Lịch tranh là một dãy hình xếp theo thứ tự các việc trong ngày, giúp trẻ tự kỷ nhìn thấy điều gì sắp đến nên bớt lo và chuyển hoạt động dễ hơn; cha mẹ làm được ở nhà trong một buổi tối bằng ảnh chụp đồ thật, bìa cứng và băng dính, rồi dạy con dùng từng chút trong khoảng hai tuần. Lịch tranh không thay được người lớn, nhưng nó trả lời giùm cha mẹ câu hỏi mà nhiều trẻ không nói ra được: "Bây giờ là gì, sau đó là gì?"
Dưới đây là cách chọn loại hình hợp với con, các bước làm, cách dạy con dùng, cách xử lý khi kế hoạch thay đổi, các lỗi khiến lịch bị bỏ xó và lúc nào nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên viên can thiệp. Bài viết theo nguyên lý chung, không theo một chương trình thương mại nào.
Lịch tranh giúp con điều gì, và không giúp điều gì
Nhiều trẻ trên phổ tự kỷ hiểu điều nhìn thấy tốt hơn điều nghe thấy. Lời nói trôi đi rất nhanh: "ăn xong rồi đi tắm rồi đọc truyện rồi đi ngủ" là bốn việc trong một hơi, con chưa kịp nắm việc đầu thì câu đã hết. Hình ảnh thì đứng yên trên tường, con nhìn bao nhiêu lần cũng được.
Khi biết trước điều gì sẽ đến, con bớt bị bất ngờ. Phần lớn những lần con ăn vạ lúc phải tắt ti vi đi tắm không phải vì con ghét tắm, mà vì cảm giác bị kéo khỏi việc đang làm mà không biết sau đó ra sao. Lịch tranh biến cú kéo ấy thành một bước đã báo trước.
Lịch tranh cũng giúp cha mẹ. Khi ngày có hình dạng rõ, người lớn bớt nói, bớt giục, bớt lặp lại một câu mười lần. Ông bà hay người giúp việc trông con cũng theo được nếp của nhà mà không cần thuộc lòng.
Có điều lịch tranh không làm được: nó không làm con hết khó chịu với những việc con thật sự sợ, không thay được việc ở cạnh con, và không phải lịch dán lên là con theo ngay. Đó là một công cụ cần dạy, như dạy con cầm thìa. Ở vài trẻ, nó giúp rất rõ; ở trẻ khác, phải đổi cách trình bày vài lần mới hợp.
Chọn loại hình hợp với con
Không có loại hình nào đúng cho mọi trẻ. Hãy chọn theo điều con đang hiểu được hôm nay, không theo tuổi.
| Loại hình | Hợp với trẻ nào | Lưu ý |
|---|---|---|
| Đồ vật thật (chiếc thìa, khăn tắm, chiếc giày) | Trẻ chưa nhận ra ảnh chụp là đồ vật, trẻ còn rất nhỏ | Đặt đồ vào khay theo thứ tự; cầm đồ vật đưa con trước mỗi việc |
| Ảnh chụp đồ thật trong nhà | Trẻ nhận ra ảnh nhưng chưa hiểu hình vẽ | Chụp đúng chiếc bát, đúng bồn rửa của nhà mình, nền trơn, không bày lộn xộn |
| Hình vẽ đơn giản | Trẻ đã hiểu ảnh và nhận ra hình nét | Mỗi tấm một việc, nét to, màu ít; tránh hình nhiều chi tiết |
| Hình kèm chữ ngắn bên dưới | Trẻ bắt đầu nhận mặt chữ hoặc đang học đọc | Chữ chỉ để làm quen dần, hình vẫn là chính |
| Danh sách viết tay | Trẻ lớn đọc thạo | Cho con tự gạch khi xong; vẫn có thể thêm hình nhỏ cho việc mới |
Không chắc con hiểu loại nào, hãy thử: đặt ảnh chiếc giày và ảnh chiếc thìa trước mặt, nói "đi chơi nào" và xem con có cầm ảnh giày không. Nếu chưa, bắt đầu bằng đồ vật thật cũng không sao; đó không phải bước lùi.
Làm lịch tranh trong một buổi tối
Đồ cần có: điện thoại để chụp, giấy bìa cứng, kéo, băng dính trong hoặc bao nhựa ép, một dải nỉ hoặc miếng gỗ dài và vài miếng dán gai. Không cần mua bộ thẻ in sẵn.
- Liệt kê một khoảng ngắn trước. Đừng làm cả ngày ngay. Chọn khoảng khó nhất, thường là buổi sáng trước khi đi học hoặc buổi tối trước giờ ngủ, chừng bốn đến sáu việc.
- Chụp ảnh từng việc. Chụp chính đồ vật hoặc nơi chốn: bàn chải đánh răng, bát cơm của con, cửa nhà, chiếc xe máy. Không cần có con trong ảnh.
- In hoặc vẽ cỡ vừa tay con. Khoảng bằng lòng bàn tay người lớn. Dán lên bìa, bọc nhựa hoặc dán băng dính cho bền vì con sẽ cầm nhiều.
- Gắn miếng dán gai sau mỗi thẻ. Dải nỉ dán lên tường ngang tầm mắt con, ở chỗ con đi qua nhiều nhất, thường là cạnh cửa phòng hoặc gần bàn ăn.
- Làm thêm một hộp hoặc túi "xong rồi". Xong việc nào, con gỡ thẻ ấy bỏ vào hộp. Động tác này cho con cảm giác hoàn thành và biết mình đang ở đâu trong ngày.
- Làm thêm vài thẻ dự phòng. Thẻ "chờ", thẻ "đổi", thẻ hoạt động con thích nhất. Lát nữa sẽ cần.
Toàn bộ mất chừng một tiếng rưỡi. Đừng cầu toàn về đẹp xấu; con không chấm điểm thẩm mỹ, con chỉ cần nhận ra.
Dạy con dùng lịch trong hai tuần đầu
Ngày đầu, cha mẹ dùng lịch thay cho con. Trước mỗi việc, bạn dẫn con đến lịch, chỉ vào thẻ đầu tiên và nói một hai từ: "Đánh răng." Gỡ thẻ, cầm theo, đi đánh răng, xong thì cùng con bỏ thẻ vào hộp. Rồi quay lại lịch: "Tiếp theo, ăn sáng." Lời nói ngắn, lặp lại đúng như nhau mỗi ngày.
Sau khoảng vài ngày, bạn bớt dẫn. Chỉ nói "Xem lịch nào" và chờ con tự đến. Nếu con chưa đến, bạn đi cùng nhưng để con tự gỡ thẻ. Bước này có trẻ quen sau một tuần, có trẻ cần lâu hơn; không có mốc đúng sai.
Đặt việc con thích ngay sau việc con ngại. Đánh răng rồi đến xem tranh, tắm rồi đến chơi xếp hình. Con nhìn thấy phần thưởng tự nhiên ở thẻ kế tiếp, và việc khó bớt nặng nề.
Ghi lại mỗi tối một dòng: hôm nay con tự xem lịch mấy lần, chỗ nào con còn vướng. Sau hai tuần, đọc lại sẽ thấy tiến bộ của con so với chính con ngày đầu, điều mà cảm giác mệt mỏi hằng ngày rất dễ che mất. Khi khoảng buổi sáng đã chạy êm, mới làm thêm khoảng buổi chiều hoặc buổi tối.
Khi lịch phải thay đổi giữa chừng
Dùng thẻ "đổi". Trời mưa không đi công viên được, hãy cho con thấy: đặt thẻ "đổi" lên thẻ công viên, rồi gắn thẻ hoạt động thay thế bên cạnh. "Mưa rồi. Công viên đổi thành chơi đất nặn." Con vẫn buồn, nhưng thay đổi được báo bằng hình và có thứ thay vào.
Dùng thẻ "chờ". Khi phải chờ, như chờ bố về mới ăn, gắn thẻ "chờ" kèm một việc con làm trong lúc chờ. Chờ mà không biết làm gì là lúc khó nhất với nhiều trẻ.
Tập thay đổi nhỏ khi con đang vui. Mỗi tuần một hai lần, chủ động đổi một việc nhỏ và dễ chịu: đổi bánh quy thành trái cây, đổi xếp hình thành vẽ. Con tập làm quen với thẻ "đổi" khi chưa có áp lực, để đến lúc đổi thật con đã biết thẻ ấy nghĩa là gì.
Ngày đặc biệt làm lịch riêng. Ngày đi khám, ngày về quê, ngày có khách, làm lịch riêng từ tối hôm trước và xem cùng con trước khi ngủ. Thêm ảnh nơi sắp đến nếu có.
Đừng hứa trên lịch điều không chắc. Nếu không chắc chiều nay có đi siêu thị được không, đừng gắn thẻ siêu thị. Lịch chỉ giữ được lòng tin của con khi điều trên lịch thường xảy ra thật.
Những lỗi hay gặp khiến lịch tranh bị bỏ xó
Rất nhiều gia đình kể "làm rồi mà con không theo". Khi ngồi lại xem, thường gặp một trong những lý do sau:
- Làm cả ngày quá nhiều thẻ ngay từ đầu, con nhìn một dải dài và không biết bắt đầu từ đâu.
- Hình quá nhiều chi tiết, lấy từ mạng, con không nhận ra đó là bàn chải của mình.
- Dán lịch ở chỗ con ít đi qua hoặc quá cao so với tầm mắt con.
- Chỉ người lớn nhìn lịch, con không được gỡ thẻ, không có hộp "xong rồi".
- Dùng lịch như công cụ ép buộc: chỉ mang lịch ra khi con không nghe lời, nên con gắn lịch với việc bị bắt.
- Mỗi người trong nhà dùng một kiểu, mẹ theo lịch, bà bỏ qua lịch, con không biết tin vào đâu.
- Bỏ cuộc sau ba bốn ngày vì chưa thấy gì, trong khi nhiều trẻ cần vài tuần mới quen.
Nếu đã sửa những điều trên mà con vẫn không để ý đến lịch, có thể loại hình chưa hợp, như con cần đồ vật thật thay vì ảnh, hoặc lịch cần ngắn hơn nữa, chỉ hai thẻ "bây giờ" và "sau đó". Hai thẻ ấy đôi khi là cách khởi đầu tốt nhất.
Khi nào nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên viên can thiệp
Lịch tranh là công cụ ở nhà, nhưng nếu con đang can thiệp ở trung tâm, hãy mang lịch đến hỏi giáo viên. Nhiều nơi đã dùng hình ảnh với con theo một kiểu riêng; dùng cùng một kiểu ở nhà và ở lớp sẽ giúp con nhanh quen hơn. Câu nên hỏi: "Ở lớp cô dùng hình thế nào với cháu, nhà nên làm giống chỗ nào?"
Nên đưa con đi khám nhi phát triển hoặc tâm bệnh nhi nếu mỗi lần chuyển hoạt động con đều khóc la, vật vã dữ dội và kéo dài, tự làm đau mình hoặc người khác, hoặc nếu con vốn đã quen nếp mà bỗng mất hẳn những kỹ năng đã có, như không còn nói những từ trước đây vẫn nói, không còn chơi những trò cũ.
Cũng nên hỏi bác sĩ nếu con chưa từng được đánh giá phát triển mà cha mẹ đang tự áp dụng lịch tranh vì đọc thấy trên mạng. Lịch tranh vô hại và hữu ích với nhiều trẻ, nhưng không thay được buổi đánh giá để biết con cần hỗ trợ gì, ở mức nào.
Khi đi khám, mang theo ảnh chụp lịch và vài dòng ghi chép hai tuần đầu. Đó là bằng chứng cụ thể về cách con hiểu thế giới, giúp người đánh giá đưa ra lời khuyên sát với con hơn.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì dùng được lịch tranh?
Không có tuổi cố định. Điều quan trọng là con đang hiểu đồ vật, ảnh hay hình vẽ. Trẻ nhỏ có thể bắt đầu bằng đồ vật thật hoặc hai thẻ bây giờ và sau đó, rồi mở rộng dần.
Có nên in bộ thẻ có sẵn trên mạng không?
Có thể dùng cho hình vẽ đơn giản, nhưng ảnh chụp đồ thật trong nhà thường dễ hiểu hơn với trẻ mới bắt đầu. Bàn chải của con, cái bát của con quen thuộc hơn bất kỳ hình minh họa nào.
Con cứ gỡ thẻ con thích lên đầu thì làm sao?
Bình tĩnh đặt lại và chỉ vào thẻ hiện tại: bây giờ là tắm, sau đó là xếp hình. Nếu con làm vậy thường xuyên, có thể con đang lo không được chơi; nên cho việc con thích xuất hiện sớm và đều hơn trong ngày.
Dùng lịch tranh lâu có làm con phụ thuộc không?
Người lớn cũng dùng lịch hẹn và danh sách việc cần làm hằng ngày. Lịch giúp con tự lập hơn vì con tự biết việc tiếp theo mà không cần người nhắc. Khi con lớn, hình thức có thể chuyển dần sang danh sách chữ.
Ông bà không chịu dùng lịch thì làm thế nào?
Mời ông bà xem một buổi sáng con theo lịch êm ả, rồi nhờ một việc cụ thể: trước khi cho cháu ăn, bà chỉ vào thẻ ăn cơm. Một việc nhỏ dễ nhận hơn lời đề nghị đổi cả cách trông cháu.
Đi chơi xa có mang lịch theo được không?
Được. Làm một bản nhỏ bằng vài thẻ xâu vào vòng khoá hoặc dán trong cuốn sổ nhỏ, xếp từ tối hôm trước. Có thêm ảnh nơi sắp đến thì con càng dễ hình dung.