Lên lớp 6, trẻ hoà nhập phải làm quen cùng lúc với nhiều thầy cô bộ môn, thời khoá biểu thay đổi theo ngày, việc tự quản lý đồ dùng và bài tập, cùng những thay đổi của tuổi dậy thì; vì vậy việc chuẩn bị nên bắt đầu từ đầu năm lớp 5, tập trung vào kỹ năng tự tổ chức và tìm một người liên lạc chính ở trường mới. Kiến thức các môn học là phần con sẽ học dần; điều làm nhiều trẻ chật vật nhất là nhịp sống mới.
Bài này so sánh những gì thay đổi khi lên cấp hai, đưa ra việc cần làm trong năm lớp 5, câu hỏi khi chọn trường, các công cụ giúp con tự quản lý, chuyện bạn bè và tuổi dậy thì, và những dấu hiệu cần đưa con đi khám.
Cấp hai khác tiểu học ở những điểm nào
Bảng dưới đây không để doạ cha mẹ, mà để thấy rõ con cần chuẩn bị những gì. Mỗi dòng là một thay đổi kèm việc nhỏ có thể làm trước.
| Điểm thay đổi | Ở tiểu học | Ở cấp hai | Chuẩn bị trước |
|---|---|---|---|
| Người dạy | Một cô chủ nhiệm dạy phần lớn các môn | Mỗi môn một thầy cô, mỗi người một cách dạy | Tập cho con làm quen nhiều người lớn qua các lớp năng khiếu |
| Thời khoá biểu | Ít thay đổi giữa các ngày | Mỗi ngày một khác, có khi đổi phòng học | Tập đọc thời khoá biểu và tự soạn cặp theo ngày |
| Bài tập | Cô nhắc nhiều lần | Thầy cô giao một lần, con tự ghi lại | Tập ghi bài tập vào một cuốn sổ cố định |
| Quan hệ bạn bè | Chơi theo trò, dễ hoà vào | Nhóm bạn rõ hơn, nói chuyện nhiều hơn chơi | Giúp con có một hai bạn cùng sở thích |
| Cơ thể | Chưa thay đổi nhiều | Bắt đầu tuổi dậy thì | Nói với con trước về những thay đổi sẽ đến |
| Liên lạc gia đình | Cô chủ nhiệm gặp hằng ngày | Giáo viên chủ nhiệm ít gặp con hơn | Tìm một người liên lạc chính ở trường mới |
Nhìn vào cột cuối, chọn hai ba việc phù hợp với con nhất để bắt đầu. Không cần làm hết; mỗi trẻ khó ở những chỗ khác nhau.
Năm lớp 5: việc chuẩn bị theo từng giai đoạn
Một năm là đủ thời gian để con làm quen dần, nếu cha mẹ bắt đầu sớm và đi từng bước:
- Đầu năm lớp 5. Trao đổi với giáo viên chủ nhiệm lớp 5 về những gì con cần luyện thêm trước khi lên cấp hai. Nếu đang có kế hoạch giáo dục cá nhân, đưa mục tiêu tự quản lý vào kế hoạch năm nay.
- Giữa học kỳ một. Cho con tập tự soạn cặp mỗi tối theo thời khoá biểu, cha mẹ chỉ kiểm tra lại. Bắt đầu cho con tự ghi bài tập vào sổ.
- Học kỳ hai. Tìm hiểu các trường cấp hai trong khu vực, đi thăm trường, hỏi về cách trường hỗ trợ học sinh hoà nhập. Nếu cần đánh giá lại phát triển, đặt lịch từ lúc này.
- Mùa hè trước lớp 6. Đưa con đến xem trường mới nhiều lần, chụp ảnh các khu vực, làm cuốn sổ tranh nhỏ về một ngày ở cấp hai. Xin gặp giáo viên chủ nhiệm lớp 6 khi đã biết.
- Tuần đầu lớp 6. Giữ nếp ở nhà ổn định, bớt hoạt động ngoài giờ, liên lạc với người liên lạc chính ở trường để hỏi tình hình con.
Mỗi bước nên có ghi chép ngắn về những gì con làm được, so với chính con trước đó. Cuối năm lớp 5, nhìn lại sổ sẽ thấy con đã đi được bao xa, điều này giúp cả cha mẹ và con tự tin hơn khi bước sang cấp mới.
Câu hỏi khi chọn trường cấp hai
Khi đi thăm trường, ngoài thông tin chung về học phí và chương trình, cha mẹ nên hỏi những câu sau để biết trường sẵn sàng đến đâu với học sinh cần hỗ trợ:
- "Trường hiện có học sinh học hoà nhập không? Các em được hỗ trợ thế nào trong năm đầu?"
- "Ai là người gia đình liên lạc chính khi có chuyện với con: giáo viên chủ nhiệm, người phụ trách hoà nhập hay một thầy cô khác?"
- "Thầy cô bộ môn có được biết về nhu cầu của từng học sinh hoà nhập không, bằng cách nào?"
- "Trong giờ ra chơi, có khu vực yên tĩnh nào học sinh có thể đến nghỉ không?"
- "Trường có điều chỉnh bài kiểm tra cho học sinh cần hỗ trợ không, như thêm thời gian, ngồi phòng riêng?"
- "Trường xử lý thế nào khi có chuyện trêu chọc, bắt nạt giữa học sinh?"
- "Những tiết học đổi phòng, như thí nghiệm hay tin học, học sinh di chuyển thế nào, có ai dẫn trong tuần đầu không?"
Ghi lại câu trả lời và cảm nhận của mình. Một trường trả lời được những câu này bằng ví dụ cụ thể thường đã có kinh nghiệm. Phần thủ tục, quyền của con khi xin học và khi được điều chỉnh đánh giá nằm ở mục quyền lợi của trang.
Công cụ giúp con tự quản lý
Thời khoá biểu theo màu. Mỗi môn một màu, dán ở bàn học và chụp ảnh lưu trong cặp. Bìa vở, túi đựng của môn đó cùng màu, để con nhìn là biết cần mang gì.
Danh sách kiểm soạn cặp. Một tấm thẻ nhỏ cho từng ngày ghi các món cần mang, con đánh dấu khi soạn. Với trẻ chưa đọc tốt, dùng hình vẽ đơn giản.
Sổ bài tập cố định. Một cuốn sổ duy nhất để ghi bài tập, có cột cho từng môn và ô đánh dấu khi xong. Có thể nhờ thầy cô hoặc một bạn kiểm tra cuối tiết rằng con đã ghi đủ.
Hẹn giờ cho việc học ở nhà. Chia bài tập thành các đoạn ngắn, mỗi đoạn có giờ nghỉ. Trẻ tăng động giảm chú ý thường làm tốt hơn với đoạn ngắn và vận động xen kẽ.
Thẻ xin giúp. Một tấm thẻ nhỏ để con đưa thầy cô khi cần ra ngoài nghỉ hay cần hỏi lại, tránh việc con phải giơ tay nói trước cả lớp.
Tuổi dậy thì và chuyện bạn bè ở cấp hai
Lên cấp hai cũng là lúc nhiều trẻ bước vào tuổi dậy thì. Với trẻ trên phổ tự kỷ, những thay đổi của cơ thể như mọc lông, giọng đổi, mùi cơ thể, kinh nguyệt ở con gái có thể gây lo lắng nếu không được báo trước. Cha mẹ nên nói với con sớm, bằng lời đơn giản và hình ảnh minh hoạ phù hợp, nhắc lại nhiều lần. Dạy con những việc vệ sinh cá nhân mới theo từng bước rõ ràng.
Chuyện bạn bè cũng thay đổi. Ở cấp hai, các nhóm bạn hình thành rõ hơn, trò chơi dần nhường chỗ cho trò chuyện, đùa giỡn, những luật ngầm mà trẻ khó hiểu tín hiệu xã hội rất khó nắm bắt. Con có thể cảm thấy lạc lõng dù trước đó vẫn chơi được với bạn.
Cha mẹ có thể giúp bằng cách tìm các câu lạc bộ theo sở thích của con, như cờ, vẽ, lập trình, thể thao nhẹ, nơi con gặp bạn qua hoạt động chung chứ không phải qua trò chuyện. Dạy con một số quy tắc giao tiếp ngầm bằng lời rõ ràng, như không nói chuyện quá lâu về một chủ đề, nhận ra khi bạn muốn đổi chủ đề. Và nói về ranh giới cơ thể, về việc ai được chạm, ai không, về những gì không nên chia sẻ trên mạng.
Một người liên lạc chính ở trường
Ở tiểu học, cô chủ nhiệm gặp con cả ngày và là đầu mối của mọi việc. Ở cấp hai, giáo viên chủ nhiệm có khi chỉ dạy con vài tiết mỗi tuần. Vì vậy, điều quan trọng là thống nhất với trường một người liên lạc chính: có thể là giáo viên chủ nhiệm, người phụ trách hoà nhập, hoặc một thầy cô dạy con nhiều tiết.
Người này là nơi con tìm đến khi gặp khó, và là người gia đình liên lạc khi cần. Sắp xếp cho con gặp người đó trước ngày đi học, và nói rõ với con: "Khi con lạc phòng, quên đồ, hay có bạn làm con khó chịu, con đến tìm cô Lan ở phòng giáo viên."
Gặp người liên lạc chính sau hai tuần đầu, sau đó mỗi tháng một lần trong học kỳ đầu. Hỏi cụ thể: môn nào con theo được, môn nào con khó, giờ ra chơi con ở đâu, làm gì. Những câu trả lời này giúp cha mẹ biết cần hỗ trợ thêm ở chỗ nào.
Nếu con có người đi kèm ở tiểu học, hãy bàn với trường cấp hai xem năm đầu có cần tiếp tục không, và nếu có thì ở những tiết nào. Ở tuổi này, nhiều trẻ ngại có người lớn ngồi cạnh trước mặt bạn bè, nên hỗ trợ kín đáo như ngồi cuối lớp, chỉ có mặt ở giờ chuyển phòng, thường hợp hơn.
Khi nào nên đưa con đi khám chuyên khoa
Chuyển cấp và tuổi dậy thì cùng lúc là giai đoạn nhiều áp lực. Đưa con đi khám nhi phát triển hoặc tâm bệnh nhi khi:
- Con lo âu kéo dài, sợ đến trường, kêu đau bụng, đau đầu thường xuyên vào ngày đi học.
- Con thu mình rõ rệt, bỏ những sở thích cũ, ngủ quá nhiều hoặc quá ít.
- Con nói những câu tự chê bản thân, nói muốn biến mất. Trường hợp này cần đi khám ngay.
- Những cơn giận dữ hoặc bùng phát cảm xúc tăng lên rõ so với trước.
- Kết quả học tập giảm sút nhiều mà con và thầy cô không giải thích được, có thể do khó khăn học tập chưa được đánh giá.
- Con bắt đầu dành gần hết thời gian rảnh cho điện thoại, trò chơi điện tử, cáu giận dữ dội khi bị ngắt, và bỏ cả ăn ngủ.
Nếu con đang được bác sĩ theo dõi và dùng thuốc, chuyển cấp là lúc nên hẹn tái khám để bác sĩ đánh giá lại. Mọi thay đổi về thuốc là việc bác sĩ chuyên khoa quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ tự kỷ có nên học trường cấp hai gần nhà không?
Trường gần nhà có lợi là con ít mệt khi đi lại và có thể có bạn cũ cùng lên. Nhưng điều quan trọng hơn là trường sẵn sàng hỗ trợ đến đâu, nên cha mẹ cần đi thăm và hỏi kỹ.
Có nên cho con biết trước những thay đổi khi lên lớp 6 không?
Nên. Nói với con về những gì sẽ khác, bằng lời đơn giản và hình ảnh, nhắc lại nhiều lần trong năm lớp 5. Biết trước giúp con bớt lo âu khi thay đổi đến.
Làm sao để con tự ghi được bài tập ở cấp hai?
Tập từ năm lớp 5 với một cuốn sổ bài tập cố định. Có thể nhờ thầy cô hoặc một bạn cùng lớp kiểm tra cuối tiết, và cha mẹ đối chiếu mỗi tối trong những tuần đầu.
Con lên lớp 6 bị điểm kém nhiều môn thì phải làm sao?
Đừng vội trách con. Hỏi thầy cô từng môn xem con khó ở đâu, xem con có ghi đủ bài không, và đề nghị điều chỉnh bài kiểm tra nếu cần. Nếu khó khăn kéo dài, đưa con đi đánh giá khó khăn học tập.
Nói chuyện tuổi dậy thì với trẻ tự kỷ thế nào?
Nói sớm, bằng lời rõ ràng và hình ảnh phù hợp, chia thành từng phần nhỏ và nhắc lại nhiều lần. Dạy các việc vệ sinh cá nhân mới theo từng bước, có danh sách kiểm treo ở chỗ con dễ thấy.
Trường cấp hai không có người phụ trách hoà nhập thì sao?
Thống nhất với trường một thầy cô làm người liên lạc chính, thường là giáo viên chủ nhiệm. Gặp người đó định kỳ và đưa trang giới thiệu về con để thầy cô bộ môn cùng biết.