Trẻ có nhu cầu đặc biệt thường không tự kể khi bị trêu chọc hay bắt nạt, nên cha mẹ cần để ý những thay đổi ở nhà, hỏi con bằng cách phù hợp với khả năng giao tiếp của con, và khi đã có dấu hiệu thì làm việc với giáo viên chủ nhiệm trước, theo từng bước, có ghi chép. Mục tiêu là con an toàn và được hỗ trợ, không phải tìm ra ai có lỗi để trừng phạt.
Bài này giải thích vì sao con khó tự kể, liệt kê các dấu hiệu cần để ý ở nhà, gợi ý cách hỏi chuyện, phân biệt trêu đùa, xung đột và bắt nạt, nêu thứ tự làm việc với nhà trường, những phản ứng nên tránh, và khi nào cần đưa con đi gặp chuyên khoa.
Vì sao trẻ cần hỗ trợ khó tự kể
Trẻ chậm nói có thể chưa đủ vốn từ để kể một chuyện xảy ra ở trường, nhất là chuyện kéo dài qua nhiều ngày. Trẻ trên phổ tự kỷ có khi không nhận ra lời trêu là trêu; con nghe một câu chọc ghẹo theo nghĩa đen, hoặc làm theo lời "thử ăn cái này đi" mà không biết mình đang bị đem ra làm trò. Trẻ tăng động giảm chú ý thì hay bị bạn chọc cho nổi nóng, rồi chính con lại bị phạt vì phản ứng mạnh.
Thêm nữa, nhiều trẻ đã quen bị người lớn sửa, bị nhắc nhở cả ngày, nên khi gặp chuyện, con nghĩ đó là lỗi của mình. Có trẻ sợ kể ra sẽ bị cấm đi học, hoặc sợ bạn trả đũa.
Vì vậy, cha mẹ không thể đợi con kể. Cần để ý những gì con thể hiện qua hành vi, cảm xúc, đồ dùng, và tạo thói quen trò chuyện hằng ngày từ khi chưa có chuyện gì, để khi có chuyện, con đã quen kể.
Một thói quen dễ làm: mỗi tối, trước khi ngủ, cha mẹ kể một điều vui và một điều chưa vui trong ngày của chính mình, rồi hỏi con. Với trẻ chưa nói nhiều, con có thể chỉ vào tranh mặt cười hay mặt buồn. Làm đều mỗi ngày, cha mẹ sẽ nhận ra khi nào câu trả lời của con khác đi.
Dấu hiệu cần để ý ở nhà
Một dấu hiệu đơn lẻ có thể do nhiều nguyên nhân. Khi thấy vài dấu hiệu cùng lúc hoặc kéo dài, đó là lúc cần hỏi chuyện con và hỏi giáo viên:
- Con đột ngột không muốn đi học, kêu đau bụng, đau đầu vào buổi sáng ngày đi học nhưng khỏe vào cuối tuần.
- Đồ dùng bị mất, hỏng, quần áo bẩn hoặc rách nhiều hơn thường lệ.
- Có vết bầm, vết xước mà con không giải thích được.
- Con về nhà rất đói, có thể vì không ăn được bữa trưa ở trường.
- Con lặp đi lặp lại một câu lạ, một từ xấu, hay đóng vai một cảnh trong lúc chơi.
- Con ngủ kém, gặp ác mộng, hoặc có những cơn cáu giận dữ dội hơn sau giờ học.
- Con không còn nhắc tên bạn nào, hoặc nói "không ai chơi với con".
Cha mẹ không cần kết luận ngay là con bị bắt nạt. Ghi lại những gì thấy, ngày nào, kéo dài bao lâu, rồi tiếp tục các bước bên dưới.
Hỏi thế nào để con kể
Chọn lúc con thư thả. Không hỏi ngay khi con vừa về và đang mệt. Lúc cùng chơi, cùng làm bánh, hay trước khi ngủ thường dễ hơn.
Hỏi câu cụ thể, không hỏi chung. Thay vì "Hôm nay ở trường thế nào?", hỏi "Giờ ra chơi con chơi với ai?", "Lúc ăn trưa con ngồi cạnh ai?"
Dùng tranh, đồ chơi, giấy vẽ. Với trẻ khó nói, đưa ba bốn khuôn mặt vẽ đơn giản vui, buồn, sợ, giận và hỏi "Lúc ra chơi con thấy thế nào?". Hoặc dùng búp bê, xe đồ chơi để con diễn lại.
Đừng gợi ý câu trả lời. Câu như "Có bạn nào đánh con không?" dễ khiến trẻ trả lời "có" chỉ vì muốn đáp. Hỏi mở hơn: "Có chuyện gì làm con không vui không?"
Giữ bình tĩnh khi con kể. Nếu cha mẹ hoảng hốt hay giận dữ, con sẽ thôi kể vì sợ làm bố mẹ buồn. Nói: "Cảm ơn con đã kể. Con không có lỗi. Bố mẹ sẽ giúp con."
Trêu đùa, xung đột và bắt nạt khác nhau thế nào
Không phải mọi va chạm giữa trẻ đều là bắt nạt. Phân biệt giúp cha mẹ phản ứng đúng mức, không bỏ qua chuyện nghiêm trọng mà cũng không làm to chuyện nhỏ.
| Trêu đùa | Xung đột | Bắt nạt | |
|---|---|---|---|
| Ý định | Vui, không muốn làm đau | Hai bên tranh một thứ, bất đồng | Cố ý làm tổn thương |
| Tần suất | Thỉnh thoảng | Lúc có chuyện | Lặp đi lặp lại, nhắm vào một người |
| Sức mạnh | Ngang nhau | Ngang nhau | Lệch: một bên mạnh hơn, đông hơn, hoặc biết con khó phản kháng |
| Khi được nhắc | Dừng lại, xin lỗi | Thường giải quyết được | Tiếp tục, thậm chí tìm cách giấu người lớn |
| Cha mẹ nên | Dạy con nhận ra và nói "dừng lại" | Dạy con cách thương lượng, nhờ người lớn | Báo nhà trường ngay, theo các bước bên dưới |
Với trẻ cần hỗ trợ, ranh giới đôi khi mờ hơn, vì con khó nhận ra ý định của bạn hoặc khó nói "dừng lại". Nếu không chắc, cứ coi là cần trao đổi với giáo viên.
Làm việc với nhà trường theo thứ tự
Khi có dấu hiệu con bị bắt nạt, đi theo thứ tự này giúp sự việc được giải quyết nhanh và không làm quan hệ với trường căng thẳng:
- Ghi lại những gì đã biết: ngày, giờ, nơi, ai liên quan nếu biết, con kể gì, vết thương hay đồ hỏng có chụp ảnh không.
- Hẹn gặp riêng giáo viên chủ nhiệm, không nhắn trong nhóm lớp. Kể sự việc, đưa ghi chép, hỏi cô đã thấy gì.
- Cùng cô thống nhất việc làm ngay: ai để ý con vào giờ ra chơi, giờ ăn; chỗ ngồi mới; con báo ai khi có chuyện.
- Hẹn ngày gặp lại, thường sau một đến hai tuần, để xem tình hình đã thay đổi chưa.
- Nếu sự việc không dừng hoặc nghiêm trọng, đề nghị gặp ban giám hiệu, mang theo ghi chép đầy đủ.
- Nếu vẫn chưa được giải quyết, tìm hiểu kênh khiếu nại và quyền lợi của con ở mục riêng của trang.
Không tự liên lạc với phụ huynh của trẻ kia hoặc với chính trẻ đó. Dù ý tốt, việc này thường làm sự việc rối thêm và có thể khiến con bị trả đũa.
Những phản ứng nên tránh
Bảo con "đánh lại". Trẻ cần hỗ trợ thường là người bị bắt gặp khi phản ứng, và dễ bị phạt nặng hơn. Thay vào đó, dạy con chạy đến chỗ người lớn và nói một câu đơn giản: "Cô ơi, bạn làm đau con."
Nói "kệ nó, đừng để ý". Với một đứa trẻ khó điều chỉnh cảm xúc, lời khuyên này gần như không thể làm theo, và khiến con thấy chuyện của mình không được coi trọng.
Cho con nghỉ học ngay. Nghỉ vài ngày có thể cần nếu con quá sợ, nhưng nghỉ dài mà không giải quyết gì khiến con càng khó quay lại. Kết hợp với nhà trường để con trở lại an toàn.
Đăng chuyện lên mạng xã hội. Có thể làm tổn thương thêm cả con mình lẫn những trẻ khác, và khiến nhà trường phòng thủ thay vì hợp tác.
Trách con vì "khác người". Những câu như "tại con cứ làm thế nên bạn mới trêu" đẩy lỗi về phía con. Con có thể cần học thêm kỹ năng chơi với bạn, nhưng không đứa trẻ nào đáng bị bắt nạt vì cách con là.
Giúp con có bạn: lớp bảo vệ bền nhất
Trẻ có ít nhất một người bạn trong lớp ít bị bắt nạt hơn và vượt qua chuyện bị trêu dễ hơn. Vì vậy, song song với xử lý sự việc, cha mẹ nên nghĩ cách giúp con có một hai người bạn, dù chỉ là bạn cùng chơi một trò.
Hỏi giáo viên xem bạn nào trong lớp hiền, hay để ý đến con. Mời bạn ấy đến nhà chơi một buổi ngắn, chuẩn bị sẵn trò mà con giỏi, như xếp hình hay vẽ, để con có chỗ tự tin. Một tiếng là đủ; buổi chơi kết thúc khi cả hai còn vui sẽ tốt hơn một buổi kéo dài đến lúc con mệt.
Nhờ cô xếp con ngồi cạnh bạn đó, hoặc giao cho hai bạn cùng làm một việc nhỏ trong lớp như phát vở, tưới cây. Những việc chung có người lớn dẫn giúp trẻ khó giao tiếp có chỗ bắt đầu mà không phải tự mở lời.
Ngoài trường, một nhóm sinh hoạt nhỏ theo sở thích của con, như lớp vẽ, bơi, hay đá bóng cho trẻ nhỏ, cho con thêm những người bạn không biết gì về chuyện ở trường. Con cần thấy rằng có những nơi con được đón nhận.
Khi nào đưa con đi khám chuyên khoa
Bị trêu chọc, bắt nạt kéo dài có thể để lại ảnh hưởng đến tinh thần của con. Đưa con đi khám tâm bệnh nhi hoặc gặp chuyên viên tâm lý khi:
- Con sợ hãi, lo âu kéo dài nhiều tuần sau khi sự việc đã dừng.
- Con có những cơn hoảng loạn khi nhắc đến trường hoặc đi ngang cổng trường.
- Con ngủ kém, gặp ác mộng nhiều đêm liền, ăn kém, sụt cân.
- Con nói muốn chết, muốn biến mất, hoặc có hành vi tự làm đau mình. Trường hợp này cần đưa con đi khám ngay.
- Con mất đi những kỹ năng đã có, như thôi nói hay thôi tự đi vệ sinh.
Có vết thương trên người con thì đưa con đi khám ngay để được chăm sóc và có ghi nhận của cơ sở y tế. Mang theo ghi chép về sự việc khi đi khám. Kể với bác sĩ cả những thay đổi nhỏ cha mẹ thấy ở con trong mấy tuần qua, vì với trẻ khó nói, những thay đổi ấy là cách duy nhất con cho người lớn biết mình đang không ổn.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết con chậm nói có bị bắt nạt ở trường không?
Để ý những thay đổi ở con như không muốn đi học, đồ dùng hỏng mất, vết bầm không rõ lý do, ngủ kém. Hỏi chuyện bằng câu cụ thể hoặc tranh vẽ, và hỏi giáo viên những gì cô thấy trong giờ ra chơi, giờ ăn.
Có nên gặp phụ huynh của bạn bắt nạt con mình không?
Không nên tự gặp. Hãy làm việc qua giáo viên chủ nhiệm và nhà trường, để sự việc được giải quyết có người trung gian và tránh việc con bị trả đũa.
Dạy con tự vệ có giúp ích không?
Dạy con nhận ra tình huống không an toàn, nói "dừng lại" và chạy đến người lớn giúp ích hơn dạy con đánh lại. Trẻ cần hỗ trợ đánh lại dễ bị coi là người gây chuyện.
Nhà trường không giải quyết thì phải làm thế nào?
Giữ ghi chép đầy đủ, đề nghị gặp ban giám hiệu. Nếu vẫn chưa được, tìm hiểu kênh khiếu nại và hỏi Sở GD&ĐT hoặc UBND xã, phường về hướng dẫn hiện hành.
Con không nhận ra mình đang bị trêu thì có cần can thiệp không?
Có. Dù con chưa thấy buồn, việc bị đem ra làm trò có thể khiến con làm theo những điều không an toàn. Báo giáo viên và dạy con dần nhận ra những câu, những hành động không phải là chơi vui.
Có nên chuyển trường khi con bị bắt nạt không?
Chỉ nên cân nhắc khi đã làm việc với trường mà tình hình không thay đổi, hoặc con quá sợ không thể quay lại. Chuyển trường cũng là một thay đổi lớn, cần chuẩn bị cho con kỹ.