ChuyenBiet.comChuyên Biệt
Hiểu và sống cùng trẻ tự kỷ

Chơi với trẻ tự kỷ theo sở thích của con: từ xếp hàng ô tô đến trò chơi qua lại

Cách cha mẹ bước vào trò chơi của trẻ tự kỷ: quan sát, ngồi ngang tầm, bắt chước, thêm một bước nhỏ, kèm ví dụ với ô tô, nước, xếp hình và lúc nào cần đi khám.

Low angle view of a Vietnamese father in a pale yellow shirt lying on a living room rug, lining up toy cars together with his toddler son, bright morning light

Cách dễ nhất để chơi với trẻ tự kỷ là đi theo đúng thứ con đang mê, dù là xếp ô tô thành hàng hay đổ nước từ cốc này sang cốc kia: ngồi ngang tầm con, bắt chước con trước, rồi chen vào một bước nhỏ để biến trò chơi một người thành trò chơi hai người. Kéo con sang trò chơi người lớn cho là "đúng" thường khiến con bỏ đi; bước vào thế giới của con trước thì con mới có lý do để quay ra nhìn bạn.

Bài này không giảng một phương pháp trị liệu nào theo tên. Đây là cách chơi mà cha mẹ làm được mỗi ngày, mười lăm phút một lần, giữa hai việc nhà. Kèm theo là ví dụ cụ thể với ba kiểu trò con hay mê, các lỗi thường gặp, và lúc nào nên đưa con đi khám hoặc hỏi giáo viên can thiệp.

Vì sao con cứ chơi một kiểu mãi

Bé Tôm ba tuổi có thể ngồi cả tiếng xếp mười hai chiếc ô tô thành một hàng thẳng tắp, rồi nằm sát sàn nhìn dọc theo hàng xe. Ai động vào một chiếc là con la lên. Ông nội thấy thế thì lo, bảo cháu chơi chẳng giống trẻ con.

Với nhiều trẻ trên phổ tự kỷ, trò chơi lặp lại mang lại cảm giác trật tự và dễ chịu. Hàng xe thẳng là một thứ con kiểm soát được trong một thế giới ồn ào, khó đoán. Con có thể mê cách bánh xe quay, mê màu sắc xếp cạnh nhau, mê tiếng nước chảy. Đó là điều con thích, và điều con thích là cánh cửa tốt nhất để bước vào.

Vấn đề không nằm ở việc con xếp ô tô, mà ở chỗ con xếp một mình, không có chỗ cho người khác. Mục tiêu của cha mẹ không phải bắt con bỏ trò ấy, mà là để trò ấy dần có thêm một người chơi: con nhìn bạn, đưa bạn một chiếc xe, chờ bạn làm gì đó rồi làm tiếp.

Hiểu như vậy, cha mẹ sẽ bớt sốt ruột và bớt tìm mua đồ chơi "phát triển trí tuệ" đắt tiền. Đồ chơi tốt nhất lúc này là chính người lớn ngồi trên sàn nhà.

Năm bước bước vào trò chơi của con

Làm từng bước, không vội. Một buổi chơi chỉ cần mười đến mười lăm phút, mỗi ngày vài lần, lúc con đang vui và không đói, không buồn ngủ.

  1. Quan sát vài phút mà không chen vào. Con đang làm gì, con thích phần nào: tiếng kêu, chuyển động, sự xếp đặt? Câu trả lời cho biết bạn nên chen vào ở đâu.
  2. Ngồi ngang tầm mắt con, ở phía trước mặt. Nằm trên sàn, ngồi bệt. Khi mặt bạn ở ngay trước đồ chơi, ánh mắt con lướt qua bạn tự nhiên hơn.
  3. Bắt chước con. Lấy một chiếc ô tô, xếp một hàng cạnh hàng của con. Con đổ nước, bạn cũng đổ nước. Bắt chước là cách nói không lời: "bố thấy điều con thích rồi".
  4. Chen vào một bước nhỏ, dễ đoán. Thêm một chiếc xe vào cuối hàng của con, rồi nói "Thêm xe." Hoặc làm một tiếng động vui khi xe chạy. Nhỏ đến mức con chịu được.
  5. Chờ. Dừng lại, nhìn con, đếm thầm đến mười. Khoảng chờ này là chỗ để con đáp lại: nhìn bạn, đưa xe, phát ra âm thanh. Đáp lại bất cứ điều gì con làm như thể đó là lượt chơi của con.

Nếu con đẩy tay bạn ra, rút lại, quay về bắt chước, rồi thử lại sau. Không có buổi chơi nào là thất bại; con chỉ đang cho bạn biết bước vừa rồi lớn quá.

Ví dụ với ba kiểu trò con hay mê

Con mê xếp hàng ô tô. Bắt chước xếp một hàng cạnh con. Sau vài lần, cầm một chiếc xe ở cuối hàng của bạn, giữ lại, nhìn con và nói "Xe này... của ai?" Đưa cho con khi con nhìn bạn hoặc chìa tay. Dần dần, làm một đường hầm bằng hai bàn tay ở đầu hàng, cho xe đi qua, kêu "vù". Con có thể muốn đẩy xe qua đường hầm của bố; đó là lượt chơi hai người đầu tiên.

Con mê nước. Đặt chậu nước nhỏ trên sàn có trải khăn, vài chiếc cốc. Con rót, bạn rót. Rồi bạn cầm chiếc cốc to, chờ con nhìn, nói "Đổ vào!" và để con đổ vào cốc của bạn. Thử giơ cốc lên cao rót xuống thành dòng, chờ xem con có đòi làm lại không. Một cái gật đầu, một tiếng "nữa" là lời mời chơi tiếp.

Con mê xếp khối và đẩy đổ. Xây tháp cùng con, mỗi người một khối, đặt luân phiên. Trước khi đẩy đổ, dừng lại: "Một, hai..." rồi chờ con nhìn bạn, mới nói "ba!" và cùng đẩy. Trò chờ đếm này dạy con nhìn người lớn để biết lúc nào, và vì con rất thích phần đổ nên con có lý do để chờ.

Điểm chung của ba ví dụ: không bỏ thứ con thích, chỉ thêm vào đó một chỗ cần đến người khác. Mỗi lần con đáp lại, dù nhỏ, là một lượt qua lại; tiến bộ là số lượt ấy nhiều lên dần qua các tuần, so với chính con.

Lời nói khi chơi: nói ít và đúng chỗ

Khi chơi, nhiều cha mẹ nói liên tục hoặc hỏi dồn. Với trẻ đang học giao tiếp, lời ngắn, gắn đúng với việc đang xảy ra, dễ vào hơn nhiều.

Thay vìNên nóiVì sao
"Con đang làm gì đấy? Xe màu gì? Đếm xem bao nhiêu xe?""Xe đỏ." "Xe chạy." "Nhiều xe."Câu hỏi dồn tạo áp lực; mô tả ngắn cho con mẫu lời để bắt chước
"Nói đi, nói chữ nước đi rồi mẹ cho."Đưa nước và nói "nước" khi con chìa tayÉp nói làm buổi chơi thành buổi kiểm tra
"Giỏi quá, giỏi quá!" liên tục"Con đổ vào cốc của mẹ rồi!"Khen đúng việc con vừa làm giúp con biết điều gì được để ý
Im lặng hoàn toànThêm âm thanh vui: "vù", "bùm", "ồ"Âm thanh vui làm con muốn chơi tiếp, dễ bắt chước hơn lời

Nếu con đang học nói, nói dài hơn con một từ: con nói "xe", bạn nói "xe chạy". Nếu con chưa nói, dùng một từ kèm cử chỉ. Không cần biến mọi buổi chơi thành giờ học nói; niềm vui đi trước.

Những lỗi hay gặp khi chơi cùng con

Phần lớn các lỗi đến từ mong muốn chính đáng là con tiến bộ nhanh. Chú ý mấy điều sau:

  • Phá hàng xe của con để "dạy con chơi đúng". Con mất thứ con thích và mất lòng tin vào người chơi cùng.
  • Đổi đồ chơi liên tục khi con chưa kịp quen, nhất là đồ chơi có đèn và nhạc rất to.
  • Chọn giờ chơi khi con đói, buồn ngủ, hoặc ngay sau một buổi can thiệp dài.
  • Chơi mà một tay cầm điện thoại, mắt nhìn tin nhắn. Mười lăm phút toàn tâm hơn một tiếng nửa vời.
  • Lấy trò chơi làm phần thưởng có điều kiện ("học xong mới được chơi xe"), khiến trò chơi chung thành thứ phải trả giá.
  • So con với anh chị em hoặc trẻ hàng xóm: "Bạn ấy đã chơi nấu ăn rồi." Con có lộ trình riêng của con.

Ông bà cũng chơi được theo cách này. Một gợi ý ngắn: "Ông ơi, cháu thích xếp xe. Ông xếp cạnh cháu, đừng xếp lại hàng của cháu, rồi ông thử cho xe của ông chạy vào hàng xem cháu có nhìn ông không."

Mở rộng trò chơi sau vài tuần

Khi con đã quen việc có bố mẹ ngồi cạnh và bắt đầu đáp lại vài lượt, có thể mở rộng trò chơi thêm một chút, vẫn từ thứ con thích. Con mê ô tô thì thêm một chiếc cầu bằng bìa, một trạm rửa xe bằng chậu nước, một con búp bê lên xe đi chợ. Mỗi lần chỉ thêm một yếu tố mới, và giữ nguyên phần con đã quen.

Thêm người chơi cũng là một bước mở rộng. Anh chị hoặc một bạn nhỏ hàng xóm hiền lành có thể ngồi vào, ban đầu chỉ chơi cạnh, rồi đổi lượt đẩy xe qua đường hầm. Người lớn ngồi giữa, giữ nhịp chậm và nhắc lượt: "Đến lượt chị. Rồi đến lượt Tôm." Trẻ trên phổ tự kỷ thường dễ chơi với một bạn hơn là với cả nhóm.

Đưa trò chơi ra khỏi nhà cũng giúp con dùng được điều đã học ở chỗ khác: xếp sỏi thành hàng ở công viên, đổ nước tưới cây ngoài sân, đếm xe trên đường khi đi dạo. Cùng một kiểu chơi ở nơi mới là cách nhẹ nhàng để con làm quen với thay đổi.

Nếu một bước mở rộng làm con khó chịu, quay lại bước trước, chơi thêm vài ngày rồi thử lại. Không có lộ trình chung cho mọi trẻ; nhịp đúng là nhịp con theo được mà vẫn vui.

Khi nào nên đưa con đi khám hoặc hỏi giáo viên can thiệp

Chơi lặp lại tự nó không phải lý do để hoảng sợ, nhiều trẻ nhỏ cũng có giai đoạn mê một trò. Nhưng nên đưa con đi khám nhi phát triển nếu con chưa từng được đánh giá mà có thêm những điều sau: con gần như không nhìn người khác khi chơi, không quay lại khi được gọi tên, chưa biết chỉ tay vào thứ con muốn hay khoe đồ cho người lớn xem, chưa nói từ nào khi đã qua mốc mà trẻ thường nói, hoặc con chỉ có đúng một kiểu chơi và rất khó chịu khi bị gián đoạn.

Cần đi khám sớm, không chờ, nếu con mất đi những kỹ năng đã có: trước đây biết vẫy tay chào, biết gọi mẹ, biết chơi trò ú òa mà nay không còn. Mất kỹ năng ở bất kỳ tuổi nào đều cần bác sĩ xem xét.

Nếu con đang can thiệp, hãy kể với giáo viên trò con mê ở nhà và cách bạn đang chơi cùng con. Câu nên hỏi: "Ở nhà cháu thích xếp xe, bố mẹ đang thử chen vào như thế này. Cô thấy nên thêm bước nào, và có trò gì ở lớp nhà nên chơi tiếp không?" Khi nhà và lớp đi cùng một hướng, những lượt qua lại con học được ở chỗ này sẽ dễ xuất hiện ở chỗ kia.

Còn nếu sau vài tuần chơi đều đặn mà con vẫn chưa để ý tới bạn, đừng vội nghĩ mình làm sai. Có trẻ cần thời gian rất dài, có trẻ cần một cách chen vào khác. Đó là lúc hỏi người có chuyên môn, chứ không phải lúc bỏ cuộc.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ tự kỷ chỉ thích xếp hàng đồ chơi có sao không?

Xếp hàng là cách chơi nhiều trẻ trên phổ tự kỷ thấy dễ chịu và không cần cấm. Điều cha mẹ nên làm là bước vào trò ấy để có thêm người chơi cùng, thay vì ép con bỏ.

Mỗi ngày nên chơi với con bao lâu?

Vài lần mỗi ngày, mỗi lần mười đến mười lăm phút toàn tâm là đủ để bắt đầu. Quan trọng là đều đặn và vào lúc con đang vui, không đói hay buồn ngủ.

Con đẩy tay mẹ ra khi mẹ chen vào thì phải làm sao?

Rút lại và quay về bắt chước con, rồi thử lại sau với một bước nhỏ hơn. Việc con đẩy ra cho bạn biết bước vừa rồi hơi lớn, chứ không có nghĩa con không muốn chơi với bạn.

Có nên mua nhiều đồ chơi giáo dục cho trẻ tự kỷ không?

Không cần nhiều. Vài món con thật sự thích cùng một người lớn chịu ngồi xuống sàn chơi cùng có giá trị hơn một kệ đồ chơi. Đồ chơi quá nhiều đèn và nhạc có thể khiến con quá tải.

Khi nào trẻ tự kỷ biết chơi giả vờ?

Không có mốc chung cho mọi trẻ. Có trẻ bắt đầu chơi giả vờ đơn giản như cho búp bê ăn khi được người lớn làm mẫu nhiều lần. Hãy theo dõi tiến bộ của con so với chính con và hỏi giáo viên can thiệp nếu lo lắng.

Ông bà chơi với cháu khác bố mẹ thì có sao không?

Không sao nếu cả nhà cùng giữ vài nguyên tắc: không phá trò của con, bắt chước trước, chen vào từng bước nhỏ và chờ con đáp lại. Mỗi người có cách vui riêng, con được lợi khi có nhiều người chơi cùng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138