ChuyenBiet.comChuyên Biệt
Hiểu và sống cùng trẻ tự kỷ

Nói với con về tự kỷ: khi nào nên nói và nói thế nào cho vừa tuổi con

Khi nào nên cho con biết con trên phổ tự kỷ, câu nói mẫu theo từng độ tuổi, cách đáp khi con hỏi mình có bị bệnh không, khi bị bạn trêu và khi nào cần chuyên gia.

A Vietnamese mother in an olive green jacket and her preteen daughter sit side by side on a park bench under trees, talking quietly, seen from behind, golden late afternoon light

Nhiều chuyên gia về phát triển trẻ em khuyên cha mẹ nên cho trẻ biết con trên phổ tự kỷ, nói dần dần từ sớm bằng lời vừa với tuổi con, bắt đầu từ những điều con giỏi và những điều con thấy khó, thay vì giữ kín rồi để con tự đoán hoặc nghe người khác nói ra. Không có một buổi "nói chuyện lớn" duy nhất; đây là những cuộc trò chuyện nhỏ lặp lại qua nhiều năm, lớn dần cùng con.

Nhiều cha mẹ ngại vì sợ con buồn, sợ con dùng điều đó để buông xuôi, sợ con bị gắn nhãn. Bài này đi qua những nỗi lo ấy, gợi ý thời điểm, câu nói mẫu theo từng độ tuổi, cách đáp những câu hỏi khó và những dấu hiệu cho thấy con cần thêm sự hỗ trợ của chuyên gia.

Vì sao nên nói, và vì sao cha mẹ hay chần chừ

Trẻ trên phổ tự kỷ thường nhận ra mình khác bạn từ khá sớm: bạn thấy tiếng trống vui mà con thấy đau tai, bạn chơi đóng vai dễ dàng mà con không hiểu luật, cô giáo nói đùa mà con tưởng thật. Khi không ai giải thích, nhiều trẻ tự đi đến kết luận buồn hơn sự thật: con kém, con hư, con không giống ai.

Một lời giải thích sớm, nhẹ nhàng cho con một cách hiểu khác: bộ não của con làm việc theo kiểu riêng, có những điều con làm rất tốt và có những điều con cần giúp đỡ. Hiểu mình là bước đầu để con biết xin giúp, biết mình cần gì, và bớt tự trách.

Cha mẹ chần chừ vì nhiều lý do rất thật. Sợ con buồn. Sợ con nói với bạn rồi bị trêu. Sợ ông bà không đồng ý. Có khi chính cha mẹ vẫn đang tập chấp nhận kết luận của bác sĩ. Những nỗi lo ấy đáng được tôn trọng, và không ai bắt bạn phải nói tất cả trong một ngày.

Điều nên tránh là để con biết lần đầu qua một cách vô tình: nghe lén người lớn bàn, đọc được giấy khám, hay bị một bạn trong lớp nói ra. Khi ấy con nhận thông tin cùng với cảm giác bị giấu, và cuộc nói chuyện sau đó khó hơn nhiều.

Nói gì theo từng độ tuổi

Không có tuổi đúng cho mọi trẻ; hãy dựa vào mức hiểu và câu hỏi của chính con. Bảng dưới là gợi ý để bắt đầu.

Giai đoạnNên nóiCâu mẫu
Mầm nonNói về cảm giác và điều con cần, chưa cần dùng từ tự kỷ"Tai con nghe rõ hơn tai bạn, nên chỗ ồn làm con khó chịu. Mình mang tai nghe nhé."
Đầu tiểu họcBắt đầu dùng từ, gắn với điều con giỏi và điều con thấy khó"Não của con làm việc theo kiểu riêng, người ta gọi là tự kỷ. Nhờ thế con nhớ tên các loài cá rất giỏi, và cũng vì thế mà chỗ đông người làm con mệt."
Cuối tiểu họcGiải thích rõ hơn, nói rằng có nhiều người giống con"Có rất nhiều người trên phổ tự kỷ, mỗi người một khác. Đi can thiệp là để con có thêm cách làm những việc khó, không phải vì con hư."
Cấp hai trở lênTrò chuyện như với người lớn, để con hỏi, cùng con tìm hiểu"Con muốn biết thêm điều gì? Mình cùng hỏi bác sĩ ở lần khám tới nhé."

Câu nói chỉ là điểm khởi đầu. Quan trọng hơn là giọng của bạn: bình thản, như khi nói con có mắt nâu hay tóc xoăn. Nếu bạn nói bằng giọng nặng nề, con sẽ học rằng đây là điều đáng sợ.

Chuẩn bị trước cuộc trò chuyện đầu tiên

Không cần một kịch bản hoàn hảo, nhưng chuẩn bị vài điều giúp bạn bình tĩnh hơn:

  1. Thống nhất giữa bố và mẹ. Cả hai cùng đồng ý sẽ nói, dùng cùng những từ ngữ, để con không nghe hai câu chuyện khác nhau.
  2. Viết ra những điều con giỏi. Ít nhất ba điều cụ thể: con nhớ đường rất tốt, con xếp hình giỏi, con rất thật thà. Cuộc nói chuyện nên bắt đầu và kết thúc bằng những điều này.
  3. Chọn lúc yên. Đi dạo, lúc ngồi xe, lúc cùng làm một việc tay chân. Nhiều trẻ dễ nghe hơn khi không phải nhìn thẳng vào mặt người nói.
  4. Nói ngắn, rồi dừng. Vài câu là đủ cho lần đầu. Để con hỏi, và chấp nhận nếu con không hỏi gì, chỉ gật đầu rồi chạy đi chơi.
  5. Hẹn sẽ nói tiếp. "Con muốn hỏi gì thêm thì cứ hỏi mẹ lúc nào cũng được." Và giữ lời.

Với trẻ thích đọc, một cuốn sách tranh về những đứa trẻ có bộ não làm việc khác nhau có thể là cách mở đầu nhẹ nhàng. Hỏi giáo viên can thiệp hoặc bác sĩ nếu cần gợi ý sách phù hợp tuổi con.

Những câu hỏi khó và cách đáp

"Con có bị bệnh không?" "Không phải bệnh như cảm sốt đâu con. Đó là cách não của con làm việc. Con không làm gì sai cả." Tránh nói "rồi sẽ khỏi", vì đó không phải điều ai hứa được, và con có thể hiểu rằng con hiện tại là chưa đủ tốt.

"Sao con lại thế này?" "Không ai làm con bị thế cả, không phải tại con, không phải tại bố mẹ. Có những người sinh ra đã có bộ não làm việc theo kiểu này."

"Bạn ấy có tự kỷ không?" Giải thích rằng đó là chuyện riêng của mỗi người, chỉ người ấy và gia đình họ mới nói. Đây cũng là dịp dạy con quyền giữ chuyện của chính mình.

"Con có phải kể với các bạn không?" "Con không bắt buộc phải kể. Con muốn kể với ai thì mình cùng nghĩ cách kể nhé." Quyền quyết định thuộc về con, nhất là khi con đã lớn.

"Vì thế mà con không được giỏi như bạn à?" "Mỗi người giỏi những việc khác nhau. Con giỏi những việc này, và có những việc con đang tập. Mẹ chỉ so con với con của năm ngoái thôi, và con đã làm được nhiều hơn rất nhiều."

Khi con bị bạn trêu hoặc tự chê mình

Khi con lớn, có thể có ngày con về nhà kể bị bạn gọi bằng một cái tên khó nghe, hoặc tự nói "con ngốc lắm". Đây là lúc cuộc trò chuyện về chính con trở nên cần thiết hơn bao giờ hết.

Trước hết, lắng nghe đến hết, không vội sửa cảm xúc của con. "Nghe thế chắc con buồn lắm." Rồi mới nói điều bạn tin: lời bạn ấy nói không đúng về con; con khác chứ không kém; có những người lớn rất giỏi trong nghề của họ cũng trên phổ tự kỷ. Tránh hứa hẹn kiểu "con sẽ thành thiên tài", vì điều đó lại là một gánh nặng khác.

Việc bị trêu chọc ở lớp cần được trao đổi với giáo viên chủ nhiệm, bình tĩnh và cụ thể: chuyện gì, khi nào, ai, con phản ứng thế nào. Mục tiêu là cùng nhà trường tìm cách giúp con, không phải đổ lỗi ngay.

Ở nhà, giúp con chuẩn bị vài câu đáp ngắn để dùng khi cần, như "Mình không thích thế. Dừng lại.", và biết đi tìm cô giáo. Tập bằng cách đóng vai vài lần, để khi chuyện xảy ra con không bị bất ngờ mà đứng im.

Giúp con hiểu mình qua những việc hằng ngày

Ngoài những cuộc trò chuyện, con hiểu về mình nhiều nhất qua những việc nhỏ lặp lại mỗi ngày. Khi con đeo tai nghe ở siêu thị, bạn nói nhẹ: "Con biết tai con cần nghỉ, nên con mang tai nghe. Thế là con hiểu mình đấy." Câu khen ấy gắn việc biết mình với một điều tích cực.

Cùng con làm một cuốn sổ "về con": những điều con thích, những điều làm con khó chịu, những cách giúp con bình tĩnh, những việc con làm được năm nay mà năm ngoái chưa làm được. Con lớn hơn có thể tự viết, tự vẽ. Cuốn sổ này về sau còn là thứ con mang theo khi gặp giáo viên mới, khi đi trại hè, để tự giới thiệu mình.

Cho con tập nói về nhu cầu của mình bằng câu ngắn: "Con cần nghỉ năm phút.", "Con thích được báo trước.", "Ồn quá, con ra ngoài một chút." Biết nói ra điều mình cần là một kỹ năng sống, và nó bắt đầu từ việc con được phép hiểu về chính mình.

Khi con lớn dần, để con tham gia vào các buổi trao đổi về việc học của chính con, dù chỉ ngồi nghe và nói một hai ý. Con được hỏi ý kiến về mình là cách tôn trọng con rõ ràng nhất.

Khi nào cần gặp chuyên gia

Hiểu về chính mình có thể làm con nhẹ lòng, nhưng cũng có lúc khơi lên những cảm xúc khó. Nên gặp bác sĩ tâm bệnh nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em nếu thấy:

  • Con buồn bã, thu mình kéo dài nhiều tuần, không còn thích những điều trước đây thích.
  • Con thường xuyên nói những câu như "con ghét mình", "con không muốn sống", hoặc tự làm đau mình. Những dấu hiệu này cần được gặp bác sĩ ngay, không chờ.
  • Con lo âu rõ rệt: sợ đi học, đau bụng mỗi sáng, không ngủ được vì lo.
  • Con bị bắt nạt kéo dài và việc trao đổi với nhà trường chưa giải quyết được.
  • Cha mẹ không biết bắt đầu từ đâu, hoặc bố mẹ và ông bà bất đồng gay gắt về chuyện có nói với con không.

Câu nên hỏi: "Cháu bắt đầu hỏi vì sao mình khác bạn. Gia đình nên nói với cháu thế nào cho hợp tuổi, và có cần buổi gặp riêng nào cho cháu không ạ?" Một buổi trò chuyện với chuyên gia có khi giúp cả cha mẹ lẫn con thấy nhẹ nhàng hơn.

Cha mẹ cũng nên chú ý đến cảm xúc của chính mình khi nói chuyện này với con. Nếu mỗi lần nhắc đến chẩn đoán bạn vẫn thấy nghẹn, đó là điều rất con người, và tìm một người để tâm sự, một nhóm phụ huynh cùng hoàn cảnh hay một chuyên gia, sẽ giúp bạn nói với con bằng giọng bình thản hơn.

Câu hỏi thường gặp

Có nên cho trẻ biết mình trên phổ tự kỷ không?

Nhiều chuyên gia khuyên nên cho con biết, dần dần và bằng lời vừa với tuổi. Khi hiểu về mình, con dễ biết mình cần gì, biết xin giúp đỡ và bớt tự trách khi gặp khó khăn.

Nói với con về tự kỷ lúc mấy tuổi là phù hợp?

Không có tuổi cố định. Từ nhỏ, cha mẹ nói về cảm giác và điều con cần, rồi dùng từ tự kỷ khi con bắt đầu hỏi vì sao mình khác bạn hoặc đủ hiểu một lời giải thích đơn giản.

Nếu con buồn sau khi biết thì sao?

Buồn là phản ứng bình thường. Lắng nghe, ở cạnh con, nhắc lại những điều con giỏi và rằng con không làm gì sai. Nếu con buồn kéo dài nhiều tuần, nên gặp chuyên gia tâm lý trẻ em.

Ông bà không muốn cho cháu biết thì làm thế nào?

Giải thích với ông bà rằng cháu đã nhận ra mình khác bạn, và nghe từ bố mẹ bằng lời nhẹ nhàng thì tốt hơn tự đoán hay nghe người ngoài nói. Có thể mời ông bà cùng nghe bác sĩ tư vấn.

Có nên nói với các bạn cùng lớp của con không?

Đó nên là quyết định có sự đồng ý của con, nhất là khi con đã lớn. Nếu cần, trao đổi với giáo viên về cách giúp cả lớp hiểu và tôn trọng sự khác biệt mà không biến con thành tâm điểm.

Nói rồi con có dùng điều đó làm cớ để không cố gắng không?

Hiểu mình không làm con buông xuôi nếu cha mẹ nói rõ rằng ai cũng có việc dễ việc khó và mình vẫn tập những việc khó, chỉ là theo cách hợp với mình. Cổ vũ con so với chính con trước đó.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138