ChuyenBiet.comChuyên Biệt
Hiểu và sống cùng trẻ tự kỷ

Trẻ tự kỷ kén ăn, chỉ ăn vài món: mở rộng bữa ăn từng bước mà không ép

Vì sao nhiều trẻ trên phổ tự kỷ chỉ ăn vài món quen, những hiểu lầm khiến bữa ăn thành trận chiến, thang làm quen món mới và lúc nào cần gặp bác sĩ.

Over-the-shoulder view of a Vietnamese grandmother in a sea green blouse placing a small bowl of steamed vegetables beside a boy eating rice at a bright kitchen table, natural daylight

Nhiều trẻ tự kỷ chỉ ăn vài món quen vì con nhạy với mùi, vị, độ mềm cứng của thức ăn và cần sự quen thuộc để thấy an toàn; ép ăn thường làm danh sách món càng hẹp lại, còn cách đi được lâu dài là giữ bữa ăn dễ chịu, cho con tiếp xúc với món mới thật từ từ, và nhờ bác sĩ kiểm tra khi con sụt cân hoặc chậm lớn. Kén ăn ở trẻ trên phổ tự kỷ khác với chuyện "trẻ con nào chả kén", và cũng không phải lỗi của cha mẹ hay ông bà.

Bài này đi theo kiểu "hiểu lầm và sự thật", vì phần lớn trận chiến quanh mâm cơm đến từ những điều người lớn tin là đúng. Sau đó là thang làm quen món mới, cách giữ cho con đủ chất trong lúc chờ, và những dấu hiệu phải đưa con đi khám.

Vì sao con chỉ ăn đúng mấy món ấy

Mẹ Thu kể bé Na ba tuổi chỉ ăn cơm trắng chan nước canh rau ngót, trứng rán vàng đều và một loại bánh quy. Hôm nào trứng rán hơi cháy cạnh là con đẩy cả đĩa ra. Người ngoài nhìn vào bảo con được chiều quá; thực ra Na đang ăn những thứ mà miệng, mũi và mắt của con thấy dễ chịu và đoán trước được.

Với nhiều trẻ trên phổ tự kỷ, một miếng rau luộc không chỉ là một vị. Đó là độ dai lạ, sợi xơ cọ vào lưỡi, mùi hăng, màu xanh lẫn vào cơm trắng. Mỗi thứ là một cảm giác cần xử lý cùng lúc. Món quen thì không có bất ngờ, nên con chọn món quen.

Cũng có những lý do khác ngoài giác quan: con khó nhai, khó nuốt vì cơ miệng yếu; con hay bị đau bụng, táo bón nên sợ ăn; con từng bị nghẹn một lần và nhớ mãi. Mỗi lý do cần một cách giúp khác nhau, nên quan sát là bước đầu tiên chứ không phải mua sách công thức.

Điều đáng chú ý là danh sách món của con thường có quy luật: cùng màu, cùng độ giòn, cùng một nhãn bánh. Ghi danh sách ấy ra giấy, kèm đặc điểm của từng món, cha mẹ sẽ thấy nên bắt đầu món mới từ đâu cho gần với điều con đã chịu.

Cũng nên để ý tư thế ngồi ăn. Một đứa trẻ ngồi ghế quá cao, chân lơ lửng không chạm đất, phải gồng người để giữ thăng bằng thì còn ít sức để thử món mới. Một chiếc ghế vừa tầm, có chỗ đặt chân, bàn ngang tầm ngực, giúp con ngồi vững và thư thả hơn. Những thay đổi không liên quan gì tới thức ăn như vậy đôi khi làm bữa cơm dễ hơn hẳn.

Những hiểu lầm khiến bữa ăn thành trận chiến

"Đói thì sẽ ăn." Với nhiều trẻ kén ăn nặng, nhịn đói không làm con chịu ăn món lạ mà chỉ làm con mệt, cáu và sợ bữa ăn hơn. Có trẻ sẵn sàng nhịn cả ngày còn hơn ăn món con thấy khó chịu.

"Bịt mũi đút một thìa là quen." Ép ăn, giữ đầu, đút lúc con không để ý có thể khiến con nôn ọe, sợ cả người cầm thìa và từ chối luôn những món trước đây vẫn ăn. Một lần ép có thể làm mất nhiều tuần tiến bộ.

"Trộn lẫn vào cho con không biết." Nhiều trẻ phát hiện rất nhanh, và khi phát hiện, con không tin món quen nữa. Giấu rau xay vào cháo có lúc dùng được, nhưng đừng làm với món con đang yêu thích nhất.

"Cho xem điện thoại thì con ăn được nhiều." Con nuốt được nhiều hơn nhưng không học được cách ăn, không để ý mình no hay đói, và bữa ăn phụ thuộc vào màn hình. Nếu nhà đang dùng cách này, giảm dần thay vì bỏ đột ngột.

"Tại mẹ chiều nên con mới kén." Kén ăn ở trẻ trên phổ tự kỷ có gốc từ cách con cảm nhận thức ăn, không phải từ việc cha mẹ nấu hay chiều. Đổ lỗi chỉ làm người nấu thêm căng thẳng, và trẻ đọc được sự căng thẳng ấy trên mâm.

"Con ăn được mấy món thì kệ con, lớn sẽ tự hết." Một số trẻ mở rộng dần khi lớn, nhưng có trẻ danh sách càng hẹp lại. Chờ đợi không làm gì là không nên, nhất là khi con thiếu chất hoặc chậm tăng cân.

Thang làm quen một món mới

Ăn một món lạ là nấc cuối của một cái thang dài. Mỗi nấc có thể mất vài ngày đến vài tuần; con chỉ lên nấc sau khi nấc trước đã thoải mái.

NấcCon làm gìCâu nói mẫu của người lớn
1. Chịu được món ở trên bànMón mới nằm trên mâm, xa đĩa con"Hôm nay nhà mình có bí đỏ. Con không cần ăn đâu."
2. Ở gầnMột miếng nhỏ trong chiếc đĩa riêng cạnh đĩa con"Miếng này để đây cho con nhìn thôi."
3. ChạmCon dùng thìa đẩy, dùng ngón tay chạm, cùng mẹ bày lên đĩa"Con đặt miếng bí vào đĩa của bố giúp bố nhé."
4. NgửiĐưa lên gần mũi, nói thơm hay không thơm"Con ngửi thử xem, mùi giống bánh không?"
5. Chạm môi, lưỡiHôn miếng bí, liếm một cái, được nhả ra"Liếm một chút rồi để vào bát này nếu con không thích."
6. Cắn và nhảCắn một miếng nhỏ, nhai, được nhả vào khăn"Con nhả ra được, không sao cả."
7. ĂnNuốt một miếng nhỏ"Con ăn được miếng bí rồi." Nói bình thường, không reo hò quá mức

Quyền được nhả ra là chìa khóa. Khi con biết mình không bị bắt nuốt, con mới dám thử. Mỗi lần chỉ làm quen một món, chọn món gần với món con đã ăn: con thích khoai tây chiên giòn thì thử khoai lang nướng giòn trước, rồi mới đến bí đỏ hấp.

Giữ bữa ăn dễ chịu cho cả nhà

Không khí quanh mâm cơm quan trọng không kém món ăn. Vài thói quen nhỏ giúp bữa ăn thôi là trận chiến:

  • Mỗi bữa luôn có ít nhất một món con chắc chắn ăn, để con không đói và không sợ.
  • Cho con ngồi ăn cùng cả nhà, kể cả khi đĩa của con khác đĩa người lớn. Con học được nhiều từ việc thấy bố mẹ ăn rau ngon lành.
  • Bữa ăn có giờ, khoảng hai mươi đến ba mươi phút rồi dọn, không kéo dài cả tiếng.
  • Hạn chế ăn vặt sát bữa để con đến bữa với cảm giác hơi đói.
  • Không khen chê lượng ăn ("hôm nay ăn giỏi", "ăn ít thế"), nói về món ăn thay vì về con: "Canh hôm nay ngọt nhỉ."
  • Cho con tham gia việc bếp vừa sức: rửa cà chua, xếp đũa, đổ rau vào rổ. Chạm vào thức ăn ngoài bữa giúp con quen dần.
  • Giữ những thứ con cần để ăn được: chiếc bát con thích, thìa con quen, món nằm riêng không chạm vào nhau nếu con khó chịu khi lẫn lộn.

Ông bà thường lo cháu đói nên hay đút thêm. Một câu nhờ cụ thể dễ nghe hơn tranh luận: "Bà ơi, bà cứ để đĩa rau cạnh cháu, cháu chưa ăn thì thôi, bữa sau mình lại để."

Giữ cho con đủ chất trong lúc chờ

Mở rộng danh sách món là chuyện tính bằng tháng. Trong lúc ấy, điều cha mẹ lo nhất là con thiếu chất. Có vài cách làm trong phạm vi món con đã ăn: nếu con ăn trứng rán, thử trứng rán có thêm chút sữa; nếu con ăn cơm trắng, nấu cơm bằng nước hầm xương; nếu con ăn một loại bánh, tìm loại bánh tương tự làm từ ngũ cốc nguyên hạt. Thay đổi rất nhỏ, gần như không thấy, và chỉ thay một chi tiết một lần.

Ghi lại tất cả những gì con ăn trong ba ngày, kể cả đồ uống và ăn vặt. Mang bản ghi này khi đi khám, bác sĩ hoặc chuyên viên dinh dưỡng sẽ biết con đang thiếu gì và khuyên cụ thể hơn nhiều so với lời kể "cháu ăn ít lắm".

Đừng tự mua thực phẩm chức năng, men, sữa đặc biệt theo lời quảng cáo hay theo nhóm phụ huynh. Có những sản phẩm được rao là giúp trẻ tự kỷ ăn ngon hay "cải thiện tự kỷ"; những lời ấy không có cơ sở và có thể làm hại nếu con đang dùng thứ khác do bác sĩ chỉ định. Việc bổ sung gì, bao nhiêu, là việc của bác sĩ sau khi khám.

Cũng không nên tự áp dụng chế độ ăn kiêng loại bỏ nhóm thực phẩm cho trẻ vốn đã kén ăn, nếu không có chỉ định của bác sĩ. Danh sách món của con đã hẹp, bớt thêm một nhóm có thể làm con thiếu chất nặng hơn.

Khi nào cần đưa con đi khám

Kén ăn đáng được bác sĩ xem xét sớm, không chờ "lớn sẽ hết", khi có một trong những điều sau:

  • Con sụt cân, không tăng cân trong vài tháng, hoặc trông xanh xao, mệt mỏi.
  • Danh sách món con ăn được ngày càng ngắn lại, nhất là khi chỉ còn dưới chừng mười món.
  • Con hay nghẹn, ho sặc, nôn ọe khi ăn, hoặc nhai rất lâu mà không nuốt được.
  • Con táo bón kéo dài, hay đau bụng, đi ngoài bất thường.
  • Con ăn những thứ không phải thức ăn như đất, giấy, tóc, xà phòng.
  • Bữa ăn khiến cả nhà căng thẳng đến mức ảnh hưởng nặng nề đến sinh hoạt.

Có thể bắt đầu từ bác sĩ nhi, rồi được giới thiệu tới chuyên khoa dinh dưỡng, tiêu hóa hoặc chuyên viên hoạt động trị liệu về ăn uống. Nếu con đang đi can thiệp, kể với giáo viên về bữa ăn ở nhà; nhiều nơi có thể cùng tập với con những nấc đầu như chạm, ngửi thức ăn trong giờ chơi. Câu nên hỏi: "Cháu chỉ ăn mấy món này, bản ghi ba ngày đây. Cháu có thiếu chất gì không, và nhà nên làm quen món mới cho cháu theo cách nào?"

Câu hỏi thường gặp

Trẻ tự kỷ chỉ ăn cơm trắng có nguy hiểm không?

Nếu kéo dài, con có thể thiếu nhiều chất cần cho lớn và khỏe. Nên ghi lại những gì con ăn trong ba ngày rồi mang đi khám để bác sĩ đánh giá và hướng dẫn cách bổ sung phù hợp.

Có nên để con nhịn đói để chịu ăn món mới không?

Không nên. Với nhiều trẻ trên phổ tự kỷ, nhịn đói không làm con chịu thử món lạ mà chỉ khiến con mệt, cáu và sợ bữa ăn hơn. Luôn có ít nhất một món con chắc chắn ăn trong mỗi bữa.

Mất bao lâu để con ăn được một món mới?

Mỗi trẻ một khác. Có món con quen sau vài tuần, có món mất nhiều tháng đi từng nấc từ nhìn, chạm, ngửi rồi mới nếm. Thước đo là con đã lên được nấc nào so với chính con trước đó.

Con chỉ ăn khi xem điện thoại thì bỏ thế nào?

Bỏ dần thay vì bỏ ngay. Có thể bắt đầu bằng cách tắt màn hình trong vài phút đầu bữa, hoặc thay bằng nhạc nhẹ, rồi kéo dài dần khoảng không có màn hình. Ngồi ăn cùng con và nói chuyện về món ăn.

Có nên cho con dùng sữa hay thực phẩm chức năng giúp ăn ngon không?

Không nên tự mua theo quảng cáo. Việc bổ sung gì, bao nhiêu là do bác sĩ quyết định sau khi khám và xem con đang ăn những gì. Một số sản phẩm được rao quá lời có thể không cần thiết hoặc không phù hợp với con.

Ông bà cứ đút cho cháu ăn thì có sao không?

Đút giúp con ăn nhanh hơn nhưng con ít cơ hội tự ăn và tự nhận biết khi no. Nhờ ông bà một việc cụ thể như để đĩa rau gần cháu và để cháu tự xúc món quen, cả nhà làm cùng một cách.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138