc chờ kết quả
Có khi từ buổi khám đầu đến lúc có đủ kết quả mất vài tuần, vì con cần đo tai, làm thêm kiểm tra hay chờ lịch chuyên khoa. Quãng chờ ấy thường là lúc cha mẹ mệt nhất. Hãy giữ nếp sinh hoạt của con đều đặn: giờ ăn, giờ ngủ, giờ chơi ngoài trời gần như cố định. Sự quen thuộc giúp con bớt bất an, và giúp bạn nhận ra ngay nếu có gì thay đổi thêm.
Tiếp tục trò chuyện với con dù con không đáp, kể những việc đang làm bằng câu ngắn, chơi những trò con từng thích. Không cần biến mọi lúc thành giờ tập. Ghi tiếp nhật ký, đặc biệt những điều mới: con lấy lại được một từ, hoặc con thôi thêm một việc. Cả hai đều phải báo bác sĩ.
Chia việc với người thân để ai cũng có lúc nghỉ. Chọn một người giữ toàn bộ giấy tờ, kết quả, lịch hẹn trong một túi riêng, để không thất lạc khi phải đi nhiều nơi.
Những cái sai hay gặp
Chờ xem con có tự nói lại không. Đây là cái sai phổ biến nhất. Với mất kỹ năng, chờ không giúp gì mà chỉ làm chậm việc tìm nguyên nhân.
Nghĩ con giận, con lười. Trẻ nhỏ không thôi nói nhiều tuần liền chỉ vì giận. Gán cho con chuyện lười làm cả nhà bỏ lỡ thời gian.
Đổ lỗi cho mình hoặc cho người chăm. Mất kỹ năng hiếm khi do một việc cha mẹ hay ông bà đã làm. Đổ lỗi chỉ làm gia đình căng thẳng đúng lúc cần đoàn kết nhất.
Tự tìm cách chữa theo lời truyền miệng. Không tự cho con dùng bất kỳ thứ gì theo lời khuyên trên mạng hay người quen. Mọi việc dùng thuốc hay can thiệp đều cần bác sĩ quyết định sau khi khám.
Đi khám một nơi rồi thôi. Nếu sau buổi khám đầu bạn vẫn chưa rõ hướng đi tiếp, hoặc con tiếp tục mất thêm kỹ năng, hãy quay lại sớm hơn hẹn hoặc xin ý kiến một chuyên khoa khác. Theo dõi sát trong những tuần này quan trọng hơn mọi lời trấn an.
Câu hỏi thường gặp
Bé 2 tuổi tự nhiên ít nói hơn trước có phải đi khám ngay không?
Nếu bé đã nói được nhiều từ rồi ít đi rõ rệt trong vài tuần, kể cả khi đã khỏe, nên đặt lịch khám sớm, không chờ khám định kỳ. Nếu kèm co giật, lơ mơ, yếu tay chân hay sốt cao, đến cơ sở cấp cứu ngay.
Có em bé xong con lớn ít nói lại thì có cần lo không?
Trẻ có thể thụt lùi tạm thời khi có em, thường kèm bám mẹ, khóc nhiều hơn và cải thiện dần. Tuy vậy vẫn nên kể với bác sĩ, vì hai chuyện có thể xảy ra cùng lúc. Nếu sau vài tuần con không khá lên, cần đi khám.
Con hay nhìn trân trân vài giây rồi bình thường thì sao?
Hãy quay video những lúc đó và ghi lại số lần trong ngày. Đặt lịch khám sớm và cho bác sĩ xem video. Nếu kèm giật tay chân, mất ý thức lâu hơn hay khó đánh thức, đưa con đi cấp cứu ngay.
Video cũ của con có giúp ích gì khi đi khám không?
Có, rất nhiều. Video cũ cho bác sĩ thấy con từng làm được gì, còn video mới cho thấy hiện tại. Sắp video theo thời gian, mỗi đoạn ngắn, ghi chú ngày quay để bác sĩ xem nhanh.
Mất kỹ năng thì con có lấy lại được không?
Điều đó tùy vào nguyên nhân, và không ai có thể hứa trước. Việc quan trọng là tìm ra nguyên nhân sớm để con được hỗ trợ đúng. Hãy hỏi bác sĩ cụ thể về hướng theo dõi và hỗ trợ sau khi có kết quả khám.