Việc chuẩn bị học nghề cho con có nhu cầu đặc biệt nên bắt đầu từ những năm cuối cấp hai, bằng cách quan sát thế mạnh và sở thích bền vững của con, cho con thử những việc nhỏ có thật ở nhà và quanh nhà, và tìm hiểu các hướng đi sau phổ thông từ sớm. Không có nghề nào "dành riêng" cho trẻ tự kỷ hay trẻ chậm phát triển; nghề phù hợp là nghề khớp với điều con làm tốt, nhịp con chịu được và môi trường có người hướng dẫn.
Bài này nói về thời điểm bắt đầu, cách nhìn ra thế mạnh của con, các hướng đi thường gặp sau phổ thông, cách cho con thử việc, câu hỏi khi đi thăm cơ sở dạy nghề, các kỹ năng sống đi kèm, và khi nào cần gặp bác sĩ hay chuyên gia. Phần chế độ hỗ trợ học nghề, nếu có, cha mẹ tìm hiểu ở mục quyền lợi và hỏi UBND xã, phường về quy định hiện hành.
Bắt đầu nghĩ về nghề từ khi nào
Nhiều gia đình chỉ bắt đầu lo chuyện nghề khi con sắp học xong, và lúc đó thấy mình chưa biết con hợp với việc gì, các nơi dạy nghề thì đã hết chỗ hoặc ở xa. Ngược lại, có gia đình lo quá sớm, ép con học một nghề cụ thể từ khi con còn nhỏ.
Thời điểm hợp lý là khoảng lớp 8, lớp 9. Lúc này con đã lớn đủ để thể hiện sở thích rõ ràng hơn, và vẫn còn vài năm để thử, để chuẩn bị. Đây cũng là lúc cha mẹ cùng giáo viên và người hỗ trợ con nhìn lại: con có tiếp tục học văn hoá lên lớp 10 không, hay chuyển sang học nghề, hay vừa học văn hoá vừa học nghề.
Không có lựa chọn nào là đúng cho mọi trẻ. Có trẻ học tiếp được văn hoá với hỗ trợ, có trẻ phát triển tốt hơn ở môi trường thực hành. Câu hỏi đặt ra là: con thấy dễ chịu và tiến bộ nhất khi làm gì, và môi trường nào giúp con dần tự lập.
Cũng cần hỏi chính con. Dù con nói ít, con vẫn có thể chọn giữa hai tấm ảnh, hai việc đã thử, hai nơi đã đến xem. Một lựa chọn có tiếng nói của con, dù nhỏ, giúp con có lý do để cố gắng hơn khi gặp khó.
Nhìn ra thế mạnh của con
Những việc con làm lâu không chán. Sắp xếp đồ vật, chăm cây, vẽ, lắp ráp, sắp xếp số liệu, nấu một món theo đúng các bước. Những việc con tự tìm đến và làm lâu thường là gợi ý tốt hơn những gì người lớn nghĩ là "hợp".
Kiểu việc con làm tốt. Có trẻ làm tốt việc lặp lại theo quy trình rõ ràng, có trẻ giỏi chi tiết, có trẻ khéo tay, có trẻ thích làm việc với động vật hoặc cây cối hơn là với người.
Môi trường con chịu được. Con có làm việc được ở chỗ ồn không, có chịu được đông người không, có cần làm một mình không. Một nghề phù hợp với khả năng nhưng môi trường không hợp thì con khó theo lâu.
Nhịp con theo được. Có việc đòi hỏi nhanh, có việc cần chính xác hơn là nhanh. Nhiều trẻ trên phổ tự kỷ làm tốt việc cần chính xác, đúng quy trình, khi không bị giục. Nếu nơi làm việc chỉ đo bằng tốc độ, con dễ bị đánh giá thấp dù làm rất cẩn thận.
Hỏi người dạy con. Giáo viên, cô can thiệp, thầy dạy năng khiếu có khi thấy những thế mạnh mà cha mẹ chưa để ý. Hỏi họ: "Trong lớp, con làm việc gì mà thầy cô thấy con tập trung và vui nhất?"
Các hướng đi thường gặp sau phổ thông
Mỗi hướng có những điều kiện riêng và không phải nơi nào cũng có đủ. Bảng dưới đây chỉ là gợi ý để cha mẹ tìm hiểu tiếp.
| Hướng đi | Hợp với | Cha mẹ cần hỏi |
|---|---|---|
| Học văn hoá tiếp lên trung học phổ thông | Trẻ theo được chương trình với hỗ trợ, có mục tiêu học tiếp | Trường có hỗ trợ học sinh hoà nhập không, điều chỉnh đánh giá thế nào |
| Học nghề ở cơ sở dạy nghề thông thường | Trẻ tự lập khá, theo được lớp đông có hướng dẫn | Cơ sở có nhận học viên cần hỗ trợ không, lớp bao nhiêu người, có thực hành nhiều không |
| Học nghề ở cơ sở dành cho người khuyết tật | Trẻ cần lớp nhỏ, hướng dẫn kỹ, nhịp chậm hơn | Dạy những nghề gì, học bao lâu, sau khi học có hỗ trợ tìm việc không |
| Học việc tại một cửa hàng, xưởng nhỏ | Trẻ học tốt qua làm thật, có người kèm | Người kèm có kiên nhẫn không, công việc có an toàn không, giờ làm bao nhiêu |
| Làm việc trong môi trường có hỗ trợ | Trẻ cần người giám sát thường xuyên | Ai hướng dẫn, mức hỗ trợ thế nào, con có được trả công không |
Nhiều gia đình kết hợp các hướng: học văn hoá buổi sáng, học việc buổi chiều; hoặc học nghề một thời gian rồi chuyển sang học việc tại chỗ. Điều quan trọng là có mục tiêu rõ và xem lại định kỳ.
Thử việc nhỏ ở nhà và quanh nhà
Trước khi chọn nghề, hãy cho con thử những việc có thật, có trách nhiệm, để con và cha mẹ cùng thấy con hợp với gì:
- Phụ trách một việc nhà cố định như tưới cây, gấp quần áo, chuẩn bị rau cho bữa tối, có danh sách các bước rõ ràng.
- Giúp việc ở cửa hàng của người quen: sắp xếp hàng lên kệ, dán nhãn giá, đóng gói.
- Tham gia một hoạt động tình nguyện phù hợp, như chăm sóc cây ở khu vườn chung, phụ giúp ở thư viện.
- Học một kỹ năng tay nghề ngắn hạn: làm bánh, cắm hoa, may đơn giản, sửa xe đạp.
- Làm việc theo giờ: bắt đầu và kết thúc đúng giờ, nghỉ giữa giờ, báo khi xong việc.
- Nhận một khoản tiền công nhỏ khi làm xong việc cho người ngoài gia đình, để con hiểu mối liên hệ giữa việc làm và thu nhập.
Ghi lại sau mỗi lần thử: con làm được phần nào, phần nào cần giúp, con có vui không, có muốn làm tiếp không. Sau vài tháng, những ghi chép này cho thấy hướng đi rõ hơn mọi lời khuyên chung chung.
Câu hỏi khi đi thăm cơ sở dạy nghề
Đi thăm cùng con nếu có thể, để xem con phản ứng thế nào với môi trường. Hỏi người phụ trách:
- "Cơ sở đã từng dạy học viên có nhu cầu đặc biệt chưa? Các em học thế nào, sau khi học làm gì?"
- "Một lớp bao nhiêu học viên, mấy người hướng dẫn?"
- "Thời gian học lý thuyết và thực hành chia thế nào?"
- "Nếu con cần thêm thời gian hoặc cần hướng dẫn riêng, cơ sở có điều chỉnh được không?"
- "Sau khi học xong, cơ sở có giúp tìm chỗ thực tập, chỗ làm không?"
- "Gia đình có thể đến xem một buổi học, hoặc cho con học thử vài buổi không?"
Cẩn thận với những nơi hứa chắc chắn có việc làm sau khóa học, hoặc thu phí cao mà không nói rõ học gì, ai dạy. Hỏi thêm phụ huynh có con từng học ở đó nếu được. Sau buổi thăm, hỏi con thấy thế nào bằng câu đơn giản, và để ý cả những gì con thể hiện: con có muốn ở lại xem thêm không, hay bồn chồn muốn về ngay. Phản ứng của con với tiếng máy, mùi, số người trong xưởng là thông tin quý không kém lời giới thiệu của cơ sở.
Kỹ năng sống cần đi kèm
Học được nghề mới là một nửa. Để con làm việc được lâu, cần luyện thêm những kỹ năng sau, từng bước, từ những năm cuối cấp:
- Đi lại một mình trên một tuyến đường quen, biết làm gì khi lạc hoặc khi xe không đến.
- Quản lý thời gian: dậy đúng giờ, đến đúng giờ, biết khi nào nghỉ.
- Quản lý tiền nhỏ: mua đồ ăn trưa, giữ tiền, biết đếm tiền thối.
- Giao tiếp nơi làm việc: chào hỏi, xin giúp đỡ, báo khi xong việc, báo khi không hiểu.
- Nhận lời nhắc mà không quá buồn: hiểu rằng người hướng dẫn chỉ cách làm đúng, không phải chê con.
- Giữ an toàn: không đi theo người lạ, không đưa thông tin cá nhân, biết gọi về nhà khi cần.
Luyện mỗi kỹ năng trong tình huống thật, nhiều lần, có người lớn đi cùng lúc đầu rồi lùi dần. Tiến bộ đo bằng so với chính con, không so với bạn cùng tuổi.
Một cách làm nhiều gia đình thấy hiệu quả là viết từng kỹ năng thành một tấm thẻ có các bước, con mang theo trong túi. Khi chưa nhớ, con nhìn thẻ; khi đã thuộc, thẻ nằm yên đó như một điểm tựa. Người hướng dẫn ở nơi học việc cũng dùng được tấm thẻ ấy để nhắc con theo cùng một cách với gia đình.
Khi nào cần gặp bác sĩ hoặc chuyên gia
Giai đoạn chuyển từ trường học sang học nghề và đi làm là một thay đổi lớn, có thể kéo theo lo âu, căng thẳng. Nếu con đang được bác sĩ theo dõi, đây là lúc nên hẹn tái khám, kể cho bác sĩ về kế hoạch sắp tới và hỏi những điều cần để ý.
Đưa con đi khám tâm bệnh nhi, hoặc chuyên khoa tâm thần nếu con đã lớn, khi thấy con lo âu kéo dài, mất ngủ, bỏ ăn, thu mình rõ rệt, có những cơn giận dữ tăng lên, hoặc nói những câu tiêu cực về bản thân như "con không làm được gì", "con vô dụng". Nếu con nói muốn chết hay có hành vi tự làm đau mình, cần đưa đi khám ngay.
Ngoài bác sĩ, chuyên viên hướng nghiệp hoặc chuyên viên tâm lý có kinh nghiệm với người trẻ có nhu cầu đặc biệt có thể giúp đánh giá thế mạnh và gợi ý hướng đi. Hỏi bác sĩ hoặc trường nơi con đang học xem có người như vậy không.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ tự kỷ có học nghề được không?
Nhiều người trẻ trên phổ tự kỷ học nghề và làm việc được, nhất là khi nghề khớp với thế mạnh, môi trường hợp với con và có người hướng dẫn. Không có nghề nào dành riêng; quan trọng là tìm ra điều con làm tốt.
Nên bắt đầu hướng nghiệp cho con từ năm nào?
Khoảng lớp 8, lớp 9 là thời điểm hợp lý để bắt đầu quan sát, cho con thử việc và tìm hiểu các hướng đi. Như vậy vẫn còn vài năm để thử và chuẩn bị trước khi phải quyết.
Con học xong lớp 9 nên học tiếp hay học nghề?
Tuỳ khả năng và mong muốn của con. Cha mẹ nên bàn với giáo viên và người hỗ trợ con, xem con tiến bộ ở môi trường nào, và có thể kết hợp học văn hoá với học nghề.
Làm sao biết con hợp với nghề gì?
Quan sát những việc con làm lâu không chán, kiểu việc con làm tốt, môi trường con chịu được. Cho con thử những việc nhỏ có thật, ghi lại sau mỗi lần thử để thấy hướng rõ hơn.
Có nên cho con học việc ở cửa hàng người quen không?
Đây thường là cách tốt để con học qua làm thật, miễn là người kèm có kiên nhẫn, công việc an toàn và giờ làm hợp lý. Nói rõ trước với người kèm về những gì con cần.
Con không muốn đi học nghề thì làm sao?
Tìm hiểu lý do: con sợ môi trường mới, không thích nghề được chọn, hay đang lo âu. Cho con thử nhiều việc khác nhau và để con có tiếng nói trong lựa chọn của mình.