Trẻ tự kỷ sợ cắt tóc và khám răng chủ yếu vì những việc này dồn nhiều cảm giác khó chịu cùng lúc, như tiếng tông đơ, tóc vụn ngứa cổ, đèn chói, vị lạ trong miệng, người lạ chạm vào mặt; cách giúp là gọi hỏi trước nơi sẽ đến, tập từng phần ở nhà trong vài tuần, chọn giờ vắng, chia buổi thành nhiều lần ngắn và không ép giữ chặt con. Hai việc này khác nhau ở chỗ cắt tóc có thể hoãn, còn răng thì không nên hoãn khi con đau.
Bài gộp hai việc vì cách chuẩn bị giống nhau đến tám phần, nhưng có bảng riêng chỗ khác nhau. Cuối bài là những dấu hiệu về răng miệng cần đưa con đi khám sớm, kể cả khi con chưa sẵn sàng.
Cắt tóc và khám răng: khó ở đâu
Đọc ra cái khó cụ thể giúp bạn biết cần tập phần nào trước.
| Cắt tóc | Khám răng | |
|---|---|---|
| Âm thanh | Tiếng tông đơ rung sát tai, máy sấy | Tiếng máy hút nước bọt, máy mài, tiếng trẻ khác khóc ở phòng chờ |
| Chạm | Tay người lạ trên đầu, khăn quấn cổ, tóc vụn rơi vào cổ áo | Dụng cụ trong miệng, găng tay lạ, bị giữ cằm |
| Nhìn | Gương lớn, ánh đèn tiệm, kéo sáng loáng | Đèn chiếu thẳng vào mặt, người đeo khẩu trang |
| Tư thế | Ngồi yên trên ghế cao, cúi đầu | Nằm ngửa trên ghế, há miệng lâu |
| Có thể hoãn không | Được, hoặc cắt dần tại nhà | Khám định kỳ có thể sắp xếp, nhưng đau răng thì cần đi sớm |
Nhiều trẻ chịu được một hai cảm giác nhưng không chịu nổi khi tất cả dồn vào cùng lúc. Vì vậy chiến lược chung là tách các cảm giác ra, tập từng cái ở nhà, rồi mới ghép lại ở nơi thật.
Gọi hỏi trước: những câu nên hỏi tiệm tóc và phòng khám
Một cuộc gọi trước khi đặt lịch giúp bạn chọn đúng nơi và đúng giờ. Chỉ cần nói ngắn: "Con em là trẻ tự kỷ, cháu nhạy với tiếng ồn và người lạ chạm vào. Em muốn hỏi vài điều trước khi đưa cháu đến." Rồi hỏi:
- Giờ nào vắng nhất trong tuần để cháu không phải chờ lâu?
- Có thể đến trước một lần chỉ để xem, ngồi thử ghế, không làm gì không?
- Cắt bằng kéo thay vì tông đơ được không? Có thể không dùng máy sấy không?
- Phòng khám có kinh nghiệm với trẻ có nhu cầu đặc biệt không, có thể chia buổi khám thành nhiều lần ngắn không?
- Nha sĩ có thể giải thích từng dụng cụ trước khi dùng, cho cháu cầm thử không?
- Gia đình có được ngồi cạnh cháu suốt buổi không?
- Nếu cháu quá hoảng, có thể dừng lại và hẹn lần sau không, có tính phí buổi chưa làm xong không?
Câu trả lời cho bạn biết nhiều về nơi ấy. Một nơi sẵn lòng cho đến xem trước, chịu chia buổi, giải thích từ tốn thường là nơi hợp với con hơn nơi chỉ hứa "cứ đưa đến, bọn em giữ là xong".
Tập ở nhà trong vài tuần trước
Tập vào lúc con vui, mỗi lần vài phút, kết thúc trước khi con khó chịu. Đây là thứ tự nhiều nhà thấy hợp:
- Cho con xem ảnh hoặc video ngắn quay chính nơi sẽ đến. Kể câu chuyện ba câu: "Con ngồi ghế. Cô cắt tóc. Xong về ăn kem."
- Chơi giả vờ. Con cắt tóc cho búp bê bằng chiếc lược, làm nha sĩ đếm răng cho bố. Con được làm người cầm dụng cụ trước khi là người ngồi ghế.
- Tập từng cảm giác. Chải tóc, xịt nước nhẹ lên tóc, choàng khăn quanh cổ vài giây. Với răng: đếm răng bằng ngón tay, soi đèn pin nhỏ vào miệng, dùng gương nha khoa đồ chơi.
- Làm quen âm thanh. Bật tông đơ ở xa, tắt đi; lần sau gần hơn; lần sau để con cầm tông đơ đã tắt chạm vào tay mình. Tương tự với tiếng máy, có thể tìm âm thanh mô phỏng để con nghe từ xa.
- Tập ngồi yên đếm ngược. "Ngồi yên đến mười. Một, hai..." Con biết việc khó có điểm kết thúc nên dễ chịu đựng hơn.
- Đánh răng hằng ngày như một phần của lịch tranh. Nếu con chưa chịu đánh răng, bắt đầu bằng khăn mềm lau răng, rồi bàn chải mềm, mỗi tuần thêm vài giây.
Có nhà chọn cắt tóc cho con ở nhà, chia làm vài lần, mỗi lần cắt một phần, khi con đang xem cuốn sách tranh yêu thích. Đó là lựa chọn hoàn toàn hợp lý, nhất là trong giai đoạn con còn quá sợ tiệm tóc.
Trong ngày đi: những việc nhỏ làm khác đi nhiều
Chọn giờ con khỏe nhất. Thường là buổi sáng, sau khi ăn no, không phải sau buổi học dài hay lúc sắp ngủ trưa.
Mang theo đồ giúp con dịu. Tai nghe chống ồn, món đồ con hay cầm, áo choàng riêng của nhà nếu con khó chịu khăn lạ.
Báo từng bước trước khi làm. Nhờ người cắt tóc hoặc nha sĩ nói trước mỗi bước: "Bây giờ cô chải. Bây giờ cô cắt phía sau." Bất ngờ là thứ làm trẻ hoảng nhất.
Đồng ý trước điểm dừng. Có thể quy ước con giơ tay là dừng lại vài giây. Khi con biết mình có quyền dừng, con thường chịu được lâu hơn.
Chấp nhận làm chưa xong. Cắt được nửa đầu, khám được hàm trên đã là một buổi tốt. Hẹn lần sau làm tiếp còn hơn cố đến cùng khiến con sợ cả năm.
Không ép giữ chặt. Giữ chặt một đứa trẻ đang hoảng để làm cho xong có thể khiến con sợ nơi ấy rất lâu. Nếu việc khám răng thật sự cần làm mà con không hợp tác được, hãy hỏi nha sĩ về các cách khác phù hợp với trẻ, và quyết định sau khi được giải thích rõ.
Phòng chờ: phần khó hay bị bỏ quên
Nhiều buổi hỏng không phải ở ghế cắt tóc hay ghế nha sĩ, mà ở hai mươi phút chờ trước đó. Phòng chờ ồn, có trẻ khác khóc, con không biết phải chờ bao lâu, và khi tới lượt thì con đã cạn sức chịu đựng.
Cách đỡ đơn giản nhất là rút ngắn chờ: đặt lịch đầu giờ, hỏi phòng khám có thể gọi báo khi sắp tới lượt để cả nhà chờ ngoài sân hoặc trong xe không. Ở tiệm tóc, hỏi trước giờ nào chắc chắn không có khách khác.
Nếu vẫn phải chờ, mang theo việc cho con làm: cuốn sách tranh, bộ xếp hình nhỏ, chai nước. Dùng thẻ "chờ" kèm một vật đếm thời gian dễ nhìn như đồng hồ cát, để con thấy chờ có điểm kết thúc. Một người lớn ngồi riêng với con ở góc yên, người kia lo giấy tờ.
Nếu đã chờ quá lâu và con bắt đầu có tín hiệu nóng lên, xin đổi sang buổi khác. Một lần hẹn lại tốn ít hơn nhiều so với một trải nghiệm đáng sợ mà con mang theo đến lần sau.
Cắt tóc tại nhà: chia nhỏ thành nhiều lần
Với trẻ còn quá sợ tiệm tóc, cắt ở nhà là cách nhiều gia đình chọn trong một thời gian. Không cần khéo tay; mục tiêu là gọn gàng, không phải đẹp như ở tiệm.
Chọn nơi con thấy thoải mái, thường là ghế quen ở phòng khách hoặc ngoài ban công đủ sáng, không phải trước gương lớn nếu con khó chịu khi nhìn mình. Choàng một chiếc áo cũ của con thay vì khăn lạ, để tóc vụn không rơi vào cổ. Có thể bắt đầu bằng kéo, vì nhiều trẻ chịu tiếng kéo dễ hơn tiếng tông đơ.
Chia việc ra nhiều lần trong tuần: hôm nay cắt phần mái, mai cắt phía sau, hôm sau tỉa hai bên. Mỗi lần chỉ vài phút, trong lúc con đang xem cuốn sách tranh hoặc chơi món con thích. Đếm ngược thành tiếng để con biết lúc nào xong.
Sau khi cắt, lau sạch tóc vụn trên cổ và tay con ngay, vì cảm giác ngứa ấy hay là thứ con nhớ nhất. Khi con đã quen cắt ở nhà vài tháng, có thể thử lại tiệm tóc vào giờ vắng, mang theo đúng chiếc áo choàng và cuốn sách quen.
Sau buổi: kết thúc bằng điều dễ chịu
Dù buổi hôm ấy suôn sẻ hay vất vả, hãy kết thúc bằng một điều con thích đã hứa trước: đi công viên, ăn món quen, xem lại cuốn sách tranh. Điều cuối cùng con nhớ về chuyến đi ảnh hưởng nhiều đến lần sau.
Ghi lại vài dòng ngay trong ngày: con chịu được bước nào, bước nào khó, điều gì giúp. Hỏi xin người cắt tóc hoặc nha sĩ cho đặt lịch với đúng người ấy lần sau; gặp lại người quen là một nửa sự an tâm của con.
Với con, có thể làm một tấm ảnh "trước và sau" mái tóc, hoặc một tấm ảnh con ngồi ghế nha sĩ, dán vào cuốn sổ của con. Xem lại trước lần đi kế tiếp giúp con nhớ rằng con đã làm được.
Còn cha mẹ, đừng tự trách nếu buổi hôm ấy không như mong đợi. Mỗi lần đi là một lần con quen thêm một chút, kể cả lần chỉ ngồi được vào ghế rồi về.
Khi nào cần đưa con đi khám răng sớm, không chờ con sẵn sàng
Có những dấu hiệu về răng miệng không nên hoãn, vì trẻ trên phổ tự kỷ thường không nói được chỗ đau và cơn đau dễ biến thành khó chịu, mất ngủ, khóc la khó hiểu:
- Con bỗng không chịu ăn, nhai một bên, hoặc chỉ chịu ăn đồ mềm, đồ nguội.
- Con hay đưa tay vào miệng, đập vào má, cắn đồ vật nhiều hơn hẳn bình thường.
- Thấy lỗ đen, vết nâu trên răng, nướu sưng đỏ, má sưng, hơi thở có mùi khác thường kéo dài.
- Con chảy máu chân răng, sốt kèm sưng mặt. Trường hợp này cần đi khám ngay.
- Con chưa từng được khám răng lần nào khi răng đã mọc đủ.
Nếu con đang được theo dõi ở bác sĩ nhi phát triển, có thể hỏi thêm về nơi khám răng có kinh nghiệm với trẻ có nhu cầu đặc biệt. Câu nói với nha sĩ: "Cháu là trẻ tự kỷ, cháu sợ đèn và tiếng máy. Bác sĩ báo trước giúp cháu từng bước và cho cháu nghỉ giữa chừng được không ạ?"
Câu hỏi thường gặp
Có nên cắt tóc cho trẻ tự kỷ khi con đang ngủ không?
Một số nhà làm vậy để tránh căng thẳng, nhưng con có thể giật mình tỉnh dậy và hoảng sợ hơn. Cách bền hơn là tập dần ở nhà và cắt từng phần nhỏ khi con thức, vui vẻ và biết trước việc sắp làm.
Trẻ tự kỷ nên khám răng lần đầu khi nào?
Như mọi trẻ, nên đưa con đi khám răng sớm khi răng đã mọc, rồi khám định kỳ theo lời nha sĩ. Với trẻ trên phổ tự kỷ, những lần khám đầu chủ yếu để làm quen nơi chốn và người khám.
Con không cho đánh răng thì làm sao?
Bắt đầu nhẹ nhàng bằng khăn mềm lau răng, rồi bàn chải lông mềm, mỗi tuần thêm vài giây. Đưa việc đánh răng vào lịch tranh buổi tối và để con được cầm bàn chải tự làm trước.
Tiệm tóc bảo cứ giữ chặt là xong, có nên đồng ý không?
Không nên. Giữ chặt một đứa trẻ đang hoảng có thể khiến con sợ cắt tóc rất lâu. Nên chọn nơi chịu đi chậm, cho dừng nghỉ, hoặc cắt dần tại nhà.
Đau răng mà con không nói được thì nhận biết thế nào?
Để ý con bỏ ăn, nhai một bên, đưa tay vào miệng, đập vào má hoặc khó ngủ hơn hẳn. Khi có những dấu hiệu này nên đưa con đi khám răng sớm.
Có cần mua bộ đồ chơi nha sĩ để tập không?
Không bắt buộc. Gương nhỏ, đèn pin, chiếc lược và búp bê trong nhà đã đủ để chơi giả vờ. Điều quan trọng là tập đều, từng phần nhỏ, và để con được làm người cầm dụng cụ trước.