Khi trẻ tự kỷ khó ngủ hoặc hay thức giữa đêm, cha mẹ nên bắt đầu bằng hai tuần ghi nhật ký giấc ngủ, rồi giữ một chuỗi việc trước giờ ngủ giống hệt nhau mỗi tối, sắp lại chỗ ngủ cho yên và tối, đáp lại lúc con thức đêm thật ngắn gọn; nếu con ngáy to, ngưng thở, ngủ quá ít kéo dài hoặc cả nhà kiệt sức thì cần gặp bác sĩ, và tuyệt đối không tự cho con dùng thuốc hay sản phẩm hỗ trợ ngủ. Khó ngủ là chuyện rất thường gặp ở trẻ trên phổ tự kỷ, không phải vì cha mẹ thiếu kỷ luật.
Giấc ngủ của con kéo theo giấc ngủ của cả nhà. Một đứa trẻ thức lúc hai giờ sáng chơi một mình đến năm giờ có nghĩa là bố hoặc mẹ cũng thức, rồi sáng hôm sau cả hai cùng đi làm, đi học trong mệt mỏi, và ngày hôm sau dễ có nhiều cơn khó chịu hơn. Bài này đi từng bước, bắt đầu từ việc ghi chép.
Hai tuần nhật ký giấc ngủ: ghi những gì
Trước khi thay đổi bất cứ điều gì, hãy ghi. Sổ giấy để cạnh giường người lớn hoặc ghi chú điện thoại đều được, mỗi sáng mất chừng hai phút.
| Mục ghi | Ví dụ | Vì sao cần |
|---|---|---|
| Giờ lên giường và giờ ngủ thật | Lên giường 21:00, ngủ 22:30 | Khoảng cách dài cho thấy con khó vào giấc, không phải ngủ muộn |
| Số lần thức đêm, bao lâu, con làm gì | Thức 2:00 đến 3:30, cười nói, đi lại | Phân biệt thức vì sợ, vì đói, vì đau hay vì tỉnh hẳn |
| Giờ dậy buổi sáng | 5:00, rất tỉnh | Biết tổng giờ ngủ cả đêm |
| Ngủ trưa: mấy giờ, bao lâu | 14:00 đến 16:30 | Ngủ trưa muộn và dài hay đẩy giờ ngủ tối |
| Ăn uống buổi chiều tối | Uống trà sữa lúc 17:00, ăn tối 20:00 | Đồ uống có chất kích thích, ăn sát giờ ngủ |
| Màn hình | Xem điện thoại đến 21:00 | Ánh sáng màn hình làm khó ngủ |
| Điều đặc biệt trong ngày | Đi tiêm, có khách, đổi lớp | Ngày nhiều kích thích hay đi kèm đêm khó ngủ |
| Khi ngủ: ngáy, thở, cử động | Ngáy to, há miệng, đổ mồ hôi | Dấu hiệu cần mang đi khám |
Sau hai tuần, bạn sẽ thấy con thuộc kiểu nào: khó vào giấc, thức nhiều lần giữa đêm, hay dậy quá sớm. Mỗi kiểu cần sửa một chỗ khác nhau, và bản ghi này cũng là thứ quý nhất mang theo khi đi khám.
Chuỗi việc trước giờ ngủ giống hệt nhau mỗi tối
Nhiều trẻ trên phổ tự kỷ dựa vào sự lặp lại để biết điều gì sắp đến. Một chuỗi việc giống nhau mỗi tối, khoảng ba mươi đến bốn mươi lăm phút, là tín hiệu rõ ràng nhất cho cơ thể con rằng đã đến giờ ngủ.
- Tắt màn hình trước giờ ngủ khoảng một tiếng. Ti vi, điện thoại, máy tính bảng đều tắt, kể cả màn hình người lớn đang xem trong cùng phòng.
- Một hoạt động nhẹ, lặp lại. Xếp đồ chơi vào thùng, tưới cây, lau bàn cùng bố mẹ. Việc có đầu có cuối giúp con chuyển từ ngày sang đêm.
- Vệ sinh cá nhân theo đúng một thứ tự. Đánh răng, rửa mặt, thay đồ ngủ, mỗi ngày đúng thứ tự ấy. Có thể dùng lịch tranh cho khoảng này.
- Hạ ánh sáng trong nhà. Chuyển sang đèn vàng dịu ở phòng khách, giảm tiếng ồn, giọng người lớn cũng nhỏ đi.
- Một việc gắn bó ngắn. Đọc cùng một cuốn sách tranh, hát một bài quen, xoa lưng vài phút. Đừng chọn việc dễ kéo dài vô hạn.
- Câu chào ngủ giống nhau. "Đến giờ ngủ rồi. Mẹ ở phòng bên. Sáng mai gặp con." Rồi tắt đèn.
Giờ đi ngủ và giờ dậy nên cố định cả cuối tuần, chênh không quá nửa tiếng. Chuỗi việc này thường mất vài tuần mới phát huy, nên đừng đánh giá sau hai ba tối.
Sắp lại chỗ ngủ cho con dễ vào giấc
Chỗ ngủ ảnh hưởng nhiều tới trẻ nhạy giác quan. Một vài điều nên rà lại:
- Ánh sáng. Rèm dày để buổi sáng không bị nắng đánh thức quá sớm; nếu con sợ tối, một chiếc đèn ngủ ánh vàng mờ, không nhấp nháy.
- Âm thanh. Tiếng ti vi phòng bên, tiếng xe ngoài đường, tiếng điều hòa kêu đều có thể đánh thức con. Có nhà dùng một chiếc quạt chạy đều đều để át tiếng ồn khác.
- Nhiệt độ và chăn gối. Phòng thoáng mát, không quá lạnh; vải chăn và đồ ngủ mềm, cắt mác. Có trẻ dễ chịu khi được đắp chăn hơi nặng tay, có trẻ ghét bị phủ kín, quan sát con để chọn.
- Bớt đồ kích thích. Đồ chơi phát sáng, phát nhạc, đồ con mê nhất nên cất ra ngoài, để giường chỉ còn là chỗ ngủ.
- Cùng một nơi. Nếu được, con ngủ cùng một chỗ mỗi đêm. Những đêm phải ngủ chỗ khác như về quê, mang theo gối, chăn hoặc thú bông quen thuộc.
Chuyện con ngủ riêng hay ngủ cùng bố mẹ là lựa chọn của mỗi nhà. Điều quan trọng là cách nào cũng nên ổn định; đổi qua đổi lại theo đêm làm con khó quen hơn.
Khi con thức giữa đêm: đáp thế nào
Đi đến con nhanh, nói ít. Kiểm tra con có đau, ướt, sợ, hay đói không. Nếu không có gì, nhắc lại câu chào ngủ thật nhỏ: "Vẫn là đêm. Ngủ tiếp nhé."
Giữ mọi thứ tối và nhàm chán. Không bật đèn sáng, không bật ti vi, không mở điện thoại cho con xem "để con ngủ lại". Đêm cần giữ đúng là đêm.
Đừng biến thức đêm thành giờ chơi. Nếu con thức và muốn chơi, đáp lại thật ít; nếu người lớn cùng chơi, cười đùa, con dễ học rằng nửa đêm có một giờ vui.
Có cách cho con biết khi nào là sáng. Một chiếc đèn hẹn giờ đổi màu lúc sáu giờ, hoặc quy ước "trời sáng mới dậy" kèm hình mặt trời và mặt trăng trên lịch tranh. Với trẻ dậy quá sớm, cách này giúp con chờ trong giường thêm một chút.
Thay phiên nhau. Bố mẹ chia đêm, mỗi người một nửa, để ít nhất một người được ngủ trọn. Ông bà ở cùng có thể đỡ một hai đêm mỗi tuần. Người chăm con kiệt sức thì không giữ được nếp nào lâu.
Những thứ không nên làm, dù nghe nói có tác dụng
Có những lời khuyên lan rất nhanh trong các nhóm phụ huynh: cho con dùng loại viên này, loại nước kia, loại sữa nọ để ngủ ngon. Thuốc và các sản phẩm hỗ trợ ngủ, kể cả loại bán không cần đơn hay được giới thiệu là "tự nhiên", đều không nên tự cho trẻ dùng. Con có thể đang có vấn đề sức khỏe khác cần khám, có thể đang dùng thứ khác do bác sĩ kê, và liều lượng cho trẻ không thể đoán theo người lớn. Nếu thấy cần, hãy hỏi thẳng bác sĩ chuyên khoa.
Cũng không nên để con khóc một mình suốt đêm theo kiểu "luyện ngủ" cứng nhắc. Với trẻ trên phổ tự kỷ, việc bị bỏ lại trong lúc hoảng có thể khiến con sợ giờ ngủ hơn. Nếu muốn con tự ngủ, hãy rút dần: tuần đầu ngồi cạnh giường, tuần sau ngồi ở cửa, tuần sau nữa ở phòng bên và quay lại kiểm tra.
Không dùng việc ngủ làm hình phạt ("không ngoan thì đi ngủ ngay") và không dùng giường làm chỗ phạt. Giường cần gắn với cảm giác an toàn.
Và không cố kéo con thức muộn hơn để con "mệt mà ngủ say". Trẻ quá mệt thường khó vào giấc hơn và dễ thức dậy lúc nửa đêm hơn.
Ngủ ở chỗ lạ: về quê, đi chơi xa, có khách ở nhà
Nhiều nhà giữ nếp ngủ được vài tuần, rồi một chuyến về quê ăn Tết là mọi thứ quay về như cũ. Không tránh được hết những đêm như vậy, nhưng có thể làm cho chúng bớt khó.
Trước chuyến đi vài ngày, cho con xem ảnh chỗ sẽ ngủ, kể ngắn: "Mình về nhà bà. Con ngủ ở phòng có cửa sổ xanh, mẹ nằm cạnh." Mang theo đúng những thứ của giờ ngủ ở nhà: gối, chăn, cuốn sách tranh đọc mỗi tối, chiếc đèn ngủ nhỏ nếu con quen. Đến nơi, giữ chuỗi việc trước giờ ngủ y như ở nhà, kể cả khi cả họ còn đang ngồi nói chuyện rôm rả ở gian ngoài.
Báo trước với người nhà rằng giờ ngủ của cháu cần yên, nhờ mọi người nói nhỏ ở khu vực gần phòng con. Một câu nhờ nhẹ nhàng thường được đáp lại tốt hơn là để đến lúc con khóc mới giải thích.
Về nhà rồi, quay lại nếp cũ ngay từ tối đầu tiên, không chờ con "hết mệt". Thường mất vài đêm để con quen lại; đừng nản vì những đêm ấy. Khi có khách ở nhà mình, cũng làm như vậy: chuỗi việc giữ nguyên, phòng con giữ yên, người lớn tiếp khách ở phòng xa hơn.
Khi nào cần gặp bác sĩ về giấc ngủ của con
Mang nhật ký hai tuần đi khám nhi, hoặc khám nhi phát triển nếu con đang được theo dõi ở đó, khi có những điều sau:
- Con ngáy to gần như mọi đêm, thở bằng miệng, có lúc ngừng thở rồi thở hắt ra, hoặc đổ nhiều mồ hôi khi ngủ.
- Con thường xuyên ngủ rất ít so với trẻ cùng tuổi mà ban ngày vẫn mệt, cáu, khó tập trung.
- Con có những cử động lạ khi ngủ như giật mạnh, co cứng, mắt trợn, hoặc tỉnh dậy ngơ ngác không nhận ra người thân. Những cơn như vậy cần đi khám sớm.
- Con thức dậy la hét, hoảng sợ nhiều đêm liền.
- Con có táo bón, đau bụng, ngứa da, ho về đêm. Những khó chịu của cơ thể rất hay đánh thức trẻ mà trẻ không kể ra được.
- Đã giữ nếp ngủ đều đặn khoảng một tháng mà tình hình không đỡ.
- Bố mẹ thiếu ngủ đến mức thấy kiệt sức, cáu gắt, khó làm việc.
Câu nên hỏi bác sĩ: "Cháu ngủ như thế này, nhật ký đây ạ. Cháu có cần khám thêm tai mũi họng hay đo giấc ngủ không, và gia đình nên điều chỉnh gì trước?" Mọi quyết định về thuốc, nếu có, để bác sĩ đưa ra sau khi khám.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ tự kỷ ngủ bao nhiêu tiếng là đủ?
Nhu cầu ngủ khác nhau theo tuổi và theo từng trẻ. Cách đánh giá thiết thực là xem ban ngày con có tỉnh táo, ít cáu không. Nếu con ngủ ít mà ban ngày rất mệt, hãy mang nhật ký giấc ngủ đi hỏi bác sĩ.
Có nên cho trẻ tự kỷ dùng thuốc ngủ không?
Cha mẹ không nên tự cho con dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm hỗ trợ ngủ nào, kể cả loại bán tự do. Việc có cần dùng hay không là do bác sĩ chuyên khoa quyết định sau khi khám và xem nhật ký giấc ngủ.
Con thức lúc hai giờ sáng và đòi chơi thì làm sao?
Giữ phòng tối, nói thật ít, không bật đèn hay màn hình. Nhắc con vẫn là đêm và đưa con về chỗ ngủ. Nếu cùng chơi, con dễ học rằng nửa đêm có giờ vui.
Có nên bỏ ngủ trưa để tối con ngủ sớm hơn không?
Không nên bỏ đột ngột, vì trẻ quá mệt thường khó vào giấc hơn. Có thể dời giờ ngủ trưa sớm hơn hoặc rút ngắn dần, rồi xem nhật ký giấc ngủ có thay đổi không.
Trẻ tự kỷ ngủ cùng bố mẹ có làm con chậm tự lập không?
Ngủ cùng hay ngủ riêng là lựa chọn của mỗi gia đình. Điều quan trọng là cách nào cũng nên ổn định. Nếu muốn con ngủ riêng, hãy rút dần từng tuần thay vì tách đột ngột.
Con ngáy to có liên quan đến chuyện khó ngủ không?
Có thể có. Ngáy to thường xuyên, thở bằng miệng hay có lúc ngừng thở là dấu hiệu nên đưa con đi khám tai mũi họng, vì giấc ngủ bị ngắt quãng có thể khiến con mệt và cáu ban ngày.