Với trẻ tự kỷ, chuyển nhà hay đón em bé là thay đổi lớn nhất có thể xảy ra trong năm, và cách giúp con là báo trước sớm bằng câu chuyện có hình, cho con làm quen từng phần mới, giữ nguyên càng nhiều nếp cũ càng tốt, rồi chấp nhận rằng vài tuần đầu con có thể lùi lại một chút. Thay đổi không tránh được, nhưng bất ngờ thì tránh được phần lớn.
Bài này đi qua hai thay đổi thường gặp nhất là chuyển nhà và có em, kèm vài thay đổi nhỏ hơn như đổi người chăm, đổi lớp. Cuối bài là những dấu hiệu cho thấy con đang quá sức và lúc nào cần hỏi bác sĩ hoặc giáo viên can thiệp.
Vì sao thay đổi lớn lại khó với con đến vậy
Nhiều trẻ trên phổ tự kỷ dựa vào sự giống nhau mỗi ngày để thấy an toàn: cùng một đường về nhà, cùng một chiếc cốc, cùng chỗ ngồi ăn. Người lớn coi đó là thói quen; với con, đó là cái khung giữ cho thế giới đoán trước được.
Chuyển nhà làm đổ cùng lúc rất nhiều phần của cái khung ấy: phòng mới, mùi mới, tiếng xe ngoài đường khác, cửa sổ ở chỗ khác, có khi cả trường và đường đi học cũng khác. Có em bé thì khác theo kiểu khác: nhà vẫn vậy, nhưng mẹ bận hơn, có tiếng khóc lạ giữa đêm, khách đến thăm nhiều, và nếp sinh hoạt bị xáo trộn hằng ngày.
Con có thể không nói được rằng con lo, mà thể hiện qua cách khác: ngủ kém hơn, ăn ít hơn, lặp lại nhiều hơn, khóc la nhiều hơn, hoặc làm lại những việc tưởng đã bỏ như đòi bế, tè dầm. Hiểu điều đó, cha mẹ sẽ không coi đây là con hư đi, mà là con đang dùng hết sức để thích nghi.
Nguyên tắc chung cho mọi thay đổi lớn gồm ba ý: báo trước sớm và lặp lại nhiều lần, cho con làm quen từng phần nhỏ trước khi đến thật, và giữ nguyên tất cả những gì giữ được.
Câu chuyện có hình: công cụ báo trước dễ làm nhất
Câu chuyện có hình là một cuốn sổ nhỏ vài trang, mỗi trang một hình và một câu ngắn, kể trước điều sắp xảy ra bằng giọng bình tĩnh. Làm tại nhà bằng ảnh chụp và giấy bìa. Ví dụ cho chuyện chuyển nhà:
- Trang 1, ảnh nhà hiện tại: "Đây là nhà của Bin bây giờ."
- Trang 2, ảnh thùng các tông: "Bố mẹ sẽ cho đồ vào thùng. Đồ chơi của Bin cũng vào thùng, không mất đâu."
- Trang 3, ảnh nhà mới: "Đây là nhà mới. Nhà mới có cửa sổ to."
- Trang 4, ảnh phòng của con ở nhà mới: "Đây là phòng của Bin. Giường của Bin sẽ ở đây."
- Trang 5, ảnh xe chở đồ: "Một ngày, xe sẽ chở đồ sang nhà mới."
- Trang 6, ảnh con với bố mẹ: "Bố mẹ và Bin cùng ở nhà mới. Bin có thể thấy lạ. Bố mẹ ở với Bin."
Đọc cùng con mỗi ngày, vào lúc con đang thoải mái, không chỉ đọc khi con lo. Câu chữ nên đúng sự thật, không hứa điều chưa chắc. Với con lớn hơn, để con tự dán ảnh, tự chọn trang yêu thích; con tham gia làm thì con hiểu sâu hơn.
Chuyển nhà: lịch chuẩn bị theo tuần
Thời gian dưới đây chỉ là gợi ý, điều chỉnh theo hoàn cảnh nhà bạn. Điều quan trọng là có thứ tự, không dồn tất cả vào mấy ngày cuối.
| Thời điểm | Việc nên làm | Lưu ý |
|---|---|---|
| Khoảng một tháng trước | Làm câu chuyện có hình, bắt đầu đọc cùng con; đưa con đến xem nhà mới nếu được | Đi lúc vắng, chỉ ở một lúc ngắn, mang đồ ăn con thích |
| Hai đến ba tuần trước | Chụp ảnh từng góc nhà mới, ảnh đường đi, ảnh công viên gần đó; đi thêm vài lần | Cho con chọn chỗ đặt một món đồ của con ở phòng mới |
| Một tuần trước | Đóng thùng dần, đồ của con đóng cuối cùng; dán ảnh con lên thùng của con | Giữ nguyên giờ ăn, giờ ngủ, lịch tranh |
| Ngày chuyển | Nhờ người thân đưa con đi chơi hoặc ở nhà ông bà trong lúc khuân đồ | Tránh để con chứng kiến cảnh tháo dỡ ồn ào |
| Ngày đầu ở nhà mới | Dọn phòng con trước tiên, xếp đồ giống nhà cũ hết mức | Cùng chăn, cùng gối, cùng đèn ngủ, cùng vị trí giường |
| Vài tuần sau | Giữ nếp cũ chặt hơn bình thường; thêm nơi mới từ từ | Chấp nhận con có thể ngủ kém, ăn kém một thời gian |
Nếu chuyển nhà kéo theo đổi trường hoặc đổi nơi can thiệp, cố gắng đừng để hai thay đổi trùng cùng một tuần. Gặp giáo viên mới trước, xin cho con đến thăm lớp vài lần ngắn trước buổi học chính thức.
Đón em bé: chuẩn bị cho anh chị trên phổ tự kỷ
Có em là thay đổi kéo dài nhiều tháng, nên việc chuẩn bị cũng trải dài. Thứ tự nhiều gia đình thấy hợp:
- Báo trước khi bụng mẹ đã lớn và dễ thấy. Dùng câu chuyện có hình: em bé ở trong bụng mẹ, em bé ra đời, em bé khóc, em bé ngủ nhiều, mẹ bế em, mẹ vẫn chơi với con.
- Cho con làm quen với âm thanh và đồ đạc. Tiếng trẻ sơ sinh khóc phát từ xa, nhỏ tiếng; chiếc nôi đặt sẵn trong nhà vài tuần trước khi em về.
- Chuyển việc chăm con sang người khác từ sớm. Nếu sau sinh bố hoặc bà sẽ đưa con đi học, tắm cho con, hãy bắt đầu chuyển từ vài tuần trước, để con không mất mẹ và mất nếp cùng một lúc.
- Lúc mẹ đi sinh. Làm lịch tranh cho mấy ngày mẹ vắng: ai đưa con đi học, ai ngủ cùng con, ngày nào mẹ về.
- Gặp em lần đầu. Để con lại gần theo nhịp của con, không ép bế, không ép hôn em. Một câu đơn giản: "Đây là em Na. Em nhỏ lắm."
- Giữ một khoảng riêng mỗi ngày. Mười lăm phút bố hoặc mẹ chơi riêng với con, đúng giờ, có trên lịch tranh, dù trong nhà bận đến đâu.
Giao cho con việc nhỏ vừa sức như lấy tã, đưa khăn, chọn bài hát cho em, giúp con thấy mình có chỗ trong gia đình mới. Và nhớ giữ an toàn: trẻ chưa hiểu em bé mỏng manh thế nào, nên luôn có người lớn ở cạnh khi hai anh em ở gần nhau.
Giữ nếp cũ giữa những ngày xáo trộn
Trong mọi thay đổi lớn, những gì giữ được nguyên vẹn là chỗ dựa của con. Hãy liệt kê ra giấy những nếp quan trọng nhất trong ngày của con: giờ dậy, bữa sáng, đường đi học, giờ chơi với bố, chuỗi việc trước giờ ngủ. Rồi tự hỏi với từng dòng: cái này có buộc phải đổi không? Phần lớn câu trả lời sẽ là không.
Giữ những thứ nhỏ nhất cũng có ích. Cùng chiếc cốc, cùng tấm khăn, cùng bài hát trước khi ngủ, cùng món ăn sáng. Khi nhà mới chưa có bếp đầy đủ, mang sẵn loại bánh con quen. Khi mẹ bận em bé, bố hoặc bà đọc đúng cuốn sách tranh mẹ vẫn đọc, theo đúng giọng và đúng thứ tự trang.
Lịch tranh lúc này còn quan trọng hơn bình thường. Cập nhật lịch cho những việc mới, nhưng giữ khung cũ: sáng vẫn bắt đầu bằng đánh răng, tối vẫn kết thúc bằng câu chào ngủ quen.
Cũng nên tạm hoãn những thay đổi không cần thiết trong vài tuần ấy: chưa cai bỉm, chưa tập ngủ riêng, chưa đổi trường can thiệp, chưa thêm lớp học mới. Mỗi việc ấy đều tốt, nhưng dồn cùng lúc với chuyển nhà hay có em thì con sẽ quá tải. Đợi khi con đã ổn định trở lại rồi hãy bắt đầu từng việc một.
Thay đổi nhỏ hơn: đổi người chăm, đổi lớp, mất một thứ quen
Đổi người giúp việc hoặc người trông. Nếu được, cho người mới và người cũ làm cùng nhau vài ngày. Người mới học thuộc lịch tranh, câu nói quen, món con ăn, cách con dịu lại.
Đổi lớp hoặc đổi giáo viên. Xin ảnh giáo viên mới và phòng học mới để làm câu chuyện có hình. Kể với giáo viên mới những gì giúp con, mang theo lịch tranh cũ nếu lớp đồng ý dùng.
Đồ vật quen bị hỏng, bị mất. Chiếc cốc vỡ, con thú bông rách. Nếu có thể, mua sẵn một bản giống hệt để dự phòng cho những món con gắn bó nhất. Nếu không, báo cho con bằng lời và hình, cho con chọn món thay thế.
Người thân đi xa hoặc mất. Nói thật bằng câu ngắn, dễ hiểu, không dùng cách nói vòng như "ông đi ngủ rồi" vì con có thể sợ đi ngủ. Cho con một cách để nhớ, như xem ảnh, giữ một món đồ của người ấy. Nếu con buồn kéo dài hoặc thay đổi rõ, hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em.
Bố hoặc mẹ đi công tác dài ngày. Làm lịch tranh đếm ngày, mỗi tối gỡ một thẻ cho tới ngày bố mẹ về. Gọi video vào cùng một giờ mỗi ngày, ngắn và đều đặn, thay vì gọi bất chợt khiến con xáo trộn.
Dấu hiệu con đang quá sức và khi nào hỏi bác sĩ
Trong vài tuần đầu sau thay đổi lớn, con lùi lại một chút là chuyện thường gặp. Nhưng nên hỏi bác sĩ nhi phát triển hoặc giáo viên can thiệp nếu:
- Con mất đi những kỹ năng đã có và không lấy lại được sau vài tuần, như thôi không nói những từ đã nói, thôi tự ăn.
- Con ngủ rất ít, bỏ ăn, sụt cân.
- Con tự làm đau mình, đập đầu, cắn tay, hoặc làm đau em bé.
- Những cơn khóc la dày lên rõ rệt và không giảm dần theo thời gian.
- Con thu mình, không chơi, không còn hứng thú với những thứ trước đây con thích.
Mang theo ghi chép trước và sau thay đổi để bác sĩ thấy rõ khác biệt. Câu nên hỏi: "Nhà cháu vừa chuyển nhà và có em bé. Cháu thay đổi như thế này. Gia đình nên làm gì thêm, và có cần đánh giá lại không ạ?" Cha mẹ đang chăm em bé sơ sinh cũng cần được đỡ đần; đừng ngại nhờ người thân hoặc tìm hỗ trợ khi thấy mình kiệt sức.
Câu hỏi thường gặp
Nên báo cho trẻ tự kỷ trước bao lâu khi chuyển nhà?
Thường nên bắt đầu khoảng vài tuần đến một tháng trước, tùy con. Quá sớm có thể làm con lo kéo dài, quá muộn thì không đủ thời gian làm quen. Điều quan trọng là đọc câu chuyện có hình đều đặn và cho con xem nhà mới nếu được.
Có nên để trẻ tự kỷ ở lại nhà ông bà trong ngày chuyển nhà không?
Nhiều gia đình làm vậy để con không phải chứng kiến cảnh tháo dỡ ồn ào. Nhưng khi đón con về, phòng của con nên được dọn xong trước, đồ đạc xếp giống nhà cũ, để con có một chỗ quen ngay từ đầu.
Trẻ tự kỷ có ghen với em bé không?
Có thể có, dù con không nói ra. Con có thể khóc la nhiều hơn, đòi bế, làm lại những việc đã bỏ. Giữ khoảng thời gian riêng mỗi ngày với con và giao cho con việc nhỏ chăm em giúp con thấy mình vẫn có chỗ.
Con tè dầm lại sau khi chuyển nhà thì có đáng lo không?
Lùi lại một chút sau thay đổi lớn là chuyện thường gặp. Bình tĩnh, không mắng, giữ nếp cũ. Nếu kéo dài nhiều tuần hoặc kèm đau, sốt, khó chịu khi đi tiểu, nên đưa con đi khám.
Câu chuyện có hình có cần làm thật đẹp không?
Không cần. Ảnh chụp bằng điện thoại, giấy bìa và băng dính là đủ. Điều quan trọng là hình đúng với nơi chốn thật, câu ngắn, đúng sự thật và được đọc cùng con nhiều lần.
Có nên đổi trường cho con cùng lúc với chuyển nhà không?
Nếu có thể, tránh để hai thay đổi lớn trùng nhau trong cùng một tuần. Khi buộc phải đổi trường, cho con đến thăm lớp mới vài lần ngắn trước và gặp giáo viên mới trước buổi học chính thức.