Cha mẹ không bắt buộc phải nói với phụ huynh khác về chẩn đoán của con; điều nên làm là chia sẻ vừa đủ để mọi người hiểu những hành vi có thể gặp và biết cách đối xử, giữ kín những chi tiết y khoa, và luôn hỏi ý con khi con đủ lớn. Nói theo hướng "con cần gì" thay vì "con bị gì" giúp người nghe dễ thông cảm hơn và bảo vệ con tốt hơn.
Bài này giúp cha mẹ cân nhắc có nên nói hay không, nói đến mức nào, kèm câu mẫu cho các tình huống thường gặp, cách xử lý khi phụ huynh khác phàn nàn, và cách giải thích cho các bạn trong lớp theo từng độ tuổi.
Có nên nói không: những điều cần cân nhắc
Không có quy tắc chung. Có gia đình chọn nói rõ ngay từ buổi họp phụ huynh đầu năm, có gia đình chỉ nói với vài người thân thiết, có gia đình không nói gì về chẩn đoán mà chỉ chia sẻ khi có chuyện. Mỗi cách đều có lý của nó.
Lý do để nói: những hành vi của con như không trả lời khi được chào, hay la lên khi ồn, dễ bị hiểu là vô lễ hoặc hung hăng. Khi phụ huynh khác biết trước, họ kể lại với con mình theo cách thông cảm hơn, và ít khả năng xảy ra những lời bàn tán sau lưng. Một số phụ huynh còn chủ động rủ con bạn đến chơi.
Lý do để thận trọng: thông tin về sức khoẻ của con là chuyện riêng. Một khi đã nói ra trong nhóm đông, cha mẹ không kiểm soát được nó được kể lại thế nào, có bị thêm thắt không. Con lớn lên có thể không muốn bạn bè biết. Ở một số cộng đồng nhỏ, cái nhãn đi theo con lâu hơn cả những năm học đó.
Một cách cân bằng: nói về những gì con cần và cách mọi người giúp được, không cần nói tên chẩn đoán. Còn chẩn đoán thì chỉ nói với những người thật sự cần biết, như giáo viên, hoặc những phụ huynh gia đình đã tin tưởng.
Nói đến mức nào: ba mức chia sẻ
Cha mẹ có thể chọn mức khác nhau cho từng nhóm người. Bảng dưới đây gợi ý nội dung và người nghe hợp với từng mức.
| Mức | Nói gì | Hợp với ai |
|---|---|---|
| Chung | Con đang học cách giao tiếp, có lúc con khó chịu với tiếng ồn, cả nhà đang cùng cô giáo giúp con | Cả nhóm phụ huynh lớp, buổi họp đầu năm |
| Cụ thể | Những hành vi có thể gặp và nên phản ứng thế nào; con thích chơi gì; mời con bạn đến chơi | Phụ huynh có con chơi thân với con mình, hàng xóm |
| Riêng tư | Chẩn đoán, kết quả đánh giá, việc can thiệp, những lo lắng của gia đình | Giáo viên, người thân, một vài người bạn tin cậy |
Đừng chia sẻ ở mức riêng tư trong nhóm trò chuyện của lớp, kể cả khi đang bực hay đang xúc động. Những gì đã gửi vào nhóm đông người không lấy lại được. Nếu cần trút bầu tâm sự, hãy tìm nhóm phụ huynh cùng hoàn cảnh hoặc một người bạn riêng. Cũng nên nhớ rằng mức chia sẻ có thể thay đổi theo thời gian: năm đầu chỉ nói chung, sang năm khi đã quen các gia đình trong lớp thì nói cụ thể hơn với vài người.
Câu mẫu với phụ huynh cùng lớp
Những câu dưới đây giữ giọng bình thường, không xin lỗi về con, không kể khổ, và cho người nghe một việc cụ thể để làm:
- Ở buổi họp đầu năm: "Bé nhà mình đang học cách nói chuyện với bạn, có khi bé chưa trả lời khi được chào. Nếu các con kể về bé, mọi người cứ nói với các con là bé đang tập, rủ bé chơi trò đơn giản là bé vui lắm."
- Khi một phụ huynh hỏi thẳng: "Bé phát triển hơi khác các bạn một chút, nhà mình đang cho bé học thêm để giao tiếp tốt hơn. Cảm ơn chị đã hỏi." Không cần kể thêm nếu không muốn.
- Khi rủ con nhà bạn đến chơi: "Cuối tuần chị cho bé nhà chị qua chơi xếp hình với bé nhà em nhé. Bé thích xếp hình lắm, chơi chừng một tiếng là vừa."
- Khi con vừa làm một bạn sợ: "Chị ơi, sáng nay bé nhà em la to làm bé nhà chị giật mình. Em xin lỗi. Bé em sợ tiếng loa nên la lên, cô với nhà em đang dạy bé cách khác để báo. Bé nhà chị có ổn không?"
- Khi được mời dự sinh nhật: "Cảm ơn chị đã mời bé. Bé hơi sợ chỗ đông và tiếng nhạc to, nên nhà em xin cho bé đến sớm một chút lúc còn ít người, chơi chừng bốn mươi lăm phút rồi về. Nếu bé ra góc ngồi một mình, chị cứ để bé nghỉ, không sao đâu."
Câu cuối có lời xin lỗi về sự việc, không xin lỗi về con. Đó là khác biệt quan trọng: cha mẹ nhận trách nhiệm về một tình huống cụ thể, không phải xin lỗi vì con tồn tại như con đang là.
Khi phụ huynh khác phàn nàn
Đôi khi sẽ có phụ huynh không vui, nhắn tin gay gắt hoặc đề nghị nhà trường chuyển con ra khỏi lớp. Giữ bình tĩnh và đi theo thứ tự:
- Không trả lời ngay trong lúc đang giận. Đọc tin nhắn, đợi vài tiếng, viết câu trả lời ra nháp.
- Hỏi giáo viên chủ nhiệm sự việc cụ thể đã xảy ra thế nào, trước khi trả lời phụ huynh kia.
- Trả lời riêng, không trong nhóm lớp. Ghi nhận cảm xúc của họ, nói những gì gia đình và nhà trường đang làm: "Em hiểu chị lo cho bé nhà chị. Nhà em và cô đang theo sát bé, có người hỗ trợ bé giờ ra chơi. Nếu có chuyện gì chị cứ báo cô và em."
- Nếu lời phàn nàn chuyển sang xúc phạm con hoặc đòi loại con khỏi lớp, không tranh cãi tiếp. Đề nghị nhà trường tổ chức một buổi gặp có giáo viên chủ nhiệm hoặc ban giám hiệu.
- Giữ lại tin nhắn và ghi chép. Nếu nhà trường có ý định thay đổi việc học của con vì áp lực từ phụ huynh khác, tìm hiểu quyền lợi của con ở mục riêng của trang.
Phần lớn phụ huynh phàn nàn vì lo cho con mình, không vì ghét con bạn. Khi họ thấy gia đình bạn có trách nhiệm và nhà trường có kế hoạch, sự lo lắng ấy thường dịu đi.
Giải thích cho các bạn cùng lớp theo độ tuổi
Mầm non. Trẻ nhỏ không cần nghe về chẩn đoán. Cô giáo nói đơn giản: "Bạn Minh đang học nói, bạn thích chơi xe. Khi bạn bịt tai là bạn thấy ồn quá, mình nói nhỏ lại nhé." Trẻ mầm non chấp nhận khác biệt rất nhanh nếu người lớn bình thản.
Đầu tiểu học. Cô giáo kể về việc mỗi người có cái giỏi và cái khó khác nhau: bạn này chạy nhanh, bạn kia vẽ đẹp, bạn Minh nhớ đường rất giỏi nhưng khó khi ở chỗ ồn. Giáo viên có thể đọc một câu chuyện tranh về tình bạn và sự khác biệt rồi hỏi các em sẽ giúp bạn thế nào.
Cuối tiểu học trở lên. Các em đã hiểu được những khái niệm như não bộ mỗi người xử lý âm thanh, cảm xúc khác nhau. Nếu con đồng ý, giáo viên có thể giải thích rõ hơn, thậm chí để con tự kể về mình. Nếu con không muốn, tôn trọng ý con, chỉ nói về cách cả lớp giúp nhau.
Ai nói. Thường giáo viên nói với lớp là tự nhiên nhất, cha mẹ góp ý nội dung trước. Cha mẹ đứng trước lớp nói về con mình dễ làm con ngại.
Hỏi ý con trước khi chia sẻ
Với trẻ lớn hơn, khoảng từ cuối tiểu học, hãy hỏi con trước khi nói về con với người khác. Con có thể muốn giữ riêng tư, hoặc muốn tự kể theo cách của mình. Câu hỏi có thể là: "Có mấy bạn hỏi mẹ vì sao con hay đeo tai nghe. Con muốn mẹ trả lời thế nào? Hay con muốn tự nói?"
Ngay cả với trẻ nhỏ, cha mẹ cũng nên tập thói quen nói về con một cách mà nếu con nghe thấy, con không thấy tổn thương. Trẻ nghe được nhiều hơn người lớn tưởng, kể cả khi con có vẻ không chú ý. Những câu như "khổ lắm chị ơi, nó thế này thế kia" nói trước mặt con để lại dấu vết lâu.
Khi con lớn dần, việc tự giới thiệu mình cũng là một kỹ năng đáng luyện. Con có thể học vài câu đơn giản: "Mình không thích tiếng ồn, mình đeo tai nghe để dễ chịu hơn." Biết nói về mình giúp con tự bảo vệ khi không có cha mẹ ở bên. Tập vài lần ở nhà qua trò đóng vai, bố làm bạn hỏi, con trả lời, để đến lúc thật con không bị bất ngờ.
Khi nào nên tìm đến chuyên gia hoặc bác sĩ
Chuyện nói với người khác đôi khi kéo theo những phản ứng ở con mà cha mẹ cần hỗ trợ chuyên môn. Đưa con đi khám chuyên khoa tâm bệnh nhi hoặc gặp chuyên viên tâm lý khi:
- Sau khi các bạn biết về con, con bắt đầu không muốn đến trường, khóc nhiều, ngủ kém kéo dài.
- Con nói những câu tự chê bai bản thân, như "con là đứa hỏng", "không ai thích con".
- Con thu mình rõ rệt, bỏ cả những việc con từng rất thích.
- Con có hành vi tự làm đau mình.
- Con kể đi kể lại một câu bạn nói về mình, hoặc hỏi nhiều lần những câu như "con có bị làm sao không".
- Cha mẹ thấy mình quá căng thẳng vì những lời bàn tán, mất ngủ, khó tập trung làm việc.
Điểm cuối không phải chuyện nhỏ. Sức khoẻ tinh thần của cha mẹ ảnh hưởng trực tiếp đến con, và tìm người hỗ trợ cho chính mình là việc nên làm, không phải dấu hiệu yếu đuối.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc phải thông báo cho phụ huynh khác biết con mình tự kỷ không?
Không bắt buộc. Thông tin sức khoẻ của con là chuyện riêng của gia đình. Cha mẹ có thể chỉ chia sẻ những gì con cần và cách mọi người giúp, mà không nói tên chẩn đoán.
Nên nói với các bạn trong lớp như thế nào cho phù hợp?
Nói theo độ tuổi, tập trung vào việc mỗi người có cái giỏi và cái khó khác nhau, và cách cả lớp giúp nhau. Thường giáo viên nói là tự nhiên nhất, cha mẹ góp ý nội dung trước.
Phụ huynh khác đề nghị chuyển con ra khỏi lớp thì làm sao?
Không tranh cãi trong nhóm lớp. Đề nghị nhà trường tổ chức buổi gặp có giáo viên hoặc ban giám hiệu, giữ lại tin nhắn, và tìm hiểu quyền được học hoà nhập của con.
Có nên đăng chuyện của con lên mạng xã hội để mọi người hiểu không?
Cân nhắc kỹ, vì những gì đã đăng rất khó gỡ và có thể theo con đến khi lớn. Nếu muốn chia sẻ, hãy nghĩ xem con lớn lên đọc lại có thấy thoải mái không, và tránh hình ảnh, chi tiết nhận ra con.
Con không muốn ai biết về mình thì cha mẹ nên làm gì?
Tôn trọng ý con, chỉ chia sẻ những gì thật cần với giáo viên. Cùng con tập vài câu để con tự giải thích khi cần, theo cách con thấy thoải mái.
Có nên xin lỗi phụ huynh khác mỗi khi con có hành vi khác thường không?
Xin lỗi khi con thật sự làm ảnh hưởng đến bạn khác là đúng mực. Nhưng xin lỗi về sự việc, không phải xin lỗi vì con, và kèm theo những gì gia đình đang làm để giúp con.