Khi trẻ tự kỷ bịt tai lúc mẹ bật máy xay, nheo mắt dưới đèn trắng hay giật tay khi được xoa đầu, con thường không làm nũng: não của nhiều trẻ trên phổ tự kỷ tiếp nhận âm thanh, ánh sáng, cái chạm mạnh hơn hoặc yếu hơn người khác, và phản ứng ấy là cách con tự bảo vệ. Việc của cha mẹ là đọc ra giác quan nào đang quá tải, giảm bớt thứ gây khó chịu trong nhà, báo trước cho con, rồi mới dần dần tập cho con chịu được từng chút.
Bài này đi theo thứ tự đó: hiểu vì sao, đọc tín hiệu theo từng giác quan, ghi nhật ký hai tuần để tìm quy luật, sửa góc nhà, câu nói mẫu khi con khó chịu, những việc nên tránh, và lúc nào cần đưa con đi khám hoặc gặp chuyên viên. Mỗi trẻ một khác, nên hãy coi đây là cách quan sát chứ không phải bài thuốc chung.
Vì sao một tiếng máy xay lại làm con hoảng đến vậy
Người lớn nghe tiếng máy xay sinh tố thì thấy hơi ồn rồi thôi. Với một số trẻ trên phổ tự kỷ, cùng âm thanh ấy đến như một cú đập, chói và không lọc được, giống như ta đứng sát loa ở đám cưới mà không có cách nào bước ra. Con bịt tai, chạy vào phòng, có khi la lên. Đó là phản xạ thoát khỏi cảm giác đau, không phải con hư hay bướng.
Điều làm cha mẹ bối rối là cùng một đứa trẻ có thể vừa quá nhạy ở giác quan này, vừa thiếu nhạy ở giác quan khác. Bé Bin bốn tuổi sợ tiếng máy hút bụi nhưng lại thích được ôm thật chặt, thích nhảy trên đệm hàng giờ, ngã đau cũng không khóc. Phần nhảy và ôm chặt là con đang tìm thêm cảm giác mà cơ thể con thấy thiếu.
Mức nhạy cũng thay đổi theo ngày. Khi con ngủ không đủ, đói, vừa trải qua một buổi sáng nhiều việc mới, ngưỡng chịu đựng hạ xuống rất thấp; tiếng chuông cửa bình thường không sao, hôm ấy lại thành giọt nước tràn ly. Vì thế đừng kết luận vội kiểu "hôm qua con nghe được mà hôm nay làm mình làm mẩy". Hôm qua và hôm nay, con đang ở hai mức sức chịu khác nhau.
Hiểu như vậy để đổi câu hỏi trong đầu. Thay vì hỏi "làm sao bắt con chịu được", hãy hỏi "thứ gì đang làm con quá tải, và mình bớt được phần nào". Khi con thấy an toàn hơn, con mới có sức để tập dần những điều khó.
Bảng đọc tín hiệu theo từng giác quan
Bảng dưới gom những biểu hiện cha mẹ hay kể lại. Một dòng khớp với con không nói lên điều gì về chẩn đoán; bảng chỉ giúp bạn biết nên quan sát ở đâu và kể lại với chuyên gia cho rõ.
| Giác quan | Khi con quá nhạy | Khi con tìm thêm cảm giác | Việc nhỏ làm ngay ở nhà |
|---|---|---|---|
| Nghe | Bịt tai với máy xay, máy sấy, tiếng còi, tiếng trẻ khác khóc; sợ nhà vệ sinh công cộng có máy sấy tay | Gõ đồ vật liên tục, thích bật to, tự phát ra âm thanh lặp lại | Báo trước rồi mới bật máy; xay lúc con ở phòng khác; có sẵn một góc yên |
| Nhìn | Nheo mắt, quay mặt khỏi đèn trắng, khó chịu nơi nhiều màu, nhiều chuyển động | Nhìn chăm chú quạt quay, ánh sáng nhấp nháy, nhìn nghiêng đồ vật | Đổi đèn ánh vàng dịu, giảm đồ treo trên tường, kéo rèm buổi trưa |
| Chạm | Giật tay khi bị xoa đầu, khó chịu mác áo, đường may tất, không chịu đi chân trần trên cỏ | Thích được ôm siết, cọ người vào nệm, sờ mọi bề mặt | Cắt mác áo, chọn vải mềm, hỏi con trước khi chạm, chạm chắc tay thay vì chạm nhẹ |
| Ngửi và nếm | Bịt mũi khi qua bếp, nôn ọe khi gặp món lạ, chỉ ăn vài vị quen | Ngửi đồ vật, cho đồ không ăn được vào miệng | Mở cửa sổ khi nấu, không ép nếm, để món mới ở xa đĩa con trước |
| Vận động, thăng bằng | Sợ xích đu, sợ cầu thang, chân không rời mặt đất | Quay vòng, nhảy, leo trèo không biết mệt | Cho con giờ vận động mạnh có chỗ an toàn trước những việc phải ngồi yên |
Đừng cố điền kín bảng trong một ngày. Chọn một hai giác quan đang làm cả nhà mệt nhất, như tiếng ồn lúc nấu cơm hay chuyện mặc quần áo buổi sáng, rồi bắt đầu từ đó.
Ghi nhật ký giác quan trong hai tuần
Trí nhớ của người đang mệt rất dễ bỏ sót. Một cuốn sổ nhỏ hoặc ghi chú trên điện thoại, mỗi lần chừng một phút, sẽ cho bạn thứ mà nhiều lần đi khám vẫn thiếu: quy luật thật của con.
- Ghi lúc nào con khó chịu. Giờ, nơi chốn, ai ở cạnh, con vừa làm gì trước đó. Ví dụ: sáu giờ chiều, trong bếp, mẹ vừa bật máy hút mùi, con chạy ra ban công bịt tai.
- Ghi con làm gì để tự dịu. Bịt tai, trốn vào gầm bàn, đòi bế, đung đưa người. Những cách này là manh mối về điều con cần.
- Ghi cả lúc con dễ chịu. Sau khi tắm nước ấm con chơi rất lâu, ở công viên vắng buổi sáng con cười nhiều. Phần này thường bị bỏ quên nhưng lại cho biết nên giữ gì.
- Ghi tình trạng nền trong ngày. Đêm trước ngủ mấy tiếng, ăn sáng chưa, có ốm vặt hay táo bón không. Rất nhiều cơn quá tải đi kèm một cơ thể đang không khỏe.
- Cuối tuần ngồi đọc lại. Khoanh tròn những thứ lặp lại ba lần trở lên. Thường bạn sẽ thấy hai ba nguồn gây khó chịu chính, chứ không phải "cái gì con cũng sợ".
- Mang sổ theo khi đi khám. Chụp lại vài trang, quay một đoạn video ngắn khi con phản ứng. Bác sĩ và chuyên viên đánh giá sẽ hiểu nhanh hơn rất nhiều so với lời kể chung chung.
Hai tuần là đủ để thấy hình dạng của vấn đề. Nếu con đang trong giai đoạn nhiều thay đổi, như vừa đổi lớp hay có khách ở nhà, hãy ghi chú điều đó lại để không đọc nhầm quy luật.
Sửa góc nhà trước khi đòi con thay đổi
Những điều chỉnh dưới đây rẻ, làm được ngay, và thường làm cả nhà dễ thở hơn chứ không riêng gì con.
- Một góc yên tĩnh có tên gọi. Một chiếc lều vải nhỏ, một góc sau ghế sofa có gối và chăn mềm, đèn dịu. Gọi là "góc nghỉ" và nói rõ đây là chỗ con được vào khi mệt, không phải chỗ bị phạt.
- Báo trước âm thanh lớn. "Mẹ sắp bật máy xay. Đếm đến ba nhé. Một, hai, ba." Khi biết trước, nhiều trẻ chịu được lâu hơn hẳn so với bị giật mình.
- Dời giờ việc ồn. Hút bụi, xay sinh tố, khoan tường lúc con đi học hoặc đang ở với bố ngoài sân.
- Đổi ánh sáng. Thay bóng đèn trắng gắt bằng ánh vàng dịu ở phòng con hay ngồi chơi; bớt đồ treo, bớt màu ở bức tường trước mặt chỗ con ăn.
- Quần áo dễ chịu. Cắt hết mác, lộn trái tất nếu con khó chịu đường may, mua vài bộ cùng loại vải con đã chịu mặc.
- Đồ hỗ trợ đơn giản. Tai nghe chống ồn loại cho trẻ nhỏ, mũ có vành, kính râm cho con mang theo khi ra ngoài. Dùng như một công cụ con được chủ động lấy, không dùng cả ngày để né mọi âm thanh.
- Giờ vận động mạnh. Với trẻ tìm thêm cảm giác, mười lăm phút leo trèo, nhảy, kéo đẩy đồ nặng trước giờ ăn hoặc giờ ngồi học giúp con ngồi yên được lâu hơn.
Không cần làm tất cả cùng lúc. Chọn hai thay đổi, giữ trong một tuần, xem nhật ký có bớt cơn khó chịu không rồi mới thêm.
Câu nói mẫu khi con bịt tai, giật tay hay bỏ chạy
Lúc con đang quá tải, nói nhiều làm tình hình tệ hơn, vì lời nói cũng là một âm thanh. Câu càng ngắn, giọng càng thấp và chậm, càng dễ vào. Một vài câu cha mẹ có thể tập cho thành phản xạ:
Khi con bịt tai: "To quá. Mình ra kia nhé." Rồi dẫn con ra chỗ yên, không giảng giải thêm. Khi con giật tay lúc bạn định xoa đầu: "Con không thích. Mẹ hiểu rồi." Và rút tay về thật. Câu này dạy con rằng tín hiệu của con có người nghe, nên lần sau con không cần la lên mới được để ý.
Khi con bỏ chạy khỏi một nơi đông: "Con cần nghỉ. Bố đi cùng con." Bố đi bên cạnh, giữ an toàn, không kéo con quay lại. Khi con đã dịu, bạn mới nói tiếp: "Lúc nãy ồn quá phải không. Lần sau mình mang tai nghe nhé."
Với ông bà, câu nhờ cũng nên chuẩn bị sẵn để không thành chuyện giận nhau: "Bà ơi, cháu không ghét bà đâu, cháu chỉ khó chịu khi bị xoa đầu. Bà nắm tay cháu thì cháu thích hơn." Một chỉ dẫn cụ thể dễ làm theo hơn nhiều so với lời giải thích dài về tự kỷ.
Những việc không nên làm, dù xuất phát từ ý tốt
Ép con "tiếp xúc cho quen". Bế con đứng sát máy cắt cỏ để con hết sợ thường làm con sợ hơn và mất lòng tin vào người bế. Tập chịu được là quá trình rất từ từ, từ khoảng cách xa, thời gian ngắn, con được quyền dừng, và tốt nhất có chuyên viên hướng dẫn.
Phạt hoặc chê cười phản ứng của con. Câu "có thế mà cũng sợ" khiến con học cách giấu khó chịu cho tới lúc vỡ òa. Phản ứng không biến mất, chỉ dồn lại thành những cơn mất kiểm soát khó đoán hơn.
Né tuyệt đối mọi thứ gây khó chịu. Không bao giờ đưa con ra ngoài, không bao giờ bật máy nào trong nhà thì thế giới của con cứ hẹp dần. Mục tiêu là giảm tải và chuẩn bị, không phải nhốt con trong một căn phòng không tiếng động.
Mua đồ đắt tiền vì lời quảng cáo. Có những bộ đồ chơi, chăn, đèn được rao là "trị liệu giác quan" với giá rất cao. Nhiều thứ trong đó làm được bằng đồ sẵn trong nhà. Hỏi chuyên viên trước khi mua, và cảnh giác với bất kỳ món nào hứa giúp trẻ "hết tự kỷ".
So con với anh chị em. "Chị con ngày xưa có sợ đâu." Mỗi trẻ có một hệ giác quan khác nhau; so sánh chỉ khiến cha mẹ thêm áp lực và con thêm lạc lõng. Thước đo đúng là con hôm nay so với chính con tháng trước.
Khi nào cần đưa con đi khám hoặc gặp chuyên viên
Phản ứng với giác quan là chuyện thường gặp ở trẻ trên phổ tự kỷ, nhưng có những lúc cần người có chuyên môn xem xét chứ không tự xoay xở ở nhà:
- Con bịt tai, không quay lại khi gọi, hoặc nói rất to mà chưa từng được đo thính lực: nên đưa con khám tai mũi họng và đo thính lực, vì vấn đề về nghe có thể bị nhầm với nhạy cảm âm thanh.
- Con tự gây đau cho mình khi quá tải, như đập đầu, cắn tay đến chảy máu, cào da: cần gặp bác sĩ chuyên khoa nhi phát triển hoặc tâm bệnh nhi sớm.
- Phản ứng làm con không ăn đủ, không ngủ được, sụt cân, hoặc không thể đến lớp trong nhiều tuần.
- Con đột ngột nhạy cảm hơn hẳn mức thường ngày kèm sốt, đau tai, quấy khóc khác lạ: có thể con đang ốm hoặc đau ở đâu đó, đi khám nhi trước.
- Cha mẹ đã điều chỉnh trong nhà vài tuần mà mọi việc vẫn rất nặng nề: hỏi bác sĩ về việc gặp chuyên viên hoạt động trị liệu để đánh giá giác quan và lên kế hoạch tập luyện phù hợp với con.
Khi đi, mang theo nhật ký hai tuần và vài đoạn video. Câu nên hỏi: "Theo bác sĩ, phản ứng của cháu với tiếng ồn có cần đánh giá thêm không, và ở nhà gia đình nên tập gì, tránh gì?"
Câu hỏi thường gặp
Trẻ tự kỷ sợ tiếng ồn có hết khi lớn lên không?
Mỗi trẻ một khác nên không ai hứa trước được. Nhiều trẻ học được cách tự xoay xở tốt hơn khi lớn, biết tự mang tai nghe hoặc xin ra ngoài. Điều cha mẹ làm được là giúp con có công cụ và được thấu hiểu, thay vì chờ phản ứng tự biến mất.
Cho con đeo tai nghe chống ồn suốt ngày có sao không?
Đeo cả ngày có thể khiến con càng khó chịu với âm thanh bình thường và bỏ lỡ lời người khác nói với con. Nên dùng ở nơi ồn như siêu thị, đám đông, lúc khoan tường. Hỏi chuyên viên hoặc bác sĩ nếu con đòi đeo liên tục.
Con không cho ai chạm vào thì ôm con thế nào?
Hỏi con trước khi chạm và chấp nhận câu trả lời của con. Nhiều trẻ dễ chịu với cái ôm chắc, chậm hơn là cái vuốt nhẹ bất ngờ. Để con chủ động lại gần, ngồi cạnh con, đưa tay ra chờ con nắm.
Vì sao con sợ tiếng máy sấy nhưng lại thích tự hét to?
Âm thanh do chính con tạo ra thì con đoán trước và kiểm soát được, còn tiếng máy đến bất ngờ từ bên ngoài. Hét hoặc ngân nga còn có thể là cách con lấn át tiếng ồn khác. Đây là điều nên ghi vào nhật ký để kể với chuyên viên.
Nhạy cảm giác quan có phải dấu hiệu chắc chắn của tự kỷ không?
Không. Nhiều trẻ không trên phổ tự kỷ vẫn nhạy với tiếng ồn hay quần áo. Một dấu hiệu đơn lẻ không nói lên chẩn đoán. Nếu con còn có khó khăn về giao tiếp, chơi, ngôn ngữ thì nên đưa con đi khám nhi phát triển.
Có nên mua đồ chơi giác quan đắt tiền cho con không?
Không cần vội. Đệm cũ để nhảy, chăn nặng vừa phải, chậu đậu khô để bốc, bột nặn tự làm đều dùng được. Hỏi chuyên viên con cần loại cảm giác nào trước, rồi mới quyết định mua gì.