ChuyenBiet.comChuyên Biệt
Hiểu và sống cùng trẻ tự kỷ

Trẻ tự kỷ khóc la, vật vã không dỗ được: làm gì trước, trong và sau cơn

Phân biệt cơn quá tải với ăn vạ, việc cha mẹ làm trong lúc con khóc la vật vã, câu nói mẫu, cách giữ an toàn và tìm nguyên nhân để cơn sau bớt đi.

Wide shot of a Vietnamese father in a white t-shirt sitting on the floor near his young son resting on cushions in a quiet living room corner, soft lamp light

Khi trẻ tự kỷ khóc la, vật vã mà dỗ thế nào cũng không được, nhiều khả năng con đang trong một cơn quá tải chứ không phải ăn vạ để đòi thứ gì: lúc ấy việc của cha mẹ là giữ an toàn, giảm bớt kích thích, nói thật ít và ở cạnh con cho đến khi cơn qua, còn giảng giải hay dạy bảo thì để sau, khi con đã dịu hẳn. Phần quan trọng nhất lại nằm ngoài cơn: tìm ra điều gì dẫn đến cơn để lần sau chặn sớm hơn.

Bài này chia theo ba chặng mà cha mẹ có thể học thuộc: trước cơn, trong cơn, sau cơn. Kèm theo là cách phân biệt quá tải với ăn vạ, câu nói mẫu, những phản xạ của người lớn làm cơn kéo dài, và các dấu hiệu cho thấy cần đưa con đi khám chuyên khoa sớm.

Quá tải và ăn vạ khác nhau thế nào

Hai thứ trông giống nhau từ bên ngoài, nhưng cách giúp con ngược hẳn. Phân biệt được giúp cha mẹ đỡ tự trách và đỡ áp dụng sai cách.

Dấu hiệuThường là ăn vạThường là quá tải
Mục đíchCó điều con muốn: đồ chơi, kẹo, không phải tắt ti viKhông nhằm đòi gì; con đang bị tràn ngập bởi cảm giác
Khi được cho thứ con muốnThường dừng khá nhanhKhông dừng, đôi khi càng tệ hơn
Con có để ý người xem khôngCó, hay liếc nhìn xem người lớn phản ứng ra saoKhông, con như không còn thấy ai xung quanh
Sự an toànCon thường vẫn tránh được chỗ đauCon có thể va đập, tự làm đau mà không nhận ra
Sau khi dứtCon trở lại chơi gần như bình thườngCon mệt rã, muốn ngủ, thu mình hoặc lặng đi lâu

Ranh giới không phải lúc nào cũng rõ. Một cơn ăn vạ vì không được chiều có thể biến thành quá tải nếu kéo dài trong một nơi ồn ào. Khi không chắc, hãy xử lý như quá tải trước: giữ an toàn, giảm kích thích. Không ai bị hại vì được đối xử nhẹ nhàng.

Trước cơn: những tín hiệu báo sớm

Hầu hết các cơn quá tải đều có một đoạn "nóng lên" trước đó, kéo dài vài phút đến cả tiếng. Đây là lúc can thiệp dễ nhất. Ghi lại những tín hiệu riêng của con, thường gặp là:

  • Con lặp lại một câu, một câu hỏi nhiều lần hơn bình thường, giọng gấp hơn.
  • Con đung đưa người, vẫy tay, đi vòng tròn nhiều hơn mọi ngày.
  • Con bịt tai, che mắt, kéo áo trùm đầu, tìm chỗ trốn.
  • Con bỗng không chịu trả lời, không nhìn ai, mặt đỏ hoặc thở nhanh.
  • Con trở nên cứng nhắc lạ thường: cái cốc đặt lệch một chút cũng không chịu.

Khi thấy những tín hiệu ấy, đừng đợi. Đưa con ra khỏi nơi ồn, cho con vào góc nghỉ, đưa đồ vật quen thuộc con hay cầm, hoặc rút ngắn việc đang làm. "Mình về nhà sớm nhé." Rút lui sớm năm phút thường đỡ hơn nhiều so với một tiếng xoay xở giữa chợ. Cha mẹ cũng nên để ý chính mình: những ngày người lớn đang căng, con thường đọc được và dễ nóng lên theo.

Một cách làm nhiều nhà thấy hữu ích là thống nhất trước một tín hiệu rút lui giữa bố và mẹ, chẳng hạn chỉ cần nói "mình về thôi" là người kia lặng lẽ thu dọn đồ, không bàn cãi tại chỗ. Ở nhà ông bà hay đám giỗ, chọn sẵn một căn phòng yên mà con có thể vào nghỉ, và báo với chủ nhà từ đầu. Chuẩn bị như vậy không có nghĩa là bi quan; đó là cách để cả nhà ở lại lâu hơn mà không phải về giữa chừng.

Trong cơn: năm việc theo thứ tự

Khi cơn đã đến, mục tiêu chỉ là đi qua nó an toàn. Đây không phải lúc dạy dỗ.

  1. Giữ an toàn. Dẹp đồ cứng, đồ sắc quanh con; đặt gối hoặc tay lót nếu con đập đầu xuống sàn. Chỉ giữ người con khi con sắp gây nguy hiểm thật, và giữ nhẹ nhàng, đủ để an toàn, không đè.
  2. Bớt kích thích. Tắt ti vi, hạ đèn, mời người khác ra khỏi phòng. Ở ngoài đường, dắt con ra chỗ ít người hơn nếu được; nếu không đi được, đứng chắn cho con khỏi những ánh mắt.
  3. Nói thật ít. Một câu ngắn, giọng thấp, lặp lại: "Bố ở đây. Con an toàn." Đừng hỏi "sao thế", đừng giải thích, đừng ra điều kiện.
  4. Ở cạnh, giữ khoảng cách con chịu được. Có trẻ muốn được ôm chặt, có trẻ cần người lớn ngồi cách một sải tay. Làm theo điều con thường chịu được ở những lần trước.
  5. Chờ. Cơn có hồi kết. Thở chậm, đếm thầm nếu cần. Sự bình tĩnh của người lớn là thứ duy nhất truyền sang con được lúc này.

Nếu có người lạ góp ý, một câu ngắn là đủ: "Cháu đang quá mệt, cháu cần yên một lát. Cảm ơn chị." Bạn không nợ ai một lời giải thích dài về con mình.

Sau cơn: đừng giảng bài, hãy nối lại

Khi cơn qua, nhiều trẻ mệt lả, muốn nằm im hoặc ngủ. Cho con nước, cho con nghỉ, ngồi cạnh con. Một câu như "Lúc nãy khó quá nhỉ. Giờ ổn rồi." đủ để con biết mối quan hệ với bố mẹ vẫn nguyên vẹn. Không cần bắt con xin lỗi ngay, không cần hỏi vặn "lần sau còn thế nữa không".

Việc dạy, nếu có, để đến lúc con hoàn toàn bình thường, có khi là hôm sau, và làm qua hình ảnh hoặc câu chuyện ngắn chứ không phải buổi giảng. Ví dụ: vẽ một hình bạn nhỏ thấy ồn, bạn ấy giơ tấm thẻ nghỉ và được ra ngoài. Mục tiêu dài hạn là con có một cách báo "con mệt rồi" sớm hơn, bằng thẻ, bằng cử chỉ hoặc bằng lời.

Nếu trong cơn con lỡ làm vỡ đồ, đánh người, việc sửa chữa có thể làm cùng con sau đó, nhẹ nhàng: cùng nhặt đồ, cùng đưa em khăn lau. Không phạt bằng cách bỏ mặc con một mình, vì điều con học được chỉ là khi khó khăn thì sẽ bị bỏ lại.

Còn cha mẹ, sau một cơn dài, cũng cần vài phút cho mình. Uống nước, đi ra ban công, nhắn một người thân. Không có ai giữ bình tĩnh mãi được nếu không có lúc được nghỉ.

Anh chị em của con cũng cần được nói chuyện sau một cơn lớn. Một đứa trẻ bảy tuổi chứng kiến em gào khóc, đập đầu có thể sợ hãi hoặc thấy bất công vì bố mẹ dồn hết sự chú ý cho em. Một câu ngắn với con lớn, như "Lúc nãy em quá mệt nên mới thế, em không giận con đâu. Con giúp mẹ rất nhiều khi đưa gối cho em", giúp con lớn hiểu và không thấy mình bị bỏ quên.

Những phản xạ của người lớn làm cơn kéo dài

Quát to hơn để át tiếng con. Thêm một âm thanh lớn vào một đứa trẻ đang quá tải vì âm thanh chỉ đẩy cơn lên cao hơn.

Hỏi liên tục. "Con sao thế? Đau ở đâu? Muốn gì nói đi!" Lúc quá tải, phần não lo về ngôn ngữ gần như không làm việc được; mỗi câu hỏi là thêm một gánh nặng.

Dọa bỏ đi. "Mẹ về đây, con ở lại một mình." Với trẻ đang hoảng, lời dọa này làm cơn sợ dâng cao và con bám chặt hơn, hoặc ngược lại con thu mình lại một cách đáng lo.

Đông người cùng dỗ. Ông, bà, bố, mẹ, cô hàng xóm cùng xúm vào, mỗi người một câu. Một người lớn ở cạnh con, những người khác lùi ra, là cách tốt nhất.

Đổ lỗi cho nhau ngay trước mặt con. Chuyện "tại mẹ chiều quá" hay "tại bố quát" nên dời sang lúc khác, khi cả nhà ngồi lại đọc nhật ký. Trẻ đọc rất rõ không khí căng thẳng, kể cả khi chưa hiểu lời.

Kết luận con cố tình. Nếu nghĩ con đang cố tình hành mình, cha mẹ sẽ phản ứng bằng sự tức giận. Nghĩ rằng con đang gặp khó khăn giúp người lớn giữ được giọng nhẹ.

Tìm nguyên nhân để cơn sau bớt đi

Sau mỗi cơn, ghi vào sổ bốn điều: chuyện gì xảy ra ngay trước đó, cơn ở đâu và lúc mấy giờ, kéo dài bao lâu, điều gì giúp con dịu lại. Sau hai ba tuần, đọc lại sẽ thấy những sợi chỉ nối các cơn với nhau.

Những nguyên nhân hay gặp: đói hoặc khát, thiếu ngủ, nơi quá ồn hoặc quá đông, thay đổi đột ngột không được báo trước, bị dừng giữa chừng một việc đang thích, không nói được điều mình cần, cơ thể đau mà không diễn tả được như đau răng, táo bón, đau tai. Khi thấy cơn hay đến vào cuối buổi chiều, có khi chỉ cần một bữa phụ lúc bốn giờ là đỡ.

Có những nguyên nhân nằm ở nhịp sống của cả nhà: buổi sáng quá vội, lịch tuần quá dày, con đi học cả ngày rồi lại đi can thiệp buổi tối. Lúc ấy câu hỏi không phải "dạy con thế nào", mà là "bỏ bớt được việc gì".

Khi đã thấy quy luật, chọn một điều để thay đổi, giữ trong hai tuần và xem số cơn có bớt không. Thước đo là con so với chính con: tháng trước mỗi tuần năm cơn, tháng này ba cơn, đó là tiến bộ thật, dù chưa phải hết hẳn.

Khi nào cần đưa con đi khám chuyên khoa sớm

Hãy đặt lịch với bác sĩ nhi phát triển hoặc tâm bệnh nhi, không chờ đến lần tái khám thường lệ, nếu:

  • Con tự làm đau mình đến mức để lại vết thương: đập đầu mạnh, cắn tay chảy máu, cào cấu da.
  • Con làm đau người khác ngày càng thường xuyên, nhất là em nhỏ trong nhà.
  • Các cơn đột ngột dày hơn hẳn hoặc kéo dài hơn hẳn so với trước mà không rõ lý do.
  • Con có biểu hiện lạ trong hoặc sau cơn: ngây người không đáp, co giật, môi tím, ngủ li bì khác thường. Những trường hợp này cần đến cơ sở y tế ngay.
  • Kèm theo đau bụng, táo bón kéo dài, ngủ rất kém, ăn rất ít: có thể có vấn đề sức khỏe bên dưới cần được khám.
  • Cha mẹ thấy mình kiệt sức, sợ hãi hoặc không còn giữ được bình tĩnh nữa. Đây cũng là lý do chính đáng để tìm hỗ trợ.

Thuốc, nếu có bàn đến, là quyết định của bác sĩ chuyên khoa sau khi khám, không phải điều cha mẹ tự tìm hiểu rồi tự cho con dùng. Câu nên hỏi: "Cháu có những cơn như thế này, nhật ký đây. Bác sĩ thấy cần khám thêm gì không, và nhà nên xử lý khác đi chỗ nào?"

Câu hỏi thường gặp

Có nên ôm chặt khi trẻ tự kỷ đang khóc la không?

Tùy con. Có trẻ dịu lại nhờ cái ôm chắc, có trẻ càng vùng vẫy dữ hơn khi bị giữ. Hãy dựa vào những lần trước để biết con chịu được gì, và chỉ giữ người con khi cần ngăn con khỏi nguy hiểm.

Cho con xem điện thoại để dừng cơn có sao không?

Đôi khi cách này giúp cơn dừng nhanh, nhưng dùng thường xuyên có thể khiến con học rằng khóc la sẽ có điện thoại. Hãy tìm thêm cách khác giúp con dịu như góc nghỉ, đồ vật quen thuộc, và để ý nguyên nhân dẫn tới cơn.

Cơn khóc la kéo dài bao lâu thì đáng lo?

Không có một mốc chung cho mọi trẻ. Điều đáng lo là cơn dài hơn hẳn bình thường của con, đến dày hơn, hoặc con tự làm đau mình. Khi đó nên ghi lại và đưa con đi khám chuyên khoa sớm.

Con khóc la ở nơi công cộng, người ta nhìn thì phải làm sao?

Tập trung vào con, không phải vào người xung quanh. Đưa con ra chỗ yên hơn nếu được, đứng chắn cho con. Nếu cần, nói ngắn rằng cháu đang mệt và cần yên một lát.

Có nên phạt con sau khi cơn qua không?

Không nên phạt cho một cơn quá tải, vì con không kiểm soát được nó. Việc nên làm là giúp con sửa lại đồ đã vỡ nếu có, và dạy con một cách báo hiệu khi mệt, lúc con đã bình thường trở lại.

Bố mẹ xử lý mỗi người một kiểu thì có ảnh hưởng không?

Có. Trẻ dễ bối rối khi mỗi người phản ứng một kiểu. Cả nhà nên ngồi lại thống nhất vài câu nói và vài việc làm giống nhau trong cơn, rồi cùng ghi nhật ký để thấy cách nào hiệu quả với con.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138